ՕՐՈՒԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՒՆ ՀԵՏ — Սահմանադրական վերանայում. արտաքին պահանջներու եւ ներքին ճնշումներու միջեւ

­Նի­կոլ ­Փա­շի­նեա­նի վեր­ջին յայ­տա­րա­րու­թիւ­նը, թէ նոր ­Սահ­մա­նադ­րու­թեան ըն­դուն­ման հար­ցին մէջ ընդ­դի­մու­թեան ան­հա­մա­ձայ­նու­թեան պա­րա­գա­յին իշ­խա­նու­թիւ­նը պէտք է հան­րա­յին ճնշում բա­նեց­նէ ա­նոր վրայ, կը բա­ցա­յայ­տէ իշ­խա­նա­ւոր խում­բի վտան­գա­ւոր մօ­տե­ցու­մը՝ քա­ղա­քա­կան տա­րա­կար­ծու­թիւ­նը դի­տե­լով իբ­րեւ խո­չըն­դոտ, զոր պէտք է չէ­զո­քաց­նել ճնշու­մի մի­ջոց­նե­րով։
Իշ­խա­նա­ւոր­նե­րը սպառ­նա­լով ընդ­դի­մու­թեան դէմ հան­րա­յին ճնշում կազ­մա­կեր­պե­լ, կը խախ­տեն ժո­ղովրդա­վա­րա­կան այն սկզբուն­քը, ո­րուն հա­մա­ձայն քա­ղա­քա­կան բո­լոր ու­ժե­րը ի­րա­ւունք ու­նին ա­զա­տօ­րէն ար­տա­յայ­տե­լու ի­րենց դիր­քո­րո­շու­մը։ ­Կը ստեղ­ծո­ւի նաեւ այն­պի­սի տպա­ւո­րու­թիւն, թէ ազ­գա­յին շա­հը սահ­մա­նե­լու ի­րա­ւուն­քը կը պատ­կա­նի միայն կա­ռա­վա­րող խում­բին։
­Հա­յաս­տա­նի իշ­խա­նու­թիւն­նե­րը նոր ­Սահ­մա­նադ­րու­թեան հար­ցը կը կա­պեն Ատր­պէյ­ճա­նի հետ խա­ղա­ղու­թեան հաս­տատ­ման հե­ռան­կա­րին, մինչ փո­փո­խու­թեան ա­ռանց­քա­յին նպա­տակ­նե­րէն մէ­կը պի­տի ըլ­լայ Ան­կա­խու­թեան հռչա­կա­գի­րին յղու­մին վե­րա­ցու­մը։ ­Հա­մազ­գայ­նօ­րէն ըն­դու­նո­ւած փաս­տա­թուղ­թը ­Հա­յաս­տա­նի ան­կախ պե­տա­կա­նու­թեան պատ­մա­կան հիմ­քե­րէն մէկն է ու իր մէջ կը մարմ­նա­ւո­րէ հայ ժո­ղո­վուր­դի հա­մընդ­հա­նուր ա­ռա­ջադ­րանք­ներն ու ազ­գա­յին ինք­նո­րոշ­ման ձգտում­նե­րը, ո­րուն նշա­նա­կու­թիւ­նը ներ­կա­յիս իշ­խող խում­բը կը գնա­հա­տէ միայն ­Պա­քո­ւի պա­հանջ­նե­րուն լոյ­սին տակ։
­Մինչ ­Հա­յաս­տա­նի մէջ իշ­խա­նու­թիւն­նե­րը պատ­րաս­տա­կա­մու­թիւն կը յայտ­նեն վե­րա­տե­սու­թեան են­թար­կե­լու ազ­գա­յին ու պե­տա­կան հիմ­նա­րար սկզբունք­նե­րը, Ա­լիեւ կը շա­րու­նա­կէ յա­ռաջ մղել այս­պէս կո­չո­ւած «Ա­րեւմտեան Ատր­պէյ­ճան»ի օ­րա­կար­գը՝ ­Հա­յաս­տա­նի ինք­նիշ­խան տա­րած­քին նկատ­մամբ պա­հանջ­նե­րու քա­ղա­քա­կան են­թա­հող ստեղ­ծե­լով։ ­Հե­տե­ւա­բար, ո­րե­ւէ ե­րաշ­խիք չկայ, որ ­Հա­յաս­տա­նի ­Սահ­մա­նադ­րու­թեան փո­փո­խու­թե­նէն ետք ­Պա­քու պի­տի հրա­ժա­րի իր մնա­ցեալ պա­հանջ­նե­րէն։ Ոչ մէկ հիմք կայ են­թադ­րե­լու, թէ մէկ պա­հան­ջի կա­տա­րու­մը վերջ պի­տի դնէ Ատր­պէյ­ճա­նի յա­ւակ­նու­թիւն­նե­րուն։ Ընդ­հա­կա­ռա­կը, ա­նոնք կրնան շա­րու­նա­կո­ւիլ նոր ձե­ւա­կեր­պում­նե­րով եւ նոր նա­խա­պայ­ման­նե­րով։
Ա­ւե­լի խոր մտա­հո­գու­թիւնն այն է, թէ Ա­լիե­ւի քա­ղա­քա­կա­նու­թեան վերջ­նա­կան ուղ­ղու­թիւ­նը դար­ձած է ­Հա­յաս­տա­նի ինք­նիշ­խան եւ կեն­սու­նակ ան­կախ պե­տա­կա­նու­թեան գո­յու­թեան պայ­ման­նե­րը սահ­մա­նա­փա­կե­լու ձգտու­մը։ ­Նոր ­Սահ­մա­նադ­րու­թեան հար­ցը, իր բնոյ­թով, ­Հա­յաս­տա­նի պե­տա­կա­նու­թեան, ազ­գա­յին ինք­նիշ­խա­նու­թեան եւ սահ­մա­նադ­րա­կան շա­րու­նա­կա­կա­նու­թեան վե­րա­բե­րող հիմ­նա­րար խնդիր մըն է։ Իսկ ա­նոր քննար­կու­մը այ­սօր սահ­մա­նա­փա­կո­ւած է իշ­խա­նու­թեան կող­մէ ներ­կա­յա­ցո­ւած քա­ղա­քա­կան հիմ­նա­ւո­րում­նե­րով։ ­Յատ­կա­պէս երբ հան­րու­թեան ծա­նօթ չէ նոր բնա­գի­րին ամ­բող­ջա­կան բո­վան­դա­կու­թիւ­նը, միայ­ժա­մա­նակ Ան­կա­խու­թեան հռչա­կա­գի­րին վե­րա­բե­րող հար­ցը կը շա­րու­նա­կէ մնալ հայ-ատր­պէյ­ճա­նա­կան յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րու ա­ռանց­քա­յին վէ­ճե­րէն մէ­կը։
Այս պայ­ման­նե­րուն մէջ քա­ղա­քա­ցի­նե­րուն եւ քա­ղա­քա­կան ու­ժե­րուն ի­րա­ւունքն է պա­հան­ջել յստա­կու­թիւն եւ ե­րաշ­խիք­ներ։
­Խա­ղա­ղու­թեան հաս­տա­տու­մը ­Հա­յաս­տա­նի հա­մար կա­րե­ւո­րա­գոյն նպա­տակ մըն է, սա­կայն խա­ղա­ղու­թեան ա­նու­նով ներ­քին քա­ղա­քա­կան հա­մա­ձայ­նու­թեան պար­տադ­րանքն ու ճնշու­մը վտան­գա­ւոր ու­ղի­ներ բա­նա­լու քա­ղա­քա­կան տհաճ մօ­տե­ցում մըն է։ Ատր­պէյ­ճա­նի հետ բա­նակ­ցու­թիւն­նե­րուն վե­րա­բե­րող հար­ցե­րը պէտք է ստա­նան հա­մո­զիչ պա­տաս­խան­ներ, իսկ ձեռք բե­րո­ւած հա­մա­ձայ­նու­թիւն­նե­րը՝ ար­ժա­նա­հա­ւատ ե­րաշ­խիք­ներ։
­Ներ­կա­յիս, այդ պա­տաս­խան­նե­րուն բա­ցա­կա­յու­թիւ­նը փո­խա­րի­նո­ւած է ընդ­դի­մու­թեան վրայ ճնշում գոր­ծադ­րե­լու կո­չե­րով։
­Հա­յաս­տա­նի քա­ղա­քա­կան կեան­քին այ­սօր հար­կա­ւոր են իշ­խա­նա­կան պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թիւն, ընդ­դի­մու­թեան հան­դէպ յար­գանք եւ ազ­գա­յին կա­րե­ւոր հար­ցե­րու շուրջ լայն հա­մա­ձայ­նու­թեան ձգտում։
Ընդ­դի­մու­թիւ­նը լռեց­նե­լու կամ ա­նոր դիր­քո­րո­շու­մը հան­րա­յին ճնշու­մով փո­խե­լու փոր­ձե­րը չեն նպաս­տեր ժո­ղովրդա­վա­րու­թեան ու ­Հա­յաս­տա­նի ան­կախ պե­տա­կա­նու­թեան ամ­րապնդման։ Ընդ­հա­կա­ռա­կը՝ ա­նոնք կը խո­րաց­նեն քա­ղա­քա­կան բե­ւե­ռա­ցու­մը եւ կը թու­լաց­նեն պե­տա­կան հիմ­նա­շէն­քին նկատ­մամբ վստա­հու­թիւ­նը։
Իսկ խորհր­դա­րա­նը կրկէ­սի վե­րա­ծե­լու վեր­ջին ա­նա­խորժ պատ­կեր­նե­րը, իշ­խա­նա­ւոր­նե­րու վար­քա­գի­ծի վտան­գա­ւոր ուղ­ղու­թեան դրսե­ւո­րու­մը կա­րե­լի է նկա­տել։