Ես մեր ­տունն եմ ու­զում

ԳՐԻԳՈՐ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

­Վա­ղուց չէի դի­մա­ւո­րել մայ­րա­մու­տը Է­գէ­յեան ծո­վի ա­փից։ Երբ տեղ հա­սայ, եր­կին­քը դեռ նոր շիկ­նում էր՝ իբ­րեւ ա­մաչ­կոտ հարս­նա­ցու։ ­Մե՜ղմ գա­լար­ւում է Է­գէ­յեան ծո­վը, հան­դարտ է այ­սօր։
­Շուրջս մար­դիկ են, ﬕ քա­նիսն էլ ինձ նման նստել, նա­յում են մայ­րա­մու­տին։
Իսկ ﬓա­ցա­ծը շտա­պում են։ Ո՞ւր են շտա­պում։ ­Մի քա­նի օ­րից աﬔնա­շու­քով նշո­ւող տօ­նե­րից մէկն է ­Յու­նաս­տա­նում՝ ­Մար­տի 25-ը։ 1821 թո­ւա­կա­նի հէնց ­Մար­տի 25-ին ե­պիս­կո­պոս ­Գեր­մա­նոս ­Պատ­րա­ցին բարձ­րաց­րեց յե­ղա­փո­խու­թեան դրօ­շը՝ կոչ ա­նե­լով յոյ­նե­րին պայ­քա­րել չորս դար տե­ւած օս­մա­նեան լծի դէմ։
Իսկ հի­մա ­Մար­տի 25-ը ­Յու­նաս­տա­նի ան­կա­խու­թեան տօնն է։ ­Հա­մա­րեայ բո­լոր պատշ­գամբ­նե­րից կա­խո­ւած են ﬔծ­ ու փոքր յու­նա­կան դրօշ­նե­րը։ ­Հեռ­ւում տես­նում եմ Ս­պի­տակ ամ­րո­ցը, ո­րի վրայ էլ ծա­ծան­ւում է յու­նա­կան դրօ­շը։
­Փոր­ձում եմ պատ­կե­րաց­նել քա­ղա­քը հա­րիւր տա­րի ա­ռաջ, հա­րիւր յի­սուն։ ­Թուր­քա­կան դրօշ եմ տես­նում Ս­պի­տակ ամ­րո­ցի գլխին։ Ին­չո՞ւ եմ յի­շում ­Կար­սի ամ­րո­ցը։ ­Չէ պապս ­Կար­սից չէր, ո՛չ էլ հայրս։
­Բայց դա ի՞նչ կապ ու­նի։ Ն­րա վրայ հի­մա էլ թուր­քա­կան կի­սա­լու­սինն է ծա­ծան­ւում։ ­Փոր­ձում եմ մտո­վի Ս­պի­տակ ամ­րո­ցին մօտ տե­ղա­ւո­րել ­Կար­սի ­Սուրբ Ա­ռա­քե­լոց ե­կե­ղե­ցին՝ իր սե­ւա­ցած ու ա­ղօթ­քի կա­րօտ պա­տե­րով։ 1920 թո­ւա­կա­նին ըն­կաւ ­Կար­սը, իսկ հա­րիւր տա­րի անց ըն­կաւ նաեւ ­Շու­շին։ Իսկ ﬔր դ­րօ­շը բարձրացնող «ե­պիս­կո­պոս­ներ» ﬕ՞­թէ չու­նէինք, ﬕ՞­թէ հա­րիւր տա­րո­ւայ մէջ ոչ ﬕ դաս չա­ռանք ­Կար­սի ան­կուﬕց։ Ի­հար­կէ ու­նե­ցանք հե­րոս տղերք, որ ի­րենց երկ­րի ա­ռաջ ի­րենց կեան­քը մա­տաղ ա­րե­ցին։
­Բա էլ ի՞նչ էր պէտք ﬔզ, ﬕաս­նու­թիւ­նից բա­ցի, ի՞ն­չը խարխ­լեց ﬔր­ ազ­գի հա­զա­րա­մեայ ﬕաս­նա­կան ար­մատ­նե­րը, որ սկսե­ցինք խռո­վո­ւել ի­րա­րից եւ ո­րից էլ օգ­տո­ւեց ո­սո­խը։
Ար­ցա­խում ­Յով­հան­նէս ­Մազ­մա­նեան­ներ քի՞չ ենք ու­նե­ցել։ Ի­հար­կէ ոչ։ ­Վա­ռում եմ ծխա­խո­տը, չեմ նա­յում Ս­պի­տակ ամ­րո­ցին, ոչ էլ ­Կար­սի Ա­ռա­քե­լոց ե­կե­ղե­ցուն։
­Նա­յում եմ ջինջ Է­գէ­յեան ծո­վին։ ­Հեռ­ւում հսկայ ﬕ նաւ կայ։ Ա­ռա­ջին ան­գամ այս­քան ﬔծ ­նաւ այս­տեղ եմ տե­սել։ ­Սե­ւա­նում քա­ւոր Ա­շո­տը նաւ ու­նի, ոչ այս­չափ ﬔծ, ի­հար­կէ։ ­Նա­յում եմ ա­ւե­լի հե­ռու, հո­րի­զո­նից էլ այն կողմ, որ­տեղ պի­տի որ Ա­րեւմ­տեան ­Հա­յաս­տա­նը լի­նի, տես­նում եմ ­Կար­սը, Ա­րա­րա­տը, յե­տոյ Ա­րա­գա­ծը, յե­տոյ պի­տի ե­րե­ւայ ­Սե­ւա­նը։ ­Տես­նում եմ նաեւ ­Մու­սա լե­ռը, տես­նում եմ պարզ ու մօ­տի­կից։ ­Փոր­ձում եմ Է­գէ­յեան ծո­վի հսկայ նա­ւի վրայ պատ­կե­րաց­նել չորս հա­զար գիւ­ղա­ցի­նե­րին, ո­րոնք թոյլ չտուին ի­րենց մոր­թել գառ­նե­րի պէս։ Իսկ հսկայ նա­ւի ֆո­նին տես­նում եմ նաեւ այլ, ա­ւե­լի փոքր ﬕ նաւ։ ­Սա­լո­նիկ քա­ղա­քում եր­կու-ե­րեք այս­պի­սի նա­ւեր կան։ ­Ներ­սից նաւ ա­ւե­լի շատ բար է յի­շեց­նում։
­Պա­տո­ւի­րի խﬕչք, սեն­դո­ւիչ ու նա­ւը քեզ կէս ժա­մով ման կը տայ Է­գէ­յեան ծո­վի վրա­յով։ ­Հա­յե­րի այս­տեղ շատ կա­րե­լի է տես­նել։ ­Յու­նա­հա­յե­րով լցո­ւած բար-նա­ւա­կը, ո­րում ե­րե­ւի հայ­րե­նի­քի մա­սին հա­զար ու ﬕ բա­ժա­կա­ճառ են խմում ﬔր ­հայ­րե­նա­կից­նե­րը՝ ­Մու­սա լե­ռան հե­րոս­նե­րով ­Պորտ ­Սա­յիդ մտնող նա­ւի ֆո­նին։
Տ­խուր տե­սա­րան է… Ա­րեւն էլ չի ե­րե­ւում, ե­րե­կոն գնա­լով թանձ­րա­նում է, ու ես սթափ­ւում եմ։ Ց­րում եմ ան­ցեա­լի մու­ժը ու վեր կե­նում։ Շր­ջեմ ﬕ փոքր։
­Վեր­ջա­նում է ծխա­խոտս ու մտնում հայ­կա­կան ﬕ խա­նութ (հայ­կա­կանն այդ խա­նու­թում ﬕայն տի­րոջ ա­նունն է, իսկ «­Մոս­կո­ւա» սու­պեր­մար­կե­տում ան­գամ «­Ջեր­մուկ» են վա­ճա­ռում։ Ո՞րն է ա­ւե­լի հայ­կա­կան)։
—­Դա­սերդ ինչ­պէ՞ս են,— ­հարց­նում է Ար­սէ­նը ջար­դո­ւած հա­յե­րէ­նով։ —Ա­մէն ինչ կար­գին է, — ն­րա ձեռ­քը սեղﬔլով պա­տաս­խա­նում եմ ես։ — Ա­ւար­տե­լուց յե­տոյ ­Հա­յաս­տա՞ն պի­տի գնաս, թէ կը ﬓաս ­Յու­նաս­տա­նում։ — Ան­պայ­ման հետ պի­տի դառ­նամ, — ժպ­տում եմ ես։
Ար­սէ­նի հայրն ըն­տա­նի­քի հետ ե­րե­սուն տա­րի ա­ռաջ է ­Հա­յաս­տա­նից գաղ­թել ­Յու­նաս­տան։ ­Նա էլ ե­րե­ւի ե­րե­սուն ե­րե­սուն­հինգ տա­րե­կան կը լի­նի։
— ­Սիմ­վու­լիօ ու­նես, հա՞, ­Հա­յաս­տա­նի հետ,— ­պայ­մա­նա­գիր նկա­տի ու­նի,— ­կը ﬓա­յիր է­լի, գործն էլ կայ, փո­ղից էլ չես նե­ղո­ւի, հը՞։ ­Յան­կարծ յի­շում եմ տա­տիս եղ­բօ­րը՝ Ա­շոտ քե­ռուն, որ ար­ցախ­ցի է ու մաս­նակ­ցել է բո­լոր պա­տե­րազﬓե­րին։ Եր­կար տա­րի­ներ ­Շու­շիում էր աշ­խա­տում։ ­Միշտ ու­ժի ու հայ տղա­մար­դու կեր­պար է ե­ղել ինձ հա­մար Ա­շոտ քե­ռին։ ­Վեր­ջին ան­գամ, գրածս ﬕ պատ­մո­ւածք էր կար­դա­ցել, որ գաղ­թի մա­սին էր, ու երբ հարց­րի հե­ռա­խօ­սով. «հը՞, ինչ­պէ՞ս էր, քեռ», յան­կարծ ա­սես Ա­շոտ քե­ռու սրտում կա­ռու­ցո­ւած քա­րէ պատ­նե­շը ճաք տո­ւեց ու վա­րա­րեց վշտի գե­տը։ «Ես ﬔր ­տունն եմ ու­զում» լա­ցա­կու­մած պայ­թեց հսկայ ու ու­ժեղ տղա­մար­դը, ﬓաց ﬕջի փոքր ե­րե­խան, որ տուն էր ու­զում դառ­նալ։
—­Հը՞, ա­սում եմ՝ լաւ չէ՞ր լի­նի, թէ այս­տեղ ﬓա­յիր։ Ա­սես ջրոտ ﬕ ապ­տակ հասց­րեց մռու­թիս։
— Տ­ղադ ար­դէն լա՞ւ է հա­յե­րէն խօ­սում, — ­Թու­նոտ նե­տե­ցի ես։ Լ­ռեց։ ­Հաս­կա­ցաւ։ ­Հաս­կա­ցա՞ւ։ ­Քայ­լերս ինձ տա­նում են ­Սա­լո­նի­կի հայ­կա­կան ե­կե­ղե­ցու կող­մը։ ­Ճա­նա­պար­հին՝ ե­կե­ղե­ցուց մօտ քսան-ե­րե­սուն քայլ հե­ռու հայ­կա­կան խաչ­քար կայ։ «­Հա­յաս­տա­նը, իր ե­րախ­տի­քը յայտ­նե­լով ­Յու­նաս­տա­նին ու Աﬔրի­կա­յի ­Միա­ցեալ ­Նա­հանգ­նե­րին՝ ի­րենց օգ­նու­թեան հա­մար, կանգ­նեց­րել է այս յու­շա­հա­մա­լի­րը»,— ­յու­նա­րէ­նից թարգ­մա­նում եմ ես։ ­Հայ­կա­կան խաչ­քար՝ յու­նա­րէն մա­կագրու­թեամբ։ Եր­բեք նման բան չեմ տե­սել։ ­Յի­շե­ցի այս­տեղ ապ­րող հայ տղա­նե­րից մէ­կին, որ ﬕ ան­գամ ինձ հրա­ւի­րում էր սուվ­լա­կի ու­տե­լու։ ­Խո­րո­ված չէ, սուվ­լա­կի։ Ա­յո, եր­կուսն էլ ա­ծու­խի վրայ պատ­րաս­տած ﬕսն­ է, բայց տար­բե­րու­թիւնն ահ­ռե­լի է։ ­Հաս­նում եմ ե­կե­ղե­ցի։ ­Դար­պաս­նե­րը փակ են։ «Ե­կե­ղե­ցիս յա­նուն Սբ. Աս­տո­ւա­ծած­նայ կա­ռու­ցաւ ջա­նիւքն գա­ղու­թիս ­Թե­սա­ղո­նի­կէի ­Յաﬕ ­Տեառն 1903 ­Նո­յեմ­բեր 16, Ըստ ­Տո­մա­րա­կան ՌՅԾԲ» — ­կար­դում եմ ես ար­դէն հա­յե­րէ­նով ու ինձ ա­ւե­լի լաւ եմ զգում։ Ե­կե­ղե­ցու ճար­տա­րա­պե­տը ի­տա­լա­ցի ­Վի­դա­լիա­նօ ­Փո­զել­լին է ե­ղել։ Ու­րեﬓ ար­դէն հա­րիւր քսա­նե­րեք տա­րի կան­գուն է ե­կե­ղե­ցին։ Ար­դէն հա­րիւր քսա­նե­րեք տա­րի հա­յե­րէն ա­ղօթք է հնչում առ Աս­տո­ւած աշ­խար­հի այս ան­կիւ­նից։ Ու­րա­խա­լի է։ Չ­գի­տեմ՝ ին­չու յի­շե­ցի ­Վա­հա­նին, որ քա­ռա­սուն- քա­ռա­սուն­հինգ տա­րե­կան իս­կա­կան ﬕ հայ է այս քա­ղա­քում։
Ա­մա­նո­րին ի­րենց տուն էր հրա­ւի­րել։ Գ­նա­ցի։ ­Ցուրտ յու­նա­կան օր էր, երբ տաք­սին կանգ ա­ռաւ ­Վա­հա­նենց տան դի­մաց։ ­Շուրջ­բո­լո­րը հա­յին մատ­նան­շող ո­չինչ չկար, ﬕնչեւ նա դուռն իմ առ­ջեւ բաց չա­րեց։ Եր­բե­ւէ լսե՞լ էք, որ օդն էլ հա­յե­րէն խօ­սի։ Եր­կար նստե­ցինք սե­ղա­նի շուր­ջը, տոլ­մա էր պատ­րաս­տել ­Վա­հա­նի կի­նը, ա­րագ-ա­րագ սե­ղան էր գցում, իսկ նրանց ե­րեք պայ­ծառ աղջ­նակ­ներն ան­վերջ խա­ղում էին, սե­նեա­կից-սե­նեակ վազւ­զում։
­Մենք ծամծ­մած ճա­ռեր չկար­դա­ցինք ­Հա­յաս­տա­նի մա­սին, ոչ էլ խﬔ­ցինք նրա կե­նա­ցը։ ­Մենք յի­շե­ցինք «­Միﬕնօ»-ն, ­Գի­քո­րին, Ֆ­րուն­զի­կին ու ­Սօս ­Սարգ­սեա­նին, կե­րանք ­Ժե­նեա­յի պատ­րաս­տած աննման տոլ­ման, իսկ հե­ռուս­տա­ցոյ­ցից այն կողմ ան­վերջ եր­գում էր ­Ֆոր­շը իր «­Հէնց այս­պէս էլ ապ­րում ենք» եր­գը։
Ե­կե­ղե­ցուն կից հայ­կա­կան շա­բաթնօրեայ դպրոց կայ, որ­տեղ էլ ­Վա­հա­նի աղջնակ­նե­րը հա­յե­րէն գրել, կար­դալ են սո­վո­րում։ Շ­նոր­հա­կալ եմ քեզ, ­Վա­հան։
Եւ նրա պէս մարդ­կան­ցով է, որ ­Հա­յաս­տա­նը դեռ ապ­րում է ու պի­տի ապ­րի։ Կ­՚անցնեն օ­րեր, ու Աս­տո­ւած կը լսի աշ­խար­հի հա­զար հա­զար հայ­կա­կան ե­կե­ղե­ցի­նե­րից ﬕար­ժա­մա­նակ հնչած հա­յե­րէն ա­ղօթքն ու այդ ժա­մա­նակ կ­՚ել­նեն կրկին հա­յոց աշ­խար­հի ­Չաուշ­նե­րը, Անդ­րա­նիկ­ներն ու ­Բէկ-­Փի­րու­մեան­նե­րը։
Եւ ու­րեﬓ ետ դառ­նանք տուն, հա­յեր, ե­կէք լցնենք ﬔր ­հայ­րե­նի­քը սի­րով, թող կրկին քո­չա­րի բռնեն ­Փամ­բա­կի լեռ­նե­րը, թող կան­չի զուռ­նան նոր ­Հա­յաս­տա­նի ձայ­նով ու այդ­ժամ տուն կը դառ­նան նաեւ ­Կար­սը, Ա­րա­րատն ու Ար­ցա­խը։

23.03.2026, ­Սա­լո­նիկ