Ձախէն աջ՝ Հրանդ Բամպակեան, Յովհաննէս Չաքըրեան, Գրիգոր Գըյըճեան, Հ. Ղեւոնդ Քիլէրճեան, Անտոն Կազէլ, Գէորգ Կառվարենց, Բենիամին Թաշեան, Գաբրիէլ Լազեան, Գըյըճեան (Գրիգորին հայրը), Հայր Յովհաննէս վրդ. Կամսարական, տոքթ. Գալուստ Գալուստեան, Մանուկ Մանուկեան: Հաւանաբար նկարուած 1930-ական թուականներուն Ֆիքսի հայ կաթողիկէ հաստատութեան մէջ: («Արմենիքա» պարբերաթերթի արխիւէն)

ԽՄԲԱԳՐՈՒԹԵԱՆ ԿՈՂՄԷ

Ան­ցած են 68 տա­րի­ներ 24 ­Դեկ­տեմ­բե­րի այն օ­րէն, երբ յու­նա­հայ մա­մու­լի ու լրագ­րու­թեան անս­պառ գրի­չը յան­կար­ծա­կիօ­րէն ցամ­քե­ցաւ։ «­Նոր Օր»-ի ան­խոնջ խմբա­գիր, ա­պա «Ա­զատ Օր»-ի գոր­ծա­կից, հրա­պա­րա­կա­խօս, մտա­ւո­րա­կան, բա­նաս­տեղծ եւ գրա­գէտ Ան­տոն ­Կա­զէլ իր կեան­քը նոյ­նա­ցուց յու­նա­հայ գա­ղու­թի կազ­մա­ւոր­ման ա­ռա­ջին տա­րի­նե­րուն հետ։ 30 տա­րի­նե­րու մէջ դի­զած վաս­տա­կով իր ա­նու­նին ոս­կի տա­ռե­րը ան­մա­հա­ցան յու­նա­հայ մա­տեա­նին մէջ։
«Ա­զատ Օր» իր է­ջէ­րէն եւ բա­ցա­ռիկ­նե­րէն բազ­միցս անդ­րա­դար­ձած է ­Կա­զէ­լի թո­ղած վաս­տա­կին։ Այ­սօ­րո­ւան թի­ւով կը հրա­տա­րա­կենք 1953-ին, «Ա­զատ Օր»ի եր­կու մե­ծե­րուն՝ ­Վազ­գէն Ե­սա­յեա­նի եւ Ա­հա­րոն Ս­տե­փա­նեա­նի ձեռ­քով պատ­րաս­տո­ւած Ան­տոն ­Կա­զէ­լի մա­սին «­Սի­րոյ եւ վշտի մե­ղե­դի­ներ» գիր­քէն՝ Ա­հա­րո­նի ստո­րագ­րած նա­խա­բա­նը։
«Ա­զատ Օր»-ի բազ­մա­վաս­տակ գրա­շա­րը եւ ա­նե­րե­ւոյթ «խմբա­գի­րը» իր գեղ­գե­ղիչ մա­տի­տով կը մտնէ Ա. ­Կա­զէ­լի հո­գեմ­տա­ւոր էու­թեան խո­րե­րը եւ նրբազ­գաց բնո­րո­շում­նե­րով կ­՚ու­րո­ւագ­ծէ Ան­տոն ­Կա­զէլ մար­դը, մտա­ւո­րա­կա­նը եւ հան­րա­յին գոր­ծի­չը։ ­Նոյն գիր­քին մէջ, իր հա­կիրճ նե­րա­ծա­կա­նով բա­նաս­տեղծ եւ խմբա­գիր ­Վազ­գէ­նը կը խօ­սի ­Կա­զէ­լի գրա­կան գոր­ծե­րուն մա­սին, որ սոյն գիր­քին մէջ լոյս տե­սած բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն­նե­րէն ան­դին, ան գրած է ըն­դար­ձակ վէպ մը՝ «­Դա­րեհ ­Կա­խար­դեա­նի վէ­պը» (կի­սա­ւարտ), ստո­ւար «Օ­րա­գիր»ը եւ «­Յու­նա­հայ գա­ղու­թի պատ­մու­թիւ­նը» (ա­նա­ւարտ)։ Ար­տադ­րած է ար­ձակ է­ջեր եւ յու­շեր։
­Հա­կա­ռակ զա­նա­զան ցուց­մունք­նե­րու վրայ յե­նո­ւած մեր հե­տե­ւո­ղա­կան պրպտում­նե­րուն ­Յու­նաս­տան եւ ար­տա­սահ­ման, կա­րե­լի չե­ղաւ ե­րե­ւան բե­րել վա­ղա­մե­րիկ խմբա­գի­րին գոր­ծե­րը, ո­րոնք մին­չեւ այ­սօր ան­յայտ են։
­Ներ­կայ գրու­թեան ըն­թեր­ցու­մէն ետք, կը յու­սանք, որ կայծ մը կրնայ վա­րիլ եւ տաս­նեակ տա­րի­ներ մու­թին մէջ մնա­ցած Ան­տոն ­Կա­զէ­լի ար­ժէ­քա­ւոր գոր­ծե­րը լոյս աշ­խարհ ե­րե­ւին։

Ա­հա­րոն Ս­տե­փա­նեան Ա­թէնք, 1953

­Բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն­նե­րու ներ­կայ հրա­տա­րա­կու­թեան ա­ռի­թով գրո­ւած այս քա­նի մը է­ջե­րը՝ ո՛չ նպա­տակ ու­նին եւ ո՛ չ կր­նան տալ ամ­բող­ջա­կան դի­մա­գի­ծը Ան­տոն ­Կա­զէ­լի, որ, ան­վա­րա­նօ­րէն կա­րե­լի է ը­սել, ու­նե­ցաւ իր ար­ժա­նի տե­ղը՝ ընդ­հան­րա­պէս ­Հայ­կա­կան Ս­փիւռ­քի եւ մաս­նա­ւո­րա­պէս յու­նա­հայ գա­ղու­թի ե­րե­սուն տա­րո­ւայ պատ­մու­թեան մէջ, իբր վարժ խմբա­գիր, նրբազգած բա­նաս­տեղծ, հա­ւա­տա­ւոր դաշ­նակ­ցա­կան ղե­կա­վար եւ հան­րա­յին-հա­սա­րա­կա­կան ան­խոնջ գոր­ծիչ:
Ա­ղօտ դի­մաս­տո­ւե­րում մը միայն՝ մէ­կու մը կող­մէ՝ որ զին­քը ճանչ­ցաւ փոքր հա­սա­կէն եւ ա­նոր հետ գոր­ծակ­ցե­ցաւ ե­րե­սուն տա­րի, շունչ-շուն­չի, հայ մա­մու­լի տա­տաս­կոտ աս­պա­րէ­զին մէջ:
Ու­րիշ ո­չինչ:
Մ­նա­ցեա­լը գործն է ա­նոնց՝ ո­րոնք պի­տի փոր­ձեն հե­տա­գա­յին գրել սփիւռ­քա­հայ կեան­քի եւ հայ մա­մու­լի պատ­մու­թիւ­նը:

***

Ան­տոն ­Կա­զէլ մե­ռաւ 1952 ­Դեկ­տեմ­բեր 24-ին, սրտի խցու­մի հե­տե­ւան­քով:
Ա­նոր մա­հով լռեց ­Յու­նաս­տա­նի դաշ­նակ­ցա­կան մա­մու­լի սո­խա­կը, որ քա­ռորդ դար դայ­լայ­լեց «­Նոր Օր»ի եւ «Ա­զատ Օր»ի է­ջե­րուն մէջ, հայ գի­րին ու խօս­քին քաղց­րօ­րօր ա­լիք­նե­րը պտտցնե­լով եւ հա­ւատ­քի կայ­ծեր կա­թեց­նե­լով հայ­րե­նա­կա­րօտ հայ բազ­մու­թիւն­նե­րու հո­գի­նե­րէն ներս:
Փշ­րո­ւե­ցաւ գրի­չը շնոր­հա­լի խմբագ­րի մը, որ հան­րա­յին կար­ծիք վա­րեց, քա­մե­լով իր ու­ղեղն ու սիր­տը, ի խնդիր տա­րա­հա­լած հայ բե­կոր­նե­րու գո­յա­պահ­պան­ման հա­մար մղո­ւող պայ­քա­րի պսակ­ման:
­Վա­ղա­հաս մա­հը ա­նակն­կալ մը չե­ղաւ իր մտե­րիմ­նե­րուն հա­մար, ո­րոնք կրցած էին նշմա­րել ժա­մա­նա­կի հո­լո­վոյ­թին հետ ա­նոր հո­գիին մէջ շեշ­տո­ւող հիաս­թա­փու­թիւ­նը՝ կեան­քէն ու աշ­խար­հէն:
Ըն­թեր­ցու­մը՝ իր թո­ղած ձե­ռագ­րե­րու տրցակ­նե­րուն, շատ բան կը պար­զէ այս մա­սին:
Ի ծնէ լա­ւա­տե­սու­թեամբ օժ­տո­ւած եւ ա­ռօ­րեա­յի բո­լոր դառ­նու­թիւն­նե­րը ժպի­տով դի­մագ­րա­ւող այս տղան, փա­կեց իր ե­րա­զուն աչ­քե­րը, յանձ­նուե­լու հա­մար ­Մեծ Ե­րա­զին, ո­րուն տխուր եր­գի­չը հան­դի­սա­ցաւ իր կեան­քի վեր­ջին տա­րի­նե­րուն:

***

Ան­տոն ­Կա­զէլ ծնած էր 1899-ին, Զ­միւռ­նիոյ նա­հան­գի Էօ­տէ­միշ քա­ղա­քին մէջ, ուր ե­րեք հա­րիւր տնո­ւոր պա­տո­ւա­կան հայ գա­ղութ մը կը շնչէր, ի­րեն հա­մար ստեղ­ծած փոք­րիկ «­Հա­յաս­տան»ի մը մէջ:
­Զա­ւակն էր սու­րիա­ցի կա­թո­լիկ հօր մը — Իս­քէն­տէր ­Կա­զէլ — եւ Էօ­տէ­միշ­ցի լու­սա­ւոր­չա­կան հա­յու­հիի մը — ­Վա­սի­լու­հի ­Պո­յա­ճեան:
­Հօր­մէ օ­տար այս տղան,- ինչ­պէս նաեւ իր ե­ղե­րա­բախտ եր­կու եղ­բայր­ներն ու քոյ­րը,- շնոր­հիւ իր մօր եւ ծննդա­վայ­րի հայ­կա­կան մթնո­լոր­տին, դար­ձաւ ո՛չ միայն կա­տա­րեալ հայ, այ­լեւ, հե­տա­գա­յին, իր ճա­կա­տա­գի­րը կա­պեց մեր ժո­ղո­վուր­դի հան­րա­յին-հա­սա­րա­կա­կան ա­պե­րախտ աս­պա­րէ­զին, երբ, իբր սոս­կա­կան մարդ, բո­լոր պայ­ման­ներն ու­նէր բա­րե­կե­ցիկ ու եր­ջա­նիկ կեանք մը ա­պա­հո­վե­լու ի­րեն հա­մար՝ ա­րե­ւուն տակ:
Ան­տոն ­Կա­զէ­լի ման­կու­թիւ­նը ե­ղաւ չա­փա­զանց կրա­կոտ, ան­հան­դարտ ու չար: ­Չա­րու­թիւն մը — փո­խա­բե­րա­կան ի­մաս­տով — որ զին­քը կը դարձնէր ա­ւե­լի սի­րե­լի: Բ­նու­թիւ­նը զին­քը օժ­տած էր ու­շի­մու­թեամբ, խո­րա­թա­փանց միտ­քով եւ նրբազ­գած հո­գիով մը: Պզ­տի­կուց իր մէջ նշմա­րե­լի էր գո­յու­թիւ­նը նկա­րագ­րի ու­րոյն գծի մը՝ կեան­քի բո­լոր ար­տա­յայ­տու­թիւն­նե­րու նկատ­մամբ: ­Գիծ մը՝ որ զին­քը կը մղէր յա­ճախ՝ շրջա­պա­տին հա­մար ա­նըմբռ­նե­լի ե­լոյթ­նե­րու, բայց խոր­քին մէջ կը մատ­նէր հաս­տա­տուն նկա­րագ­րի եւ զօ­րա­ւոր ան­հա­տա­կա­նու­թեան մը գո­յու­թիւ­նը: Այդ գի­ծը, տա­րի­նե­րու ըն­թաց­քին, իր մէջ ա­ւե­լի շեշ­տո­ւե­ցաւ, ի վեր­ջոյ զին­քը ա­ռաջ­նոր­դե­լով հոն՝ ուր կազ­մո­ւե­ցաւ հան­րա­յին-հա­սա­րա­կա­կան գոր­ծիչ, կու­սակ­ցա­կան ղե­կա­վար եւ խմբա­գիր-բա­նաս­տեղծ Ան­տոն ­Կա­զէ­լը:
­Նախ­նա­կան կրթու­թիւ­նը ստա­ցաւ ծննդա­վայ­րի ազ­գա­յին բարձ­րա­գոյն նա­խակր­թա­րա­նին մէջ, դաշ­նակ­ցա­կան փոր­ձա­ռու ու­սու­ցիչ­նե­րու շուն­չին տակ եւ պա­տա­նե­կան տա­րի­քէն իսկ՝ իր մտքին ու հո­գիին մէջ խոր ար­մատ­ներ ձգեց ­Դաղ­նակ­ցու­թեան գա­ղա­փա­րա­բա­նու­թիւ­նը, ո­րը հետզ­հե­տէ ուռ­ճա­ցաւ իր մէջ դար­ձաւ ան­շէջ ո­գե­կա­նու­թիւն եւ փայ­փա­յո­ւած ի­տէալ մը, ո­րուն հա­ւա­տա­րիմ մնաց եւ ծա­ռա­յեց մին­չեւ իր վեր­ջին շուն­չը:
­Վար­ժա­րա­նի ըն­թաց­քը փայ­լուն յա­ջո­ղու­թեամբ ա­ւար­տե­լէ յե­տոյ, 1913-ին, իր հօր ճի­գե­րով ու նիւ­թա­կան մի­ջոց­նե­րով, ղրկո­ւե­ցաւ ­Գո­նիա­յի «­Ճե­նա­զեան» գո­լէ­ճը, ու­սու­մը կա­տա­րե­լա­գոր­ծե­լու եւ հա­յե­ցի դաս­տիա­րա­կու­թիւ­նը ա­ւե­լի խո­րաց­նե­լու հա­մար:
Ընդգ­ծե­ցինք «հա­յե­ցի» բա­ռը, ո­րով­հե­տեւ, հա­զուա­դէպ պա­րա­գայ է՝ որ հա­յու­հիի մը հետ ա­մուս­նա­ցած օ­տար հայր մը այն­քան բուռն կեր­պով փա­փա­քի՝ որ իր զա­ւա­կը դաս­տիա­րա­կո­ւի ու կազ­մո­ւի իբր հայ եւ ի վեր­ջոյ իր ճա­կա­տա­գի­րը կա­պէ մեր փոքր ու հա­լա­ծա­կան ժո­ղո­վուր­դի ճա­կա­տագ­րին:
­Հա­մաշ­խար­հա­յին ա­ռա­ջին պա­տե­րազ­մի պայ­թու­մին հե­տե­ւան­քով, Ան­տոն, դեռ չլրա­ցու­ցած «­Ճե­նա­զեան» գո­լէ­ճի ըն­թաց­քը, վե­րա­դար­ձաւ Էօ­տէ­միշ եւ, 1916-ին, դար­ձեալ ծնող­քին մի­ջոց­նե­րով, ղրկո­ւե­ցաւ Զ­միւռ­նիոյ ­Բա­րա­տի­սո­յի ա­մե­րի­կեան գո­լէ­ճը, ուր մնաց մին­չեւ պա­տե­րազ­մի վախ­ճա­նը: 1918: ­Զի­նա­դա­դար:
­Հա­յու­թեան հա­մար ո­գե­ւո­րու­թեան եւ գի­նո­վու­թեան օ­րեր էին: ­Հա­յաս­տան հռչա­կո­ւած էր ան­կախ: ­Մեծ Ե­ղեռ­նէն վե­րապ­րող հայ ժո­ղո­վուր­դի բե­կոր­նե­րը ի­րենց աչ­քե­րը կը սե­ւե­ռէին ­Մա­սի­սէն ճա­ռա­գայ­թող ա­րե­ւուն: ­Շար­ժում՝ ա­մէն տեղ: ­Խանդ՝ հա­յու սրտե­րու մէջ: Ե­րազ՝ հա­յու աչ­քե­րու մէջ:
Ապ­րի­լեան Ե­ղեռ­նի մա­հա­ցու խոր­չա­կի ա­ւե­րէն զերծ մնա­ցած զմիւռ­նա­հայ գա­ղու­թը՝ ազ­գա­յին զար­թօն­քի նոր շրջան մը կը սկսէր բո­լո­րել:
Այդ օ­րե­րուն, Ան­տոն, դեռ հա­զիւ ե­րի­տա­սարդ, մտա­ւո­րա­կան բա­ւա­կան ճոխ պա­շա­րով, իբր հա­ւա­տա­ւոր դաշ­նակ­ցա­կան, նե­տո­ւե­ցաւ զմիւռ­նա­հայ կեան­քէն ներս ու կարճ ժա­մա­նա­կո­ւան ըն­թաց­քին ի­րեն հա­մար գրա­ւեց պա­տո­ւա­բեր դիրք մը, աշ­խա­տե­լով որ­պէս օգ­նա­կան խմբա­գիր «­Հո­րի­զոն» եւ «­Գո­յա­մարտ» դաշ­նակ­ցա­կան թեր­թե­րուն: 1919-20, Մ. ­Բար­թի­կեա­նի հետ միա­սին հրա­տա­րա­կեց «Ատ­րու­շան» կի­սամ­սեայ գրա­կան թեր­թը: Այդ օ­րե­րէն իսկ, ստո­րագ­րած գրու­թիւն­նե­րը կը մատ­նէին իր մէջ թագ­նո­ւած ա­պա­գայ շնոր­հա­լի խմբա­գի­րը: Իբր գրող, իր վրայ խոր ազ­դե­ցու­թիւն ու­նե­ցաւ տա­ղան­դա­ւոր պեր­ճա­բան եւ հրա­պա­րա­կա­գիր ­Սու­րէն ­Պար­թե­ւեան, որ Զ­միւռ­նիա կը գտնո­ւէր այդ շրջա­նին:
1922-ի փոք­րա­սիա­կան ա­ղէ­տէն մա­զա­պուրծ, ան­ցաւ ­Փա­րիզ, ուր հա­զիւ եր­կու ա­միս կրցաւ մնալ: Ա­րե­ւել­քի պայ­ծառ հո­րի­զոն­նե­րուն վարժ իր աչ­քե­րը սե­ւե­ռե­ցան դէ­պի ­Յու­նաս­տան, ուր ե­կաւ վերջ­նա­կա­նա­պէս հաս­տա­տո­ւե­լու 1922 ­Նո­յեմ­բե­րին:
­Թո­հու­բո­հի օ­րեր էին: ­Հա­րիւր հա­զա­րի հաս­նող հայ բե­կոր­նե­րու բազ­մու­թիւն մը թա­փած էր ­Յու­նաս­տա­նի չորս կող­մը: Ազ­գա­յին եւ կու­սակ­ցա­կան ոչ մէկ կազ­մա­կեր­պու­թիւն: ­Շո­ւար եւ անս­տոյգ կա­ցու­թիւն:
­Գա­ղա­փա­րա­կից քա­նի մը ըն­կեր­նե­րու հետ՝ Ան­տոն լծո­ւե­ցաւ կու­սակ­ցա­կան մե­քե­նայ ստեղ­ծե­լու աշ­խա­տան­քին: 1922 ­Դեկ­տեմ­բե­րի վեր­ջե­րը — կը գրէ ին­քը — Ա­թէն­քի սրճա­րան­նե­րէն մէ­կուն մէջ տե­ղի ու­նե­ցած հան­դի­պու­մի մը ըն­թաց­քին, հի­մը դրո­ւե­ցաւ ­Հին ­Յու­նաս­տա­նի շրջա­նի ­Դաշ­նակ­ցու­թեան կազ­մա­կեր­պու­թեան կո­րի­զին, որ կարճ ժա­մա­նա­կո­ւայ ըն­թաց­քին կապ հաս­տա­տեց շրջան­նե­րու ցա­նուց­րիւ ըն­կեր­նե­րու հետ եւ դար­ձաւ յու­նա­հայ գա­ղու­թի կեան­քը վա­րող ա­մէ­նէն ու­ժեղ գոր­ծօ­նը:
­Կու­սակ­ցա­կան մե­քե­նա­յի կազ­մա­կերպ­ման աշ­խա­տան­քին զու­գըն­թաց, ծրա­գիր մը մշա­կո­ւե­ցաւ նաեւ թերթ մը հրա­տա­րա­կե­լու մա­սին: Առ այդ, ­Պոլ­սոյ «­Ճա­կա­տա­մարտ» թեր­թի տպա­րա­նէն բե­րո­ւե­ցան տպագ­րա­կան տա­ռեր եւ քա­նի մը ա­միս վերջ, 25 ­Մարտ 1923ին, լոյս տե­սաւ «­Նոր Օր»ի ա­ռա­ջին թի­ւը, իբր շա­բա­թա­թերթ, 1924 ­Յու­նո­ւա­րին դառ­նա­լու հա­մար յու­նա­հայ գա­ղու­թի մնա­յուն օ­րա­թեր­թը, տե­ւե­լով մին­չեւ 1944 ­Սեպ­տեմ­բեր ու ան­կէ յե­տոյ շա­րու­նա­կո­ւե­լով «Ա­զատ Օր» ա­նու­նով մին­չեւ այ­սօր:
Ան­տոն ­Կա­զէլ շատ ե­րի­տա­սարդ էր, հա­զիւ 24 տա­րե­կան, երբ ստանձ­նեց «­Նոր Օր»ի խմբագրու­թիւ­նը: ­Հա­կա­ռակ ա­սոր, սա­կայն, ան ի յայտ բե­րաւ փոր­ձա­ռու եւ վարժ խմբագ­րի մը բո­լոր յատ­կու­թիւն­ներն ու կա­րո­ղո­ւիթւն­նե­րը: ­Հե­տա­գա­յին, տա­րի­նե­րու փոր­ձա­ռու­թիւ­նը զին­քը հաս­ցուց Ս­փիւռ­քի մեր լա­ւա­գոյն խմբա­գիր­նե­րու կար­գին:

***

­Մեր հան­րա­յին-հա­սա­րա­կա­կան կեան­քին մէջ, ա­մէ­նէն ա­պե­րախտ, մա­շեց­նող ու սպա­ռող աս­պա­րէ­զը կա­րե­լի է նկա­տել խմբագ­րու­թիւ­նը: ­Հայ խմբա­գի­րը — այն՝ որ գա­ղա­փա­րա­կան ու­ղեգ­ծի մը հե­տե­ւորդն է — ան­կախ ի­րեն բա­ժին ին­կած նիւ­թա­կան ոչ-նա­խան­ձե­լի պայ­ման­նե­րէն, յա­ճախ ստի­պո­ւած է իր ե­սը զո­հե­լու՝ ի շահ ընդ­հան­րա­կան ե­սին, ո­րուն ծա­ռա­յե­լու կո­չո­ւած է: Ան, հայ խմբա­գի­րը, դա­տա­պար­տուած է իր անձ­նա­կան ապ­րում­ներն ու նա­խա­սի­րու­թիւն­նե­րը ան­տե­սե­լու, ե­թէ չու­զեր դա­ւա­ճա­նել իր կո­չու­մին:
Ան­տոն ­Կա­զէլ, հա­կա­ռակ իր շատ ե­րի­տա­սարդ տա­րի­քին, լա­ւա­պէս ըմբռ­նած էր այս բո­լոր պա­րա­գա­նե­րը եւ գի­տէր՝ թէ վար­դե­րու կող­քին՝ տա­տասկ­ներ ան­պա­կաս պի­տի ըլ­լա­յին աս­պա­րէ­զի ճամ­բուն վրայ՝ իր մատ­նե­րը ա­րիւ­նե­լու եւ սիր­տը ծակծ­կե­լու հա­մար եւ այդ գի­տակ­ցու­թեամբ կա­պո­ւե­ցաւ իր գոր­ծին, ո­րուն չդա­ւա­ճա­նեց եր­բեք: Խմ­բագ­րի կո­չու­մը ու­ժեղ էր իր մէջ: Խմ­բա­գիր ե­ղաւ եւ խմբա­գիր մնաց մին­չեւ վեր­ջին շուն­չը: Ինչ փոյթ՝ թէ ա­տոր հա­մար յա­ճախ տու­ժեց իբր ան­հատ, ո­րով­հե­տեւ շատ քի­չեր կրցան իր մէջ գտնել ան­ձը՝ խմբագ­րէն: Ու շա­տե­րէն բամ­բա­սո­ւե­ցաւ եւ քաշք­շո­ւե­ցաւ՝ պար­զա­պէս ա­նոր հա­մար՝ որ չու­զեց մա­մու­լը մի­ջոց դարձ­նել՝ բո­լո­րը գո­հաց­նե­լու եւ բո­լո­րին քմա­հա­ճոյ­քին ծա­ռա­յացնե­լու:
Ս­փիւռ­քի հայ հրա­պա­րա­կագ­րա­կան աս­պա­րէ­զին մէջ՝ ­Կա­զէլ ե­ղաւ մեր ա­մէ­նէն շուտ եւ ա­մէ­նէն շատ ար­տադ­րող խմբա­գիր­նե­րէն մէ­կը: ­Հայ մա­մու­լի պայ­ման­նե­րու մա­սին քիչ թէ շատ գա­ղա­փար ու­նե­ցող­նե­րը միայն կրնան ըմբռ­նել՝ թէ ի՛նչ կը նշա­նա­կէ չորս էջ­նոց օ­րա­թեր­թի մը միակ խմբա­գի­րը ըլ­լալ, գրել խմբագ­րա­կան­նե­րը, զա­նա­զան կեղ­ծա­նուն­նե­րով ստո­րագ­րել յօ­դո­ւած­ներ եւ քրո­նի­կի սիւ­նակ­ներ, աչ­քէ ան­ցը­նել թղթակ­ցու­թիւն­նե­րը, թարգ­մա­նել օ­րո­ւան լու­րե­րը եւ սրբագ­րել փոր­ձե­րը:
Ընդ­հան­րա­պէս, խմբագ­րա­կան­նե­րը կը գրէր մէկ շուն­չով, կէս կամ ե­րեք քա­ռորդ ժա­մո­ւան մէջ: Իր չա­փա­զանց ա­րագ ար­տադ­րե­լու կա­րո­ղու­թիւ­նը պատ­ճառ չե­ղաւ, սա­կայն, որ ա­նոր գրու­թիւն­նե­րը իյ­նան ճա­պա­ղու­թեան սահ­մա­նէն ներս: Ընդ­հա­կա­ռակն: ­Թեր­թը հե­գե­լով կար­դա­ցող ա­մե­նա­հա­մեստ ըն­թեր­ցո­ղէն մին­չեւ գրա­սէրն ու գրա­գէ­տը՝ հո­գե­կան հա­ճոյ­քով կը կար­դա­յին իր խմբագ­րա­կան­ներն ու յօ­դո­ւած­նե­րը, ա­նոնց մէջ գտնե­լով խոր­հող ու դա­տող մտքի մը ցոլ­քե­րը եւ նրբազ­գած բա­նաս­տեղ­ծի մը սրտին զար­կե­րը:
«­Թեր­թը պէտք է ըլ­լայ հա­րա­զատ հա­յե­լին ա­ռօ­րեայ կեան­քին, ա­նոր ծուռ ու շի­տակ կող­մե­րով», կ­՚ը­սէր ինք եւ այդ ըմբռ­նու­մով ալ կ­՚ընտ­րէր իր խմբագ­րա­կան­նե­րուն եւ յօ­դո­ւած­նե­րուն նիւ­թե­րը, զա­նոնք տա­րա­զե­լով իր քնա­րա­րա­կան լե­զո­ւին եւ սա­հուն ո­ճին ե­րանգ­նե­րո­վը:
Ի­րեն պէս շատ քի­չեր կրցած են հրա­պա­րա­կագ­րու­թիւնն ու բա­նաս­տեղ­ծու­թիւ­նը կե­նա­կից դարձ­նել եւ կա­պել զա­նոնք նա­րօ­տով մը: Թղ­թա­տե­ցէք «­Նոր Օր»ի 5250 թի­ւե­րը եւ «Ա­զատ Օր»ի հա­ւա­քա­ծո­նե­րը եւ պի­տի գտնէք իր գրու­թիւն­նե­րուն մէջ տրա­մա­բա­նու­թեան եւ զգա­ցու­մին սերտ գոր­ծակ­ցու­թիւ­նը, ա­ռա­ջի­նը՝ իբր խորք ու խա­րիսխ, իսկ երկ­րոր­դը՝ իբր շպար:
Իբր լրագ­րող, ­Կա­զէլ գի­տէր շար­ժում դնել թեր­թին մէջ եւ շար­ժում ստեղ­ծել գա­ղու­թին մէջ: «­Շու­տիկ» էր եւ ու­նէր սուր հո­տա­ռու­թիւն եւ գա­լի­քը նա­խա­տե­սե­լու բնա­տուր ձիրք: ­Կա­նո­նա­ւոր հե­տե­ւող մըն էր օ­տար մա­մու­լին եւ կ­՚աշ­խա­տէր բան մը առ­նել ան­կէ ու պատ­շա­ճեց­նել հայ մա­մու­լի ա­ւան­դու­թիւն դար­ձած ձե­ւե­րուն եւ բո­վան­դա­կու­թեան:
Իր խմբագ­րա­կան­նե­րէն զատ, կը ստո­րագ­րէր նաեւ բուն ա­նու­նով, ինչ­պէս նաեւ Ա. ­Կա­րէն, Ա. Կ. ­Դա­րեհ ­Կա­խար­դեան, Ար­ծո­ւիկ, Ա­թե­նա­ցի եւ այլ կեղ­ծա­նուն­նե­րով յօ­դո­ւած­ներ:
Օ­րա­թեր­թէն զատ խմբագ­րեց նաեւ «­Յու­նա­հայ ­Տա­րե­գիրք»ե­րու շար­քը, «Գ­րա­կան ­Տետ­րակ­ներ»ը, «Այ­գես­տան» գրա­կան պար­բե­րա­թեր­թը եւ «Առ­ձեռն ­Հան­րա­գի­տակ»նե­րու պրակ­նե­րը: Աշ­խա­տակ­ցե­ցաւ ող­բա­ցեալ ­Գէորգ ­Կառ­վա­րեն­ցի եւ ­Վազ­գէն Ե­սա­յեա­նի խմբագ­րու­թեամբ Ա­թէն­քի մէջ լոյս տես­նող «Ա­րե­ւա­գալ» գրա­կան ամ­սա­թեր­թին, ինչ­պէս նաեւ Ա­մե­րի­կա­յի «­Հայ­րե­նիք» ամ­սագ­րին եւ օ­րա­թեր­թին:
Ինչ­պէս իր գրի­չը, նոյն­պէս եւ իր լե­զուն:
­Կա­զէլ ե­ղաւ Ա­թե­նա­հա­յու­թեան փնտռո­ւած բեմ­բա­սաց­նե­րէն մէ­կը: Երբ կը խօ­սէր, կար­կա­չուն ա­ռո­ւակ մըն էր իր լե­զուն, որ կը հմա­յէր եւ ի­րեն կը կա­պէր ունկն­դի­րը: Ա­նոր բա­նա­խօ­սու­թիւն­նե­րը գոց ե­ղած վար­ժա­պե­տա­կան քլի­շէ նա­խա­դա­սու­թիւն­նե­րու շա­րա­յա­րում­ներ չէին: Իւ­րա­քան­չիւր ար­տա­յայ­տու­թիւն՝ միտք մըն էր ու դա­տո­ղու­թիւն, ա­ռանց շառ­լա­թա­նու­թեան: ­Կո­կիկ եւ կտրուկ: Ա­ռանց կմկմա­լու: ­Սա­հուն հա­յե­րէ­նով եւ վճիտ ո­ճով: Ա­նոնք որ զին­քը լսած են Ա­թէն­քի բե­մե­րուն վրայ, տա­կա­ւին մին­չեւ այ­սօր կը կրեն ազ­դու տպա­ւո­րու­թիւ­նը ա­նոր խօս­քին:
Իբ­րեւ հան­րա­յին-հա­սա­րա­կա­կան մարդ, Ան­տոն ­Կա­զէլ, օ­րա­թեր­թի ծանր աշ­խա­տան­քէն զատ, ժա­մա­նակ տրա­մադ­րեց նաեւ նո­ւի­րո­ւե­լու յու­նա­հայ գա­ղու­թի ազ­գա­յին գոր­ծե­րու: ­Տո­ւաւ այն­քան՝ որ­քան կա­րե­լի էր տալ մարդ­կօ­րէն: Ա­ռանց աղ­մու­կի: Ա­ռանց ռեք­լա­մի: Եւ անտր­տունջ: Իր ա­նու­նը յու­նա­հայ գա­ղու­թի պատ­մու­թեան մէջ պի­տի ար­ձա­նագ­րո­ւի, իբր հիմ­նա­դի­րը այս շրջա­նի ­Հայ ­Կար­միր ­Խա­չի կազ­մա­կեր­պու­թեան: 1924-ին, ող­բա­ցեալ Ա­րամ ­Շի­րի­նեա­նի հետ միա­սին, իր շուրջ հա­ւա­քած Ա­թէն­քի ա­մե­րի­կեան գո­լէ­ճի հայ ու­սա­նո­ղու­հի­նե­րը, հի­մը կը դնէր հայ կա­նա­ցի այս կազ­մա­կեր­պու­թեան, որ հե­տա­գա­յին ուռ­ճա­ցաւ, մաս­նա­ճիւ­ղեր ու­նե­ցաւ ա­րո­ւար­ձան­նե­րու եւ շրջան­նե­րու մէջ, նա­խախ­նա­մա­կան դեր կա­տա­րե­լով մին­չեւ այ­սօր, յօ­գուտ հայ տա­ռա­պող բե­կոր­նե­րուն:
Իբր կու­սակ­ցա­կան, Ան­տոն ­Կա­զէլ, տա­րի­ներ շա­րու­նակ, գտնո­ւե­ցաւ ղե­կա­վար եւ պա­տաս­խա­նա­տու դիր­քե­րու վրայ: ­Դաշ­նակ­ցու­թեան գա­ղա­փա­րա­կա­նով թրծո­ւած իր հո­գին՝ սնուն­դը փնտռեց եւ գտաւ ա­նոր մէջ: ­Խո­րա­պէս ու­սում­նա­սի­րած էր կու­սակ­ցու­թեան էու­թիւ­նը եւ ա­նոր գո­յու­թեան հի­մե­րը կազ­մող ա­ւան­դու­թիւն­ներն ու սրբու­թիւն­նե­րը: ­Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը, կազ­մա­կեր­պու­թիւն մը ըլ­լա­լէ ա­ւե­լի, ո­գե­կան, գա­ղա­փա­րա­կան եւ բա­րո­յա­կան ար­ժէք էր ի­րեն հա­մար եւ այդ ըմբռ­նու­մով ալ գոր­ծեց իբր կու­սակ­ցա­կան, ա­ռանց իյ­նա­լու ա­ռօ­րեայ վէ­ճե­րու եւ ը­սի-ը­սաւ­նե­րու մէջ:
­Հայ ­Քա­ղա­քա­կան ­Դա­տի լուծ­ման ի խնդիր՝ նոր ու­ղի­ներ ո­րո­նե­լու իր ճի­գին մէջ, մա­մու­լի է­ջե­րէն եւ բե­րա­նա­ցի, ու­նե­ցաւ յան­դուգն ար­տա­յայ­տու­թիւն­ներ, ո­րոնք վէ­ճի նիւթ դար­ձան կու­սակ­ցա­կան շրջա­նակ­նե­րու եւ ար­տա­սահ­մա­նի հայ մա­մու­լին մէջ: ­Կը հա­ւա­տար՝ թէ գա­ղա­փար­նե­րու եւ միտ­քե­րու բա­խու­մէն կրնար լոյս մը ծա­գիլ, ճշմար­տու­թիւն մը ե­րե­ւան գալ, ի սա­տար ան­ճի­տո­ւած հայ ժո­ղո­վուր­դի ճա­կա­տագ­րի տնօ­րին­ման գոր­ծին:

***

­Կեան­քի մէջ, մար­դուս մե­ծա­գոյն դժբախ­տու­թիւն­նե­րէն մէկն է չհասկ­ցո­ւած մնա­լը՝ իր շրջա­պա­տէն: ­Կա­զէլ ե­ղաւ չհասկ­ցո­ւած­նե­րէն մէ­կը: ­Կամ շատ քի­չե­րէն հասկ­ցո­ւե­ցաւ:
Հ­պար­տու­թիւ­նը (ոչ-ար­հա­մար­հող) որ ե­ղաւ իր նկա­րագ­րին ա­մէ­նէն ցցուն գի­ծը, չթոյ­լատ­րեց ի­րեն, կեան­քի ա­մե­նադ­ժո­ւա­րին պա­հե­րուն իսկ բա­ցո­ւե­լու, գո­նէ մտե­րիմ­նե­րու եւ սրտա­կից­նե­րու, եւ խօ­սե­լու իր ցա­ւե­րու մա­սին: Ինչ որ ու­նէր իբր տրտմու­թիւն կամ ու­րա­խու­թիւն, պա­հեց իր հո­գիին մէջ, շա­ղա­խեց զա­նոնք եւ այդ շա­ղա­խով ծե­փեց իր նե­րաշ­խար­հը:
­Շատ քի­չեր ըմբռ­նե­ցին ի­մաս­տը իր հպար­տու­թեան, որ զին­քը ա­ւե­լի բարձ­րա­ցուց, հոգ չէ թէ ին­քը տու­ժեց ատ­կէ:
Հ­պարտ ե­ղաւ հան­դէպ ա­նոնց՝ ո­րոնք ու­զե­ցին նիւ­թին կան­գու­նով չա­փել հո­գե­կան, բա­րո­յա­կան եւ ի­մա­ցա­կան ար­ժէք­նե­րը:
Ք­ծինքն ու շո­ղո­քոր­թու­թիւ­նը,- մարդ­կա­յին ըն­կե­րու­թիւ­նը ան­բա­րո­յաց­նող ախ­տա­ժէտ ե­րե­ւոյթ­ներ,- տեղ չու­նե­ցան իր մէջ: Ե­ղաւ նիւ­թա­պէս հա­մեստ, բայց հո­գիով եւ ապ­րում­նե­րով հա­րուստ եւ եր­բեք գլուխ չծռեց գրպա­նով հա­րուստ՝ բայց հո­գիով աղ­քատ­նե­րուն առ­ջեւ: ­Նա­խընտ­րեց մտեր­մու­թիւ­նը խո­նար­հա­գոյն­նե­րուն, ո­րոնց մէջ գտաւ ա­ւե­լի ան­կեղ­ծու­թիւն եւ սրտբա­ցու­թիւն, քան հրա­պա­րակ­նե­րու վրայ ի­րենց չու­նե­ցա­ծը ծա­խել փոր­ձող բան­գէտ­նե­րու: ­Հե­ռու մնաց ամ­բո­խէն եւ սի­րեց մե­նու­թիւ­նը, իր ցա­ւե­րուն եւ ու­րա­խու­թիւն­նե­րուն հետ գլուխ-գլխի:
Ըստ ի­րեն, ար­ցունքն ու տկա­րու­թիւ­նը տղա­մար­դու վա­յել չէին եւ, հա­կա­ռակ իր նրբազ­գած խառ­նո­ւած­քին, ար­ցուն­քը տեղ չու­նե­ցաւ իր կո­պե­րուն տակ: Ա­ւե­լի ճիշ­դը՝ ար­ցուն­քը կա­թե­ցաւ իր սրտին մէջ: Իր հա­մոզ­կեր լե­զուն, որ կրնար ժա­մե­րով ինք­զին­քը պար­տադ­րել ըն­կե­րա­կան շրջա­նակ­նե­րու մէջ, եր­բեք չբար­բա­ռե­ցաւ իր մա­սին: Երբ հաս­նէր այդ կէ­տին, կը դառ­նար լռու­թեան աս­պետ: ­Բա­նաս­տեղ­ծի միամ­տու­թիւ­նով սպա­սեց՝ որ շրջա­պա­տը հասկ­նայ զին­քը: ­Չըմբռ­նեց՝ թէ մեր օ­րե­րուն մար­դիկ նման են մա­կե­րես­նե­րու վրայ թե­ւա­ծող թի­թեռ­նիկ­նե­րու, ա­նա­տակ՝ պե­ղում­նե­րու եւ խո­րա­սու­զում­նե­րու:
«Լ­ռու­թեան մէջ ինք­նամ­փո­փո­ւե­լու սո­վո­րու­թիւնս, — կը գրէ իր թո­ղած ձե­ռա­գիր­նե­րուն մէ­կուն մէջ,- ին­ծի կը թո­ւի ա­ղի­տա­ւոր թե­րու­թիւն մը, ո­րուն իմս ըլ­լա­լը կ­‘ըն­դու­նիմ: ­Շուր­ջին­ներս բնաւ չնշմա­րե­ցին այս շեշ­տո­ւած թե­րու­թիւնս, բայց խո­շո­րա­ցոյ­ցով դի­տե­ցին ան­մեղ քմայք­ներս»:
Ու­րիշ տեղ մը.
«Լ­ռու­թիւ­նը՝ հո­գիի զմա­յե­լի պահ մըն է: ­Բայց ոչ միշտ: Ին­չո՞ւ չեմ խօ­սիր կամ չեմ կրնար խօ­սիլ, երբ ստո­ւե­րին մէջ կամ գորշ վա­րա­գոյր­նե­րու ե­տին, ան­կա­րե­ւոր ըլ­լա­լու աս­տի­ճան պզտիկ ե­սեր կ­՚ու­զեն ինք­զինք­նին պար­տադ­րել: Ե­թէ պէտք է ըն­դու­նիմ՝ որ ըն­կե­րու­թիւ­նը փտած ու նե­խած է, ան­վա­րան պէտք է ըն­դու­նիմ նաեւ որ իմ մէջս ալ փտած ու նե­խած բան մը կայ ու ես ա­ւե­լի չեմ ար­ժեր՝ քան միւս­նե­րը, ո­րոնք ի­րենց հտպի­տա­յին ծա­մած­ռու­թիւն­նե­րով կը պա­հեն օ­րո­ւան մար­դու համ­բա­ւը:
«­Միտ­քը թմրեց­նող եւ հո­գին տե­ւա­պէս հի­ւան­դա­գին վի­ճա­կի մէջ պա­հող ա­ւան­դու­թիւն­նե­րուն եւ սո­վո­րու­թիւն­նե­րուն դէմ խի­զա­խե­լու բա­ւա­րար ու­ժի պա­կա­սը զիս կը նե­տէ տրտմու­թեան գիր­կը: ­Կը նա­խընտ­րեմ լռու­թիւ­նը, ո­րուն մէջ կը գտնեմ մե­ծա­գոյն մխի­թա­րան­քը: ­Սոս­կա­լի է, երբ մարդ կը տես­նէ ցա­ւը եւ չի կրնար զայն կան­խել կամ մեղ­մաց­նել»:
­Յա­ւի­տե­նա­կան ժպի­տը եւ փի­լի­սո­փա­յա­կան զո­ւար­թու­թիւ­նը, ո­րոնք ան­պա­կաս ե­ղան իր դէմ­քէն, յա­ճախ ի­րեն դէմ գրգռե­ցին նա­խան­ձը իր­մէ տաս­նա­պա­տիկ բախ­տա­ւոր­նե­րու, ո­րոնց մօտ ցամ­քած էր հո­գե­կան ար­ժէք­նե­րու ակ­նաղ­բիւ­րը:
«­Հո­գե­կան աշ­խար­հին պա­կա­սը,- կը գրէ դար­ձեալ ին­քը,- մար­դուն մե­ծա­գոյն ող­բեր­գու­թիւնն է: Ա­մէն ազ­նիւ զգա­ցում, ա­մէն բարձր մտա­ծում՝ սնուն­դը կը ստա­նայ հո­գիէն: Երբ չկայ հո­գին, ոչ մէկ բան կայ աշ­խար­հի մէջ: Ոչ իսկ ճշմար­տու­թիւն»:
Ան­տոն ­Կա­զէլ փի­լի­սո­փա­յօ­րէն մտա­ծեց «աշ­խար­հի բա­նե­րու» մա­սին: Բ­նա­ծին էր իր մէջ փի­լի­սո­փա­յե­լու հա­կու­մը, ո­րը ա­ւե­լի շեշ­տո­ւե­ցաւ փի­լի­սո­փա­նե­րու այս երկ­րին՝ ­Յու­նաս­տա­նի մէջ: Ե­ղաւ ա­նո­խա­կալ եւ ան­յի­շա­չար՝ բո­լո­րին հան­դէպ: ­Քի­նախնդ­րու­թեան մո­լուց­քը, որ կ­՚ա­պա­կա­նէ մար­դոց հո­գե­կան ու բա­րո­յա­կան աշ­խար­հը, հող չգտաւ իր մէջ: Իբր հրա­պա­րա­կա­գիր՝ չա­փա­զանց անխ­նայ ե­ղաւ մեր հան­րա­յին կեան­քը խան­գա­րող ցե­ցե­րուն դէմ, խա­րա­նե­լով զա­նոնք մա­մու­լի սիւ­նակ­նե­րէն, բայց, իբր ան­հատ, բա­րե­համ­բոյր ու շրջա­հա­յեաց գտնո­ւե­ցաւ՝ ու­րիշ­նե­րու զգա­ցում­նե­րը չվի­րա­ւո­րե­լու հա­մար: ­Նե­րո­ղա­միտ ե­ղաւ մարդ­կա­յին բո­լոր տկա­րու­թիւն­նե­րուն հան­դէպ: ­Նե­րեց նոյ­նիսկ ա­նոնց՝ ո­րոնք փոր­ձե­ցին զին­քը հա­րո­ւա­ծել ու վի­րա­ւո­րել՝ իր հպար­տու­թեա­նը մէջ: Չ­խառ­նո­ւե­ցաւ ու­րիշ­նե­րու ան­հա­տա­կան ներ­քին գոր­ծե­րուն եւ ու­զեց՝ որ մար­դիկ՝ նախ քան ու­րի­շի աչ­քին շիւ­ղը նշմա­րե­լը՝ տես­նեն ի­րենց աչ­քին գե­րա­նը:
­Կա­զէլ ան­կեղ­ծօ­րէն խոս­տո­վա­նե­ցաւ նաեւ իր թե­րու­թիւն­ներն ու մո­լու­թիւն­նե­րը: ­Փա­րի­սե­ցիի մը պէս մար­դոց, բայց, եր­բեք չփոր­ձո­ւե­ցաւ զա­նոնք բամ­բա­սել փո­ղոց­նե­րու ան­կիւ­նը կամ սե­ղան­նե­րու շուրջ: ­Մէ­կը՝ որ բնաւ չխօ­սե­ցաւ ու չգրեց իր ա­ռա­ւե­լու­թիւն­նե­րուն եւ բա­րե­մաս­նու­թիւն­նե­րու մա­սին, քա­ջու­թիւնն ու ան­կեղ­ծու­թիւ­նը ու­նե­ցաւ իր իսկ գրի­չով ներ­կա­յաց­նե­լու իր մո­լու­թիւն­նե­րը.-

­Հօր մը նը­ման՝ որ ցա­ւով եւ անձ­կու­թեամբ կը խոր­հի
­Զա­ւակ­նե­րուն ա­նա­ռակ, յա­ճախ ես ալ, ա­կա­մայ
­Կը մը­տա­ծեմ կիր­քե­րուս, մո­լու­թիւն­նե­րուս վը­րայ,
Ո­րոնք կ­՚ա­ճին, կը մեծ­նան ա­մէն օր քիչ մ­՚ա­ւե­լի:

Ի՜նչ փոյթ՝ թէ չհա­մակ­րին ին­ծի՝ ա­նոնց պատ­ճա­ռաւ,
­Նող­կան­քով ինձ մօ­տե­նան բա­րե­կամ­ներ մեր­ձա­ւոր,
­Չի՛ կրնար հայր մը լը­քել զա­ւակ­ներն իր ախ­տա­ւոր,
­Հո­գիին մէջ որ­քա՜ն ալ ու­նե­նայ ա­նոնց դէմ ցաւ…
***

Այ­սօր, երբ խղճի եւ բա­րո­յա­կան տար­րա­կան պար­տա­կա­նու­թիւն մը կա­տա­րե­լու մտա­ծու­մով հրա­տա­րա­կու­թեան կու տանք բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն­նե­րու այս հա­ւա­քա­ծոն, մեր աչ­քե­րը կը սե­ւե­ռին իր գոր­ծին եւ մաս­նա­ւո­րա­բար իր հո­գիին սար­սուռ­ներն ու մտքին ցոլ­քե­րը պար­փա­կող օ­րա­թեր­թի մը մօտ եօթ հա­զար թի­ւե­րու հա­ւա­քա­ծո­նե­րուն վրայ, ո­րոնք պի­տի մնան իբր կո­թող իր յի­շա­տա­կին յա­ւեր­ժու­թեան: