­Շա­հեկան դա­սախօսութիւն պատ­մական Զմիւռնիոյ մասին

Զ­միւռ­նիոյ պատ­մու­թիւ­նը կը շա­րու­նա­կէ բա­ցա­ռիկ հե­տաքրք­րու­թիւն ներ­կա­յաց­նել թէ՛ պատ­մա­բան­նե­րուն եւ հե­տա­զօ­տող­նե­րուն, թէ՛ լայն հան­րու­թեան հա­մար։ Ա­րե­ւել­քի եր­բեմ­նի նշա­նա­ւոր քա­ղա­քին ան­ցեա­լը, ո­րուն բազ­մա­դա­րեան պատ­մու­թիւ­նը ընդ­հա­տո­ւե­ցաւ ­Փոքր Ա­սիոյ ա­ղէ­տով, կը պահ­պա­նէ բազ­մա­թիւ ու­շագ­րաւ ման­րա­մաս­նու­թիւն­ներ եւ պատ­մա­կան ի­րո­ղու­թիւն­ներ, ո­րոնք մին­չեւ այ­սօր ու­սում­նա­սի­րու­թեան նոր հո­րի­զոն­ներ կը բա­նան գի­տա­կան շրջա­նակ­նե­րուն առ­ջեւ։ Ն­ման գի­տա­կան ու­սում­նա­սի­րու­թեան մը ար­դիւնքն էր նաեւ այն դա­սա­խօ­սա­կան ե­րե­կոն, որ կազ­մա­կեր­պո­ւած էր «Ար­մե­նի­քա» յու­նա­լե­զու պար­բե­րա­թեր­թին եւ ­Վի­րո­նա­յի ­Հա­մա­յո­նիա­կան ­Տան միա­ցեալ նա­խա­ձեռ­նու­թեամբ։ Եր­կու­շաբ­թի, 9 ­Նո­յեմ­բեր 2026-ի ե­րե­կո­յեան, ­Գա­րէա­յի «Ա­զա­տա­մարտ» ա­կում­բին մէջ հա­մախմ­բո­ւած էին բազ­մա­թիւ հե­տաքրք­րո­ւող­ներ, ո­րոնք շուրջ եր­կու ժամ հե­տե­ւե­ցան բո­վան­դա­կա­լից եւ պատ­կե­րա­զարդ ներ­կա­յա­ցու­մի մը։ ­Ներ­կայ էին նաեւ ­Հայ Ա­ւե­տա­րա­նա­կան ե­կե­ղեց­ւոյ վե­րա­պա­տո­ւե­լի ­Վի­գէն ­Չո­լա­քեան, ­Վի­րո­նա­յի քա­ղա­քա­պետ Ա­լեք­սիս ­Սո­թի­րո­փու­լոս, քա­ղա­քա­պե­տա­կան խոր­հուր­դի ան­դամ­ներ, ինչ­պէս նաեւ Հ.Կ.­Խա­չի Շր­ջա­նա­յին ­Վար­չու­թեան եւ տե­ղա­կան մաս­նա­ճիւ­ղե­րու ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­ներ։
Ե­րե­կո­յին բա­ցու­մը «Ար­մե­նի­քա» պար­բե­րա­թեր­թին ա­նու­նով կա­տա­րեց ­Յով­հան­նէս ­Ղա­զա­րեան, որ ող­ջու­նեց ներ­կա­նե­րը եւ հա­կիրճ ներ­կա­յա­ցուց օ­րո­ւան դա­սա­խօ­սին կեն­սագ­րա­կանն ու գի­տա­կան գոր­ծու­նէու­թիւ­նը։ Այ­նու­հե­տեւ խօսք ա­ռաւ նաեւ հա­մա­կազ­մա­կեր­պող միու­թեան ներ­կա­յա­ցու­ցի­չը։
­Բեմ հրա­ւի­րո­ւե­ցաւ պատ­մա­բան, երկ­րա­բան եւ գրող Ա­խի­լէաս ­Խա­ծի­քոնս­թան­տի­նու, որ հան­գա­մա­նա­լից եւ շա­հե­կան դա­սա­խօ­սու­թեամբ մը ներ­կա­յա­ցուց Զ­միւռ­նիոյ պատ­մա­կան ու­ղին, մաս­նա­ւո­րա­բար լու­սար­ձա­կի տակ առ­նե­լով քա­ղա­քի դե­րը՝ իբ­րեւ Ա­րե­ւել­քի կա­րե­ւո­րա­գոյն ա­ռեւտ­րա­կան կեդ­րոն­նե­րէն մէ­կը։
­Սա­հիկ­նե­րու եւ պատ­մա­կան բազ­մա­թիւ լու­սան­կար­նե­րու մի­ջո­ցով դա­սա­խօ­սը ներ­կա­նե­րուն առ­ջեւ բա­ցաւ հին Զ­միւռ­նիոյ պատ­մա­կան պատ­կե­րը՝ ներ­կա­յաց­նե­լով քա­ղա­քի աս­տի­ճա­նա­կան վե­րա­փո­խումն ու զար­գա­ցու­մը, յատ­կա­պէս 17-րդ ­դա­րէն սկսեալ։ Ան անդ­րա­դար­ձաւ քա­ղա­քի սկզբնա­կան սահ­ման­նե­րուն, յա­տա­կա­գի­ծին եւ հե­տա­գայ ըն­դար­ձակ­ման՝ զայն պայ­մա­նա­ւո­րող պատ­մա­քա­ղա­քա­կան ի­րա­դար­ձու­թիւն­նե­րուն եւ տա­րա­ծաշր­ջա­նին մէջ տե­ղի ու­նե­ցած բնակ­չու­թեան տե­ղա­շար­ժե­րուն լոյ­սին տակ։ Ա­ռանձ­նա­յա­տուկ ու­շադ­րու­թիւն դար­ձուց քա­ղա­քի ըն­կե­րա­յին, տնտե­սա­կան եւ մշա­կու­թա­յին կեան­քին մէջ կա­րե­ւոր դեր ու­նե­ցած յոյն, հայ, հրեայ եւ եւ­րո­պա­կան հա­մայնք­նե­րուն՝ ներ­կա­յաց­նե­լով նաեւ ա­նոնց ժո­ղովր­դագ­րա­կան ներ­կա­յու­թիւ­նը եւ բազ­մամ­շա­կու­թա­յին ազ­դե­ցու­թիւ­նը։ ­Դա­սա­խօ­սու­թեան կա­րե­ւոր բա­ժին­նե­րէն մէ­կը նո­ւի­րո­ւած էր Զ­միւռ­նիոյ նշա­նա­ւոր քա­րա­փին։ ­Պատ­մա­կան լու­սան­կար­նե­րու եւ փաս­տա­կան տո­ւեալ­նե­րու հի­ման վրայ ներ­կա­յա­ցո­ւե­ցաւ ա­նոր ձե­ւա­ւոր­ման ու զար­գաց­ման ըն­թաց­քը, ինչ­պէս նաեւ քա­ղա­քին ա­ռեւտ­րա­կան, տնտե­սա­կան եւ ըն­կե­րա­յին կեան­քին մէջ ու­նե­ցած վճռո­րոշ նշա­նա­կու­թիւ­նը։
­Խօ­սո­ղը նաեւ ցու­ցադ­րեց ծո­վե­զե­րեայ շրջա­նի ճար­տա­րա­պե­տա­կան ժա­ռան­գու­թեան ու­շագ­րաւ նմուշ­ներ՝ ներ­կա­յաց­նե­լով շէն­քե­րու, բնա­կե­լի տու­նե­րու եւ ա­ռեւտրա­կան կեդ­րոն­նե­րու պատ­մու­թիւ­նը։ ­Յատ­կան­շա­կան էր, որ ան կրցած էր ճշդել բազ­մա­թիւ շէն­քե­րու սե­փա­կա­նա­տէ­րե­րուն ինք­նու­թիւ­նը, ո­րոնց շար­քին կա­յին նաեւ ծա­նօթ հայ գոր­ծիչ­ներ եւ ա­ռեւտ­րա­կան­ներ, ո­րոնք ի­րենց ներդ­րու­մը ու­նե­ցած էին քա­ղա­քի տնտե­սա­կան ու ըն­կե­րա­յին զար­գաց­ման մէջ։
­Ներ­կա­յա­ցո­ւե­ցան նաեւ քա­ղա­քի տար­բեր կրօ­նա­կան հա­մայնք­նե­րուն պատ­կա­նող ե­կե­ղե­ցի­նե­րը, ո­րոնց­մէ շա­տեր ա­ւե­րո­ւե­ցան Զ­միւռ­նիոյ Ա­ղէ­տին ըն­թաց­քին կամ ան­կէ ետք յա­ջոր­դած տա­րի­նե­րուն։ Այս պատ­կեր­նե­րուն ընդ­մէ­ջէն ան­գամ մը եւս վե­րա­կեն­դա­նա­ցաւ քա­ղա­քի եր­բեմ­նի բազ­մակ­րօն ու բազ­մամ­շա­կու­թա­յին դի­մա­գի­ծը։
­Դա­սա­խօ­սու­թեան ըն­թաց­քին ներ­կա­նե­րը մտո­վի շրջե­ցան հին Զ­միւռ­նիոյ փո­ղոց­նե­րուն եւ թա­ղե­րուն մէջ՝ ծա­նօ­թա­նա­լով ա­նոր ճար­տա­րա­պե­տա­կան հարս­տու­թեան, ժո­ղո­վուրդ­նե­րու հա­մա­կե­ցու­թեան, ա­ռեւտ­րա­կան աշ­խու­ժու­թեան եւ ստեղ­ծա­գործ աշ­խա­տան­քին։ ­Պատ­մա­կան փաս­տե­րու եւ պատ­կեր­նե­րու այս հա­մադ­րու­մը հնա­րա­ւո­րու­թիւն տո­ւաւ վե­րապ­րե­լու եր­բեմ­նի ծաղ­կուն քա­ղա­քի մը կեան­քը, որ ­Փոքր Ա­սիոյ ա­ղէ­տով ու հրդե­հով ընդ­միշտ կոր­սո­ւե­ցաւ։
­Դա­սա­խօ­սու­թիւ­նը պա­տեհ ա­ռիթ մը հան­դի­սա­ցաւ հին Զ­միւռ­նիոյ պատ­մու­թեան, ա­նոր բազ­մամ­շա­կու­թա­յին դի­մա­գի­ծին եւ հայ հա­մայն­քի ու­նե­ցած նշա­նա­կա­լի ներ­կա­յու­թեան վե­րա­բե­րեալ գի­տե­լիք­նե­րը խո­րաց­նե­լու հա­մար։

ԹՂԹԱԿԻՑ