Արազի (Մովսէս Յարութիւնեան, 1878-1964)

Ա­րա­զի (­Մով­սէս ­Յա­րու­թիւ­նեան, 1878-1964). ­Հա­յոց «պրո­լե­տա­րա­կան գրա­կա­նու­թեան» հիմ­նա­դիր ար­ձա­կա­գի­րը Ն.

0
827

­Մարտ 20ին կը նշենք ծննդեան տա­րե­դար­ձը խորհր­դա­հայ գրա­կա­նու­թեան «հիմ­նա­դիր­նե­րէն» հա­մա­րո­ւող Ա­րա­զիի։
Ա­ւե­տիք Ի­սա­հա­կեա­նի գնա­հա­տու­մով՝ Ա­րա­զի կը հան­դի­սա­նայ «ա­ռա­ջին եւ գի­տա­կից պրո­լե­տա­րա­կան ար­ձա­կա­գի­րը» ար­դի հայ գրա­կա­նու­թեան մէջ։
­Նոյ­նինքն ­Հա­յաս­տա­նի մէջ նո­րա­հաս սե­րունդ­նե­րը այ­սօր այն­քան ալ ըն­թեր­ցո­ղը չեն Ա­րա­զիի գրա­կա­նու­թեան, որ մին­չեւ 20րդ ­դա­րու 1960ա­կան­նե­րը կը հա­մա­րո­ւէր ներշնչ­ման աղ­բիւ­րը խորհրդա­հայ «ի­րա­պաշտ» գրա­կա­նու­թեան։
Իսկ սփիւռ­քեան ա­փե­րու վրայ կազ­մա­ւո­րո­ւած հա­յոց սե­րունդ­նե­րը թէեւ հայ գրա­կա­նու­թեան ի­րենց դա­սա­գիր­քե­րուն մէջ հան­դի­պե­ցան Ա­րա­զիին, բայց ա­նոր շուն­չով սնա­նե­լու մղու­մը չստա­ցան եր­բեք։ Իբ­րեւ պա­տո­ւէ­րով գրո­ւած գրա­կա­նու­թիւն եւ, մա­նա­ւա՛նդ, ինչ­պէս ­Մի­նաս ­Թէօ­լէօ­լեան պի­տի ը­սէր, իբ­րեւ «քա­րոզ­չա­կան եւ ղե­կա­վա­րեալ գրա­կա­նու­թեան ա­ժան շե­փո­րա­հար­ներ»՝ Ա­րա­զին եւ իր ա­ւագ գա­ղա­փա­րա­կից գրի­չի ըն­կեր­նե­րը, ­Յա­կոբ ­Յա­կո­բեանն ու ­Շու­շա­նիկ ­Կուր­ղի­նեա­նը, պա­տա­հա­կան ան­ցոր­դի պէս ըն­կա­լո­ւե­ցան մեր սե­րունդ­նե­րուն կող­մէ, ընդ­հան­րա­պէ՛ս։
Այ­սօր ա­մե­նայն ա­ռար­կա­յա­կա­նու­թեամբ կա­րե­լի է ընդգ­ծել, որ գրա­կան տա­ղան­դով չփայ­լե­ցան հայ «պրո­լետգ­րող­ներ»ը, բայց նաեւ ի­րենց մէջ ու­նե­ցան այն­պի­սի­ներ, ո­րոնք հա­ւատ­քով եւ հա­ւա­տար­մու­թեամբ փա­րե­ցան դա­սա­կար­գա­յին պայ­քա­րի հայ գրա­կա­նու­թիւ­նը ստեղ­ծե­լու… կո­չու­մին։
Այդ­պի­սի՛ն էր, ան­տա­րա­կոյս, Ա­րա­զին։
Ա­ւա­զա­նի ա­նու­նով ­Մով­սէս ­Յա­րու­թիւ­նեան՝ Ա­րա­զի ծնած էր 20 ­Մարտ 1878ին, ­Շու­լա­ւէր (Վ­րաս­տա­նի ­Մար­նէու­լի շրջա­նի ­Շա­հու­մեան ա­ւա­նը)։ ­Նախ­նա­կան կրթու­թիւ­նը ստա­ցաւ ծննդա­վայ­րի հա­յոց ծխա­կան վար­ժա­րա­նին մէջ, ա­պա՝ ա­ւար­տեց ­Թիֆ­լի­սի ­Ռէա­լա­կան դպրո­ցը։ 1899ին ըն­դու­նո­ւե­ցաւ ­Փե­թեր­պուր­կի ­Տեխ­նո­լո­գիա­կան Ինս­տի­տու­տը, բայց չկրցաւ ամ­բող­ջաց­նել իր մաս­նա­գի­տա­կան բարձ­րա­գոյն ու­սու­մը, ո­րով­հե­տեւ ու­սա­նո­ղա­կան-յե­ղա­փո­խա­կան շար­ժում­նե­րուն եւ բո­ղո­քի ե­լոյթ­նե­րուն իր աշ­խոյժ մաս­նակ­ցու­թեան հա­մար վտա­րո­ւե­ցաւ Ինս­տի­տու­տէն եւ աք­սո­րո­ւե­ցաւ։
­Մով­սէս ­Յա­րու­թիւ­նեան վե­րա­դար­ձաւ ­Թիֆ­լիս եւ ա­ւե­լի զօ­րեղ թա­փով շա­րու­նա­կեց իր ծայ­րա­յեղ ձախ յե­ղա­փո­խա­կա­նի գոր­ծու­նէու­թիւ­նը. ար­դէն մտե­րիմն ու սերտ գոր­ծա­կի­ցը դար­ձած էր Ս­տե­փան ­Շա­հու­մեա­նի, ո­րուն գա­ղա­փա­րա­կան ներշն­չու­մով ալ նե­տո­ւե­ցաւ գրա­կան աս­պա­րէզ՝ ա­տե­նի թիֆ­լի­սեան յա­ռա­ջա­դէմ «­Մուրճ» ամ­սագ­րի է­ջե­րուն, ­Ֆեր­նան­դօ ստո­րագ­րու­թեամբ, լոյս ըն­ծա­յե­լով «­Դոն ­Կա­րա­պե­տի ար­շա­ւան­քը դէ­պի Կ­ղերս­տան» խո­րագ­րո­ւած իր ա­ռա­ջին ար­ձակ գոր­ծը, որ եր­գի­ծա­կան պատ­մո­ւածք մըն էր։ Այդ­պէ՛ս սկսաւ կղե­րամ­տու­թեան, պահ­պա­նո­ղա­կա­նու­թեան եւ քաղ­քե­նիու­թեան դէմ գրա­կան ան­դուլ պայ­քա­րը Ա­րա­զիի։
­Գա­ղա­փա­րա­կան նոյն ուղ­ղու­թեամբ ու ո­գիով գրո­ւե­ցան այդ տա­րի­նե­րուն Ա­րա­զի գրչա­նու­նով լոյս տե­սած հե­ղի­նա­կին գոր­ծե­րը, ինչ­պէս՝ «­Մե­նա­ւոր լապ­տե­րը« եւ «ՎԵր­ջին ե­րա­զը» (1912ին), «Ա­րեւ», «­Կի­սատ տու­նը», «­Վի­րա­ւոր թռչու­նը» եւ «­Հե­քիա­թը» (1913ին)։ Իսկ 1914ին, ­Յա­կոբ ­Յա­կո­բեա­նի հետ, Ա­րա­զի լոյս ըն­ծա­յեց «­Կար­միր մե­խակ­ներ» եւ «­Բա­նո­ւոր Ալ­բոմ» ժո­ղո­վա­ծու­նե­րը, ո­րոնք 1917ի պոլ­շե­ւի­կեան յե­ղա­փո­խու­թեամբ թափ ա­ռած հա­մա­ռու­սա­կան «պրո­լե­տա­րա­կան գրա­կա­նու­թեան» հայ­կա­կան նա­խեր­գան­քը ե­ղան։
­Պոլ­շե­ւի­կեան յե­ղա­փո­խու­թե­նէն ետք եւ ­Հա­յաս­տա­նի խորհր­դայ­նաց­ման տա­րի­նե­րուն, Ա­րա­զի դրօ­շա­կի­րը դար­ձաւ պաշ­տօ­նա­կան նոր գրա­կա­նու­թեան՝ «­Սո­ցիա­լիզ­մի կա­ռուց­ման», «սո­վե­տա­կան հա­սա­րա­կար­գի գա­ղա­փա­րա­խօ­սու­թեան» եւ «­Նոր ­Մար­դու կեր­պա­րին» նո­ւի­րե­լով իր ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան թա­փը։ ­Շուրջ 30 հա­տոր գրա­կա­նու­թիւն լոյս տե­սաւ Ա­րա­զիի ստո­րագ­րու­թեամբ՝ պատ­մո­ւածք­ներ, վի­պակ­ներ, վէ­պեր, հե­քիաթ­ներ եւ ար­ձակ բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն­ներ, ուր հա­մայ­նա­վա­րու­թեան հան­դէպ կոյր հա­ւատ­քը միշտ տի­րա­կան ե­ղաւ։
Այդ­պի­սին են «Ըն­կեր ­Մու­կու­չը» (1924), «­Հա­զար գլխա­նի» (1931), «­Լուս­նի շո­ղե­րով» (1932), «Ջրվէ­ժի ցոլ­քում» (1933), «Այ­րո­ւող հո­րի­զոն» (1940), «­Հայ­րե­նի­քի կան­չը» (1941) եւ «Ան­յաղթ­նե­րը» (1944) գոր­ծե­րը։
Իր կեան­քի վեր­ջա­լոյ­սին Ա­րա­զի ձեռ­նար­կեց նաեւ պատ­մա­վէ­պի եւ լոյս ըն­ծա­յեց « Իս­րա­յէլ Օ­րի»ն (1959), որ հայ քա­ղա­քա­կան մտքի ռու­սա­մէտ ա­րե­ւե­լու­մին գրա­կան դրսե­ւո­րու­մը եւ դրո­ւա­տա­կա­նը կը հան­դի­սա­նայ։
Այս առն­չու­թեամբ հար­կ է ընդգ­ծել, որ խորհրդա­յին իշ­խա­նու­թիւն­նե­րը կա­տա­ղի պայ­քար մղե­լով հան­դերձ հայ ազ­գա­յին-ա­զա­տագ­րա­կան շարժ­ման 19րդ ­դա­րու զար­թօն­քին հան­դէպ, յա­տուկ խան­դա­ղա­տան­քով մե­ծա­րե­ցին Իս­րա­յէլ Օ­րին՝ պար­զա­պէս այն բա­նի հա­մար, որ Օ­րի իր կեան­քի վեր­ջա­լոյ­սին ­Ցա­րա­կան կայ­սե­րա­կան օգ­նու­թեան մէջ փնտռեց ­Հա­յաս­տա­նի ա­զա­տագ­րու­թեան ա­պա­ւէ­նը… Այդ ա­ռու­մով ալ, խորհր­դա­հայ պաշ­տօ­նա­կան գա­ղա­փա­րա­խօ­սու­թիւ­նը փա­րե­ցաւ Իս­րա­յէլ Օ­րիի՝ ա­նոր «ռու­սա­մէ­տու­թեան» մէջ փնտռե­լով ­Հա­յաս­տա­նը խորհր­դա­յին լու­ծի տակ պա­հե­լու քա­ղա­քա­կա­նու­թեան «հայ­կա­կան հիմ­նա­ւո­րում»ը։
Առ այդ՝ ընդ­հան­րա­պէս Ա­րա­զիի խորհր­դա­յին գա­ղա­փա­րա­խօ­սա­կան ծա­ռա­յու­թեան եւ խորհրդա­յին-ռու­սա­կան պաշ­տօ­նա­կան ա­րե­ւե­լու­մին գո­վեր­գուն դառ­նա­լու Ա­րա­զիի «վար­քագ­ծին» մա­սին դի­պուկ է գնա­հա­տու­մը Ս. Շ­տի­կեա­նի, որ Ա­րա­զիի 85ա­մեա­կին ա­ռի­թով՝ «­Սո­վե­տա­կան ­Հա­յաս­տան» թեր­թի 1963ի No 68 հա­մա­րով (­Մարտ 21ին) լոյս տե­սած յօ­դո­ւա­ծին մէջ, խորհր­դա­հայ պաշ­տօ­նա­կան հե­տե­ւեալ շռայ­լան­քը կը շնոր­հէ հայ «պրո­լետգ­րող»ին.-
«­Հայ­րե­նա­կան պա­տե­րազ­մի (­Հա­մաշ­խար­հա­յին Երկ­րորդ ­Պա­տե­րազ­մի) ա­ռա­ջին իսկ օ­րե­րից, Ա­րա­զին ձեռ­նա­մուխ ե­ղաւ «Իս­րա­յել Օ­րի» խո­րագ­րով պատ­մա­կան վէպ գրե­լու պա­տաս­խա­նա­տու գոր­ծին։ 18րդ ­դա­րա­վեր­ջի հայ­կա­կան ա­զա­տագ­րա­կան շարժ­ման այս նշա­նա­ւոր ներ­կա­յա­ցու­ցի­չը ա­ռանձ­նա­յա­տուկ տեղ ու­նի մեր պատ­մագ­րու­թեան մէջ։ Իս­րա­յէլ Օ­րին ա­ռա­ջին եւ թե­րեւս միակն էր‚ որ եւ­րո­պա­կան մեծ ու փոքր տէ­րու­թիւն­նե­րի խար­դա­ւանք­նե­րից հիաս­թա­փո­ւած՝ կա­րո­ղա­ցաւ հաս­կա­նալ‚ որ հայ ժո­ղովր­դին փրկող ու զօ­րա­վիգ կա­րող է լի­նել միայն «­Ռու­սիոյ մե­ծա­փառ կայս­րու­թիւ­նը» եւ իր ե­ռան­դուն ջան­քերն ուղ­ղեց եր­կու երկր­նե­րի յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րի բա­րե­լաւ­ման ու ամ­րապնդ­ման գոր­ծին։ Ա­րա­զին կա­րո­ղա­ցել է‚ ընդ­հա­նուր առ­մամբ‚ յա­ջո­ղու­թեամբ վե­րար­տադ­րել այդ գոր­ծու­նէու­թիւ­նը‚ գե­ղա­րո­ւես­տօ­րէն ստեղ­ծել Իս­րա­յէլ Օ­րու եւ նրա հա­մա­գոր­ծա­կից­նե­րի (­Մի­նաս ­Վար­դա­պետ‚ ­Մե­լիք ­Շահ­նա­զար ե­ւայլն) հա­մո­զիչ կեր­պար­նե­րը։ Ա՛յս էր պատ­ճա­ռը‚ որ պատ­մա­վէ­պը հրա­տա­րա­կո­ւե­լուն պէս ար­ժա­նա­ցաւ ըն­թեր­ցող եւ գի­տա­կան հա­սա­րա­կու­թեան ջերմ ու­շադ­րու­թեա­նը»։
Ա­րա­զի նաեւ գործ­նա­պէս պա­տաս­խա­նա­տու պաշ­տօն­ներ վա­րեց խորհր­դա­յին տա­րի­նե­րուն։ Ե­ղաւ Խ. ­Հա­յաս­տա­նի եւ ընդ­հան­րա­պէս Խ. ­Միու­թեան թէ՛ գրող­նե­րու միու­թեան նա­խա­գա­հու­թեան ան­դամ, թէ՛ ­Գե­րա­գոյն ­Սո­վե­տի պատ­գա­մա­ւոր։
Ա­րա­զի վախ­ճա­նե­ցաւ 22 ­Դեկ­տեմ­բեր 1964ին, Ե­րե­ւան։
Ա­րա­զիի մա­հէն ա­ւե­լի քան կէս դար ետք, երբ կը բա­նանք ­Հա­յոց ­Յու­շա­տետ­րի ­Մարտ 20ի է­ջը եւ կանգ կ­’առ­նենք ա­նոր ծննդեան տա­րե­դար­ձի նշու­մին վրայ, մօ­տա­ւոր մեր ան­ցեա­լի ընդ­հա­նուր ար­ժե­ւո­րու­մը կա­տա­րե­լու տրա­մա­բա­նու­թեամբ կ­’ընդգ­ծենք.-
Ա­րա­զիի գրա­կան տա­ղան­դին վե­րա­պա­հու­թեամբ նա­յե­լու եւ ա­նոր գա­ղա­փա­րա­խօ­սա­կան քա­րոզ­չու­թիւնն ու ծա­ռա­յամ­տու­թիւ­նը մեր­ժե­լու ա­մե­նայն հիմք ու­նե­նա­լով հան­դերձ՝ նոյն­քան ա­մե­նայն պար­զու­թեամբ պի­տի ըն­դու­նինք, որ ­Հա­յաս­տա­նի խորհր­դայ­նաց­ման սկզբնա­կան փու­լի հայ բո­լոր գրող­նե­րուն պէս՝ Ա­րա­զիի մօտ եւս հայ ազ­գա­յին գոր­ծի­չի ինք­նա­հա­ւա­տար­մու­թիւ­նը եւ սկզբուն­քայ­նու­թիւ­նը միշտ ըն­կե­րա­ցան հայ գրա­կա­նու­թեան այս «ա­ռա­ջին եւ գի­տա­կից պրո­լե­տա­րա­կան ար­ձա­կա­գի­րին»։