Մատթէոս Զարիֆեան (1894-1924)

Մատթէոս Զարիֆեան (1894-1924). ­Սի­րոյ, թա­խի­ծի եւ քնքշան­քի ան­մահ քնա­րեր­գա­կը Ն.

0
943

16 ­Յու­նո­ւա­րի ծնունդ է հայ գրա­կա­նու­թեան ան­մահ­նե­րէն ­Մատ­թէոս ­Զա­րի­ֆեան, որ իր գողտ­րիկ եւ քնքուշ քնա­րեր­գու­թեամբ կը յու­զէ ու կը գե­ղեց­կաց­նէ նե­րաշ­խար­հը բո­լոր ժա­մա­նակ­նե­րու ըն­թեր­ցո­ղին։ ­Թախ­ծոտ, այ­լեւ խո­րունկ սի­րոյ դիւ­րա­հա­ղորդ եր­գիչն է ա­րեւմ­տա­հայ քնա­րեր­գու­թեան ար­ժա­նա­ւոր այս ներ­կա­յա­ցու­ցի­չը, որ սրտէ բխող եւ սրտե­րուն գաղտ­նի­քը վեր­ծա­նող խո­րա­թա­փանց ան­մի­ջա­կա­նու­թեամբ՝ աշ­խար­հին առ­ջեւ բա­ցաւ տան­ջա­հար իր հո­գին, ինչ­պէս որ կը վկա­յէ, օ­րի­նակ, «Ան չէ՜» խո­րագ­րո­ւած իր քեր­թո­ւա­ծը.

­Հո­գիս կը տան­ջէ
­Ջու­թակ մը հե­ռու.
Ի­զու՜ր շու­քե­րու
­Կը նա­յիմ — Ան չէ՜…

Ահ, նո­ւա­գը՜ն այս խոր
Ա­մառ գի­շե­րո­ւան.
­Կար­ծես թէ կու­լան
Աստ­ղե­րը բո­լոր…

Ի­զու՜ր շու­քե­րու
­Կը նա­յիմ — Ան չէ՜,
­Հո­գիս կը տան­ջէ
­Հո­գի մը հե­ռու…

­Մատ­թէոս ­Զա­րի­ֆեան միայն ե­րե­սուն տա­րի ապ­րե­ցաւ։ ­Թո­քախ­տը ա­րա­գօ­րէն հիւ­ծեց մար­մի­նը մար­զի­կի կեն­սու­նա­կու­թեամբ օժ­տո­ւած ե­րի­տա­սար­դին, որ նաեւ յա­ւակ­նորդ էր Ո­ղիմ­պիա­կան մրցա­նա­կի։ 19 տա­րե­կան էր, երբ ա­ռա­ջին ան­գամ զգաց թո­քախ­տին պատ­ճա­ռած ցա­ւը կրծքա­վան­դա­կին տակ։ 11 տա­րի պայ­քա­րե­ցաւ հի­ւան­դու­թեան դէմ, դար­մա­նու­մի հա­մար ա­ռող­ջա­րան­նե­րու եւ հի­ւան­դա­նոց­նե­րու մէջ մա­շե­ցան ե­րի­տա­սարդ իր տա­րի­նե­րը, բայց ­Զա­րի­ֆեան բնաւ չկորսն­ցուց գե­ղե­ցի­կը սի­րե­լու եւ կեան­քին փա­րած մնա­լու իր հո­գե­կան կո­րովն ու ան­հուն քնքշու­թիւ­նը։ ­Թէեւ մա­հը վա­ղա­ժամ մեր կեան­քէն հե­ռա­ցուց տա­ղան­դա­ւոր հայ քնա­րեր­գա­կին, բայց ­Մատ­թէոս ­Զա­րի­ֆեան գիտ­ցաւ ու կրցաւ բա­նաս­տեղ­ծա­կա­նօ­րէն շնչա­ւո­րել իր ճակ­տին գրո­ւած կեան­քի կար­ճա­տեւ ժա­մա­նա­կը։ Եւ մա­հա­մերձ բա­նաս­տեղ­ծի իր գողտ­րիկ ստեղ­ծա­գոր­ծու­թիւն­նե­րով՝ ար­ժա­նա­ւո­րա­պէս յա­ւեր­ժա­ցաւ իբ­րեւ հայ հո­գիին սի­րոյ ու քնքշան­քի շնոր­հա­լի եր­գի­չը։
Իր կեն­դա­նու­թեան իսկ Մ. ­Զա­րի­ֆեան սի­րո­ւե­ցաւ ըն­թեր­ցո­ղին կող­մէ եւ մին­չեւ այ­սօր՝ ­Զա­րի­ֆեան կար­դա­ցո­ղը, ի՛նչ տա­րի­քի տէր ալ ըլ­լայ, ան­պայ­ման ա­նոր բա­նաս­տեղ­ծու­թեան մէջ պի­տի գտնէ ու վա­յե­լէ թախ­ծոտ, քնքուշ եւ ան­խառն սի­րոյ գե­ղե­ցիկ ու գրա­ւիչ աշ­խարհ մը։
Ա­հա՛ հան­րա­ծա­նօթ ու այն­քա՜ն սի­րո­ւած ­Զա­րի­ֆեա­նի եր­գը՝ սի­րոյ եւ տրտմու­թեան.-

Պզ­տիկ աղ­ջիկ մ ­՚ին­ծի կ­՚ը­սէ
Որ զիս խեն­թի պէս կը սի­րէ.
Պզ­տիկ աղ­ջիկ մը զիս սի­րէ՜…

­Գի­շերն ան­հուն իմ աչ­քե­րուն
Ե­րե­ւի դեռ նա չէ՜ տե­սեր.
Պզ­տիկ աղ­ջիկ մ ­’ին­ծի տայ սէ՜ր…

Ե­րե­ւի դեռ նա չէ՜ նա­յեր
­Հոգ­ւոյս խա­ւար ան­դունդն ի վար.
Պզ­տիկ աղ­ջիկ մ­՚ինձ սի­րա­հար…

Ե­թէ լսէր թէ ո՛չ մէկ սէր
Այդ ան­դուն­դին մէջ կը շնչէր՝
­Հէք պզտի­կը չէր հա­ռա­չեր…

Ուս­տի եղ­բօր մը պէս ը­սի
Որ լուս­նին տակ մարդ կը մսի.
Գ­նա՛, գնա՛ ննջէ՛ ը­սի։

­Յե­տոյ գա­ցի՝ հե­ռո՜ւն լա­ցի…

­Կեան­քի ու ­Մա­հո­ւան մի­ջեւ տա­ռա­պա­լի ու ծանր պայ­քա­րի իր ճա­կա­տա­գի­րը վստա­հա­բար մեծ դեր ու­նե­ցաւ ­Զա­րի­ֆեա­նի բա­նաս­տեղ­ծա­կան յա­պա­ղած բո­ցա­վա­ռու­մին, այ­լեւ ա­րա­գըն­թաց փթթու­մին մէջ։ ­Յատ­կա­պէս 27 տա­րե­կա­նէն ետք սկսաւ թա­փով ստեղ­ծա­գոր­ծել եւ իր կեան­քի վեր­ջա­լոյ­սին, ե­րեք տա­րի­նե­րու ըն­թաց­քին, լոյս ըն­ծա­յեց իր «Տրտ­մու­թեան եւ խա­ղա­ղու­թեան եր­գեր»ն (1921) ու «­Կեան­քի ու մա­հո­ւան եր­գեր»ը (1922), ո­րոնք մնա­յուն եւ բարձ­րա­դիր պա­տո­ւան­դա­նը դար­ձան մեծ բա­նաս­տեղ­ծին։
Ծ­նած էր 1894ին, ­Կէ­տիկ-­Փա­շա (­Պո­լիս)։ ­Թա­ղա­յին վար­ժա­րա­նի մէջ նա­խակր­թու­թիւ­նը ստա­նա­լէ ետք, յա­ճա­խած էր ­Պէր­պէ­րեան վար­ժա­րան, ­Պար­տի­զա­կի Ա­մե­րի­կեան վար­ժա­րան, ­Պոլ­սոյ «­Ռո­պըրթ ­Գո­լէճ» եւ, ա­պա, վերս­տին ­Պէր­պէ­րեան վար­ժա­րան, որ­մէ շրջա­նա­ւարտ ե­ղաւ 1912ին՝ մեծ ման­կա­վարժ, հո­գե­բան եւ ի­մաս­տա­սէր ­Շա­հան ­Պէր­պէ­րեա­նի տնօ­րէ­նու­թեան օ­րով: ­Կեն­սու­րախ եւ մար­զի­կի ըն­դու­նա­կու­թիւն­նե­րով օժ­տո­ւած՝ ­Զա­րի­ֆեան մաս­նակ­ցած էր ո­ղիմ­պիա­կան մրցա­խա­ղե­րու եւ մրցա­նակ­նե­րու տի­րա­ցած։ Այդ մրցա­պայ­քար­նե­րէն մէ­կուն ըն­թաց­քին, ե­րեք քայլ ոս­տու­մի ժա­մա­նակ, 1913ին, երբ ար­դէն կրթա­կան աս­պա­րէ­զին նո­ւի­րո­ւած էր Ա­տա­նա­յի մէջ, ­Զա­րի­ֆեան ա­ռա­ջին ան­գամ կրծքա­վան­դա­կի ու­ժեղ ցաւ զգաց։ ­Թո­քախ­տի ա­ռա­ջին այդ ազ­դան­շա­նը ստի­պեց 19ա­մեայ ե­րի­տա­սար­դին, որ ու­սուց­չա­կան աս­պա­րէ­զը կի­սատ թո­ղու եւ անց­նի ­Լի­բա­նան՝ բու­ժո­ւե­լու հա­մար։
1914ին զի­նո­ւո­րա­կո­չո­ւե­ցաւ եւ օս­մա­նեան բա­նա­կի մէջ հայ զօ­րա­կո­չիկ­նե­րուն վե­րա­պա­հո­ւած տա­ժա­նա­կիր աշ­խա­տան­քը ա­րա­գա­ցուց ար­դէն քայ­քայ­ման ըն­թաց­քի մէջ գտնո­ւող ա­նոր ա­ռող­ջու­թիւ­նը։ ­Տե­ղա­փո­խո­ւե­ցաւ զի­նո­ւո­րա­կան հի­ւան­դա­նոց, բայց ա­ռող­ջու­թիւ­նը բնաւ չվե­րա­կանգ­նե­ցաւ։
1918ի զօ­րացր­ւու­մէն ետք, հա­կա­ռակ թո­քախ­տին պատ­ճա­ռած ցա­ւե­րուն ու հիւ­ծու­մին, ­Զա­րի­ֆեան վե­րա­դար­ձաւ կրթա­կան աս­պա­րէզ եւ նոյ­նինքն ­Պէր­պէ­րեան վար­ժա­րա­նի մէջ անգ­լե­րէն լե­զո­ւի եւ մարմ­նակր­թան­քի ու­սու­ցիչ դար­ձաւ։ ­Փաս­տօ­րէն այդ շրջա­նին էր, 1919էն սկսեալ, որ ­Զա­րի­ֆեան մուտք գոր­ծեց հայ գրա­կա­նու­թեան ան­դաս­տա­նէն ներս։
­Յա­ռա­ջա­ցող հի­ւան­դու­թիւ­նը եւ կեան­քէն վա­ղա­ժամ հե­ռա­նա­լու խոր զգա­ցու­մը հո­գեմ­տա­ւոր մեծ լա­րում ա­ռա­ջա­ցու­ցին Մ. ­Զա­րի­ֆեա­նի մէջ։ Անս­պառ ե­ռան­դով փա­րե­ցաւ թէ՛ ազ­գա­յին ծա­ռա­յու­թեան հա­մար իր ընտ­րած ու­սուց­չա­կան աս­պա­րէ­զին, թէ՛ յատ­կա­պէս գրա­կան-ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան աշ­խա­տան­քի։
Իր ա­ռա­ջին բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն­նե­րը լոյս ըն­ծա­յեց ինչ­պէս «­Նա­ւա­սարդ» գրա­կան հան­դէ­սի, նոյն­պէս եւ ­Պոլ­սոյ Հ.Յ.Դ. պաշ­տօ­նա­թերթ «Ա­զա­տա­մարտ»ին շա­րու­նա­կու­թիւ­նը ե­ղող «­Ճա­կա­տա­մարտ»ի է­ջե­րուն։
­Հա­սուն բա­նաս­տեղ­ծի մուտք մը ու­նե­ցաւ ­Զա­րի­ֆեան հայ գրա­կա­նու­թեան ան­դաս­տա­նէն ներս։ Ա­հա՛ խօ­սուն օ­րի­նա­կը իր «­Գի­շեր­ներ կան…» քեր­թո­ւա­ծին.

­Գի­շեր­ներ կան այն­պէ՜ս լոյս որ՝ կար­ծես թէ
Եր­կինքն ի վար կը կա­թէ
Ար­ծա­թէ
Եր­գը հին
Այն ան­ծա­նօթ աշ­խար­հին,
Ուր կ­՛ը­սեն թէ աս­տո­ւած­նե­րը կը խոր­հին…

­Գի­շեր­ներ կան այն­պէ՜ս մութ որ՝ կար­ծես թէ
­Ծա­ռերն ի վար կը կա­թէ
Ար­ծա­թէ
Եր­գը հին
Այն գե­ղե­ցիկ աշ­խար­հին,
Ուր հո­գի­ներ հո­գի­նե­րու կը փա­րին…։
­Զա­րի­ֆեա­նի բա­նաս­տեղ­ծու­թիւ­նը ոչ միայն շատ ա­րագ սի­րո­ւե­ցաւ ըն­թեր­ցո­ղին կող­մէ, այ­լեւ նոյն­պէս եւ ան­մի­ջա­պէս ար­ժա­նա­ցաւ իր ժա­մա­նա­կի ա­մէ­նէն խստա­պա­հանջ քննա­դատ­նե­րու գնա­հա­տան­քին։
­Պատ­ճա­ռը կամ բա­ցատ­րու­թիւ­նը պէտք է փնտռել հա­ւա­սա­րա­պէս թէ՛ ի վե­րուստ ի­րեն շնոր­հո­ւած տա­ղան­դին, թէ՛ կեան­քի ա­նո­ղոք հա­րո­ւա­ծը դի­մագ­րա­ւե­լու ­Զա­րի­ֆեա­նի իւ­րա­յա­տուկ հո­գե­կեր­տո­ւած­քին մէջ։
­Սէ­րը, քնքշան­քը, կեան­քին փա­րու­մը, բնու­թեան պաշ­տա­մուն­քը եւ մարդ­կայ­նու­թիւ­նը Մ. ­Զա­րի­ֆեա­նի գրչին տակ բա­ցին էա­պէս իւ­րա­յա­տուկ յու­զաշ­խարհ մը, ուր ­Դու­րեա­նի ցա­սումն ու քէ­նը չկայ եւ ուր­կէ կը բա­ցա­կա­յի ­Մե­ծա­րեն­ցի յու­սա­հա­տու­թիւ­նը։ Ան­շուշտ կայ եւ ու­ժեղ շեշ­տով կեան­քէն զրկո­ւե­լու դառ­նու­թեան ու տրտմու­թեան զգա­ցու­մը, բայց որ բնաւ պատ­ճառ չէ, որ­պէս­զի ­Զա­րի­ֆեան կորսնց­նէ իր դժբախտ ճա­կա­տա­գի­րը աս­պե­տա­կա­նօ­րէն դի­մագ­րա­ւե­լու ներ­քին ազ­նո­ւա­կա­նու­թիւ­նը, հո­գե­կան խա­ղա­ղու­թիւ­նը։
«­Հեգ­նանք» խո­րագ­րո­ւած իր եր­կու տուն քեր­թո­ւա­ծը այն­քա՜ն հա­րա­զա­տօ­րէն եւ քնա­րա­կան շուն­չով կը բա­նայ ինք­նա­տիպ այս յու­զաշ­խար­հը ­Զա­րի­ֆեա­նի.

­Քա­նի՜ կ­’ա­ճի ցա­ւը մարմ­նիս,
Ժ­պիտն աչ­քիս վարդ կ­’ըլ­լայ.
­Ձուրտ հո­գիէս կ­’անց­նի ­Մա­յիս,
Ու լոյս կ­’իյ­նայ ճակ­տիս վրայ…

եւ այս վար­դով, այս գա­րու­նով,
­Կը հեգ­նեմ Ան որ կու գայ,
Ան որ կու գայ՝ հո­ղին քու­նով
Ք­նա­ցը­նել ­Ցաւն հսկայ…։

Մ. ­Զա­րի­ֆեա­նի բա­նաս­տեղ­ծու­թիւ­նը ե­ղաւ պարզ ու հա­ղոր­դա­կան՝ թէ՛ իր լե­զո­ւով ու ո­ճով, թէ՛ իր խո­հա­կան ու պատ­կե­րա­ւոր գիւ­տե­րով։ Վ­ճիտ ու զու­լալ ա­րո­ւա­կի պէս հո­սե­ցաւ եւ կը շա­րու­նա­կէ նոյն­պի­սի թար­մու­թեամբ հո­սիլ։ Այդ­պէ՛ս, կեան­քին սէր ու պաշ­տա­մուն­քով փա­րող, իսկ ցաւն ու թա­խի­ծը ան­հուն քնքշան­քով յաղ­թա­հա­րող բա­նաս­տեղ­ծը ե­ղաւ ­Զա­րի­ֆեան ­Մատ­թէոս, որ մին­չեւ վեր­ջին շունչ եր­գեց՝

Ահ, հո­յա­կապ քեր­թո­ւա­ծը իմ հո­գիիս,
Իմ ա­ւե­րակ, իմ քա­րու­քանդ հո­գիիս…

Իսկ հա­յոց սե­րունդ­նե­րը միշտ ալ ի­րենց շուրթ­նե­րուն վրայ պա­հե­ցին, ­Զա­րի­ֆեա­նի հան­րա­ծա­նօթ ու այն­քա՜ն սի­րո­ւած «­Խեն­թը» քեր­թո­ւա­ծին քնքշան­քիգողտ­րիկ եր­գե­րը.-

­Մի Դ­պիք

­Գի­տէք որ­քան թա­խիծ կայ
­Հո­գիին խորն այդ տղուն,
­Մի դպիք, թող քրքջայ
­Խեն­թին քրքիջն է բե­ղուն,

­Հո­գիին խորն այդ տղուն
Ի­ջեր եմ ես ու տե­սեր
Ե­րազ մը ծեր, նո­ւա­ղուն
Ու ան­կիւն մը փլած սէր։

Ա՜հ, մի դպիք այդ տղուն
­Խեն­թը մի­նակ կը թո­ղուն…