­Ռու­բէն Օր­բե­լի (1880-1943)

­Ռու­բէն Օր­բե­լի (1880-1943). ­Խորհր­դա­յին ստորջ­րեայ հնա­գի­տու­թեան հիմ­նա­դիր հայ գիտ­նա­կա­նը Ն.

0
1253

­Մա­յիս 9ի այս օ­րը, 74 տա­րի ա­ռաջ, ­Մոս­կո­ւա­յի մէջ վախ­ճա­նե­ցաւ հայ ժո­ղո­վուր­դի գի­տա­կան հան­ճա­րին ճա­ռա­գայ­թող դէմ­քե­րէն ­Ռու­բէն Օր­բե­լի՝ ա­ւագ եղ­բայ­րը խորհր­դա­յին դա­րաշր­ջա­նին ռուս հա­սա­րա­կու­թեան մէջ փա­ռա­ւոր բար­ձունք նո­ւա­ճած վաս­տա­կա­ւոր­ներ ­Լե­ւոն եւ ­Յով­սէփ Օր­բե­լի եղ­բայր­նե­րուն։
Wikipedia ­Հան­րա­գի­տա­րա­նի հայ­կա­կան խմբագ­րու­թեան ար­ժե­ւո­րու­մով՝ ­Ռու­բէն Օր­բե­լի կը հան­դի­սա­նայ հիմ­նա­դի­րը ստորջ­րեայ հե­տա­զօ­տու­թեանց եւ հնա­գի­տու­թեան։ Ար­խի­ւա­յին նիւ­թե­րու եւ սկզբնաղ­բիւր­նե­րու իր բծախն­դիր ու­սում­նա­սի­րու­թեամբ եւ հե­տա­զօ­տու­թիւն­նե­րով՝ ­Ռու­բէն Օր­բե­լի 1930ա­կան­նե­րէն սկսեալ գլխա­ւո­րած է խորհր­դա­յին գիտ­նա­կան­նե­րու բա­զում ար­շա­ւա­խում­բեր՝ բա­ցա­յայ­տե­լով ծո­վե­րու եւ ով­կիա­նոս­նե­րու ստորջ­րեայ գաղտ­նիք­նե­րու խորհր­դա­ւոր աշ­խար­հը։
­Ռու­բէն Օր­բե­լի ծնած է 1880ի ­Փետ­րո­ւար 26ին, ­Նա­խի­ջե­ւան: ­Նախ­նա­կան կրթու­թիւ­նը ստա­ցած է ­Քու­թա­յի­սի մէջ, ա­պա՝ յա­ճա­խած է ­Թիֆ­լի­սի 3րդ ­դա­սա­կան գիմ­նա­զիան։ 1903ին ա­ւար­տած է ­Պե­տեր­բուր­գի հա­մալ­սա­րա­նի ի­րա­ւա­բա­նա­կան հիմ­նար­կին դա­սըն­թացք­նե­րը եւ լծո­ւած է իր ա­ւար­տա­ճա­ռի պատ­րաս­տու­թեան, միա­ժա­մա­նակ՝ դա­սա­խօ­սա­կան պաշ­տօն ստանձ­նած է միեւ­նոյն հա­մալսա­րա­նին մէջ։
1904ին ա­ռա­ջին աս­տի­ճա­նի վկա­յա­կա­նով ա­ւար­տած է հա­մալ­սա­րա­նը եւ աշ­խա­տան­քի ան­ցած է քա­ղա­քա­ցիա­կան ի­րա­ւուն­քի ամ­բիո­նին մէջ, ուր պաշտ­պա­նած է մա­գիստ­րո­սա­կան ա­ւար­տա­ճա­ռը եւ ստա­ցած է մա­գիստ­րո­սի աս­տի­ճան։
1905ին եր­կու տա­րո­ւան պայ­մա­նա­ժա­մով գոր­ծուղ­ղո­ւած է ­Գեր­մա­նիա՝ Ե­նա­յի եւ ­Պոն­նի հա­մալ­սա­րան­նե­րը, ուր ստա­ցած է ի­րա­ւուն­քի դոկ­տո­րի գի­տա­կան աս­տի­ճան։
1906ին ­Ռու­բէն Օր­բե­լի ­Գեր­մա­նիա­յէն վե­րա­դար­ձած է ­Սանկտ ­Պե­տեր­բուրգ, ընտ­րո­ւած է ­Սանկտ ­Պե­տեր­բուր­գի ­Կայ­սե­րա­կան ­Հա­մալ­սա­րա­նի ի­րա­ւա­բա­նա­կան ըն­կե­րու­թեան իս­կա­կան ան­դամ, աշ­խա­տան­քի ան­ցած է ­Սե­նա­տի մէջ, նշա­նա­կո­ւած է վճռա­բեկ ա­տեա­նի ա­ւագ քար­տու­ղար՝ հե­տա­գա­յին ար­ժա­նա­նա­լով կայ­սե­րա­կան ի­րա­ւուն­քի դոկ­տո­րի գի­տա­կան աս­տի­ճա­նի։
1906 թո­ւա­կա­նէն սկսեալ, իբ­րեւ քա­ղա­քա­ցիա­կան ի­րա­ւուն­քի մա­գիստ­րոս, Ռ. Օր­բե­լի տե­սա­կան դա­սըն­թացք­նե­րու հե­տե­ւած է Ե­նա­յի ու ­Պեր­լի­նի հա­մալ­սա­րան­նե­րուն մէջ, ստա­ցած է Ե­նա­յի հա­մալ­սա­րա­նէն հա­մա­պա­տաս­խան ի­րա­ւուն­քի դոկ­տո­րի գի­տա­կան աս­տի­ճան։ ­Տի­րա­պե­տած է 12 օ­տար լե­զու­նե­րու։
1914ին Օր­բե­լի կրկին կը մեկ­նի ­Գեր­մա­նիա՝ փի­լի­սո­փա­յա­կան գի­տե­լիք­նե­րը կա­տա­րե­լա­գոր­ծե­լու նպա­տա­կով։
1918ին Օր­բե­լի աշ­խա­տան­քի կ­՚անց­նի ­Տամ­բո­վի պե­տա­կան հիմ­նար­կին մէջ՝ ման­կա­վար­ժու­թեան բա­ժան­մուն­քի բա­րո­յա­գի­տու­թեան ամ­բիո­նը, եւ կը դա­սա­ւան­դէ ի­րա­ւունք ու փի­լի­սո­փա­յու­թիւն։
1921ին վե­րա­դառ­նա­լով ­Պետ­րոգ­րադ` Օր­բե­լի աշ­խա­տան­քի կը կո­չո­ւի ­Ռու­սաս­տա­նի ­Գի­տու­թիւն­նե­րու Ա­կա­դե­միա­յի Գ­րա­դա­րա­նին մէջ: Այդ տա­րի­նե­րուն ան ջա­նա­սի­րա­բար կ­՚աշ­խա­տի ար­խիւ­նե­րու եւ գրա­դա­րան­նե­րու մէջ` կա­տա­րե­լով թարգ­մա­նու­թիւն­ներ եւ կը դառ­նայ գրա­դա­րա­նա­յին եւ ար­խի­ւա­յին գոր­ծի յայտ­նի մաս­նա­գէտ։ ­Ճիշդ այդ ժա­մա­նակ ալ ան կը գտնէ իր կո­չու­մը, կեան­քի իս­կա­կան գոր­ծը՝ ստորջ­րեայ հե­տա­զօ­տու­թիւն­նե­րու բնա­գա­ւա­ռը։
1934էն սկսեալ, Ռ. Օր­բե­լի ղե­կա­վա­րած է Խ.Ս.Հ.Մ. ծո­վե­րու եւ գե­տե­րու ստորջ­րեայ աշ­խա­տանք­նե­րու յա­տուկ նշա­նակ­ման կարմ­րադ­րօշ ար­շա­ւա­խում­բը՝ ԷՊՐՕՆ ( ռուս.՝ 4 ЭПРОН-экспедиция подводных работ особого назначения)։ Ա­սո­րես­տա­նեան հար­թա­քան­դակ­նե­րու, ջրա­սու­զակ­նե­րու պատ­կեր­նե­րով կնիք­նե­րու, յու­նա­կան հե­ղի­նակ­նե­րու (­Հո­մե­րոս, ­Հե­րո­դո­տոս, Եւ­րի­պի­դէս, էս­քի­լէս, Ստ­րա­բոն եւ ու­րիշ­ներ) եր­կե­րու ու­սում­նա­սի­րու­թեամբ պար­զած է ջրա­սու­զակ­նե­րու հա­սա­րա­կա­կան պատ­կա­նե­լու­թիւ­նը, խնդիր­նե­րը, աշ­խա­տան­քի պայ­ման­նե­րը, հան­դեր­ձանքն ու սար­քա­կազ­մը։
­Մեծ գիտ­նա­կա­նի յի­շա­տա­կին նո­ւի­րո­ւած եւ Wikipediaէն քա­ղո­ւած հա­մա­ռօտ այս վկա­յու­թիւ­նը կ­՚ար­ժէ եզ­րա­փա­կել ­Ռու­բէն Օր­բե­լիին ուղ­ղո­ւած ա­նոր հօր՝ Աբ­գար Օր­բե­լիի հե­տա­գայ նշա­նա­կա­լի նա­մա­կով (առ­նո­ւած՝ ­Յո­վիկ ­Չարխ­չեա­նի պլո­կէն).
­Ռու­բէ­նիկ ջան,
Ճշ­մար­տու­թիւ­նը, ո­րը դու փնտռում ես, նիւ­թա­կան չէ, ո­րը կա­րե­լի լի­նի բռնել, շօ­շա­փել: Ճշ­մար­տու­թիւնն ինքն ի­րեն կը ծնո­ւի քո գլխում միայն այն դէպ­քում, ե­թէ եր­կար ժա­մա­նակ հան­գիստ պրպտես, աշ­խա­տես, ու­սում­նա­սի­րես հիմ­նա­ւո­րա­պէս այն ա­ռար­կա­նե­րը, ո­րոնք դա­սա­ւան­դում են: Եւ չես վազվ­զի այս ու այն կողմ՝ դի­մե­լով սրան-նրան, եւ ճշմար­տու­թիւ­նից սար­քել մի բան, ո­րը չես կա­րող բռնել ձեռ­քե­րով, ար­դիւն­քում տա­րի­ներ կը կորց­նես կի­սաց­նոր խե­լա­գա­րի պէս: Ուս­տի՝ նախ եւ ա­ռաջ ան­ցիր գոր­ծի և ­պատ­րաս­տո­ւիր քննու­թեան այն ա­ռար­կա­նե­րից, ո­րոնք անհ­րա­ժեշտ են յանձ­նել` եր­րորդ կուրս փո­խադ­րո­ւե­լու հա­մար եւ նրանց տո­ւած ծրագ­րով… ­Գոր­ծիդ ե­ղիր, զբա­ղո­ւիր ո­րո­շա­կի գոր­ծով, ե­ղիր ա­մուր եւ հաս­տատ` նպա­տակ­նե­րիդ հաս­նե­լու հա­մար: Ա­ռա­ւել եւս, դու ու­նես բա­ւա­կան ժա­մա­նակ, որ­պէս­զի հան­գիստ, հիմ­նա­ւո­րա­պէս պատ­րաս­տո­ւես քննու­թիւն­նե­րին: Ա­զատ ժա­մա­նակդ կա­րող ես ու­սում­նա­սի­րել նշա­նա­կա­լից դա­սա­կան աշ­խա­տու­թիւն­նե­րը:
Անհ­րա­ժեշտ է միայն, որ գլուխդ չկորց­նես, ու­շա­դիր լի­նես քո գոր­ծում, դես ու դէն չընկ­նես, չցրո­ւես, չշե­ղո­ւես ճա­նա­պար­հիցդ: Ա­նի­մաստ մի կորց­րու ժա­մա­նակդ թեր­թեր կար­դա­լով, ժո­ղով­ներ այ­ցե­լե­լով, դա­տարկ խօ­սակ­ցու­թիւն­նե­րով, ըն­կեր­նե­րի յետ­ևից ընկ­նե­լով:
Ըն­կեր­նե­րի խօս­քով դես ու դէն ընկ­նե­լով` մարդս ո՛չ կը զար­գա­նայ, ո՛չ գի­տե­լիք ձեռք կը բե­րի, ո՛չ մարդ կը դառ­նայ եւ ո՛չ էլ ա­մուր ոտ­քի կը կանգ­նի: Այս բո­լո­րը լաւ է, ե­թէ չափ ու սահ­մանն ի­մա­նաս: ­Նախ եւ ա­ռաջ մարդ պէտք է զբա­ղո­ւի վստա­հե­լի, լուրջ գոր­ծով, եւ ու­շադ­րու­թիւնն ու մտքե­րը կենտ­րո­նաց­նի իր գոր­ծի վրայ: ­Քո ամ­բողջ ժա­մա­նա­կը պէտք է լի­նի կա­նո­նա­ւո­րո­ւած, որ չկորց­նես ոչ մի րո­պէ, աշ­խա­տես ար­դիւ­նա­ւէտ, այս­պի­սով կա­տա­րես քո սրբա­զան պարտ­քը: Եւ դրա­նից յե­տոյ միայն կա­րե­լի է հանգս­տա­նալ, հան­դի­պել ըն­կեր­նե­րին, բա­րե­կամ­նե­րին, զրու­ցել եւ ժա­մա­նակ անց­կաց­նել, կար­դալ թեր­թեր եւ ստա­նալ այլ հա­ճոյք­ներ: Դ­րա հետ մէկ­տեղ քո իւ­րա­քան­չիւր քայլ պէտք է թե­լադ­րո­ւած լի­նի պարտ­քի զգա­ցու­մով, պարտ­քի զգա­ցում քո առ­ջեւ, ինչ­պէս նաեւ քո մօ­տիկ­նե­րի, շրջա­պա­տող հա­սա­րա­կու­թեան եւ ըն­կեր­նե­րի: Այլ կերպ չի կա­րե­լի մարդ դառ­նալ եւ լի­նել օգ­տա­կար քեզ եւ հա­սա­րա­կու­թեա­նը: ­Կար­ծում եմ, այս­քա­նը բա­ւա­կան է, որ դու հաս­կա­նաս եւ մտա­ծես մնա­ցա­ծի մա­սին ու չշե­ղո­ւես ճա­նա­պար­հից, չկորց­նես քեզ…
­Քո հայր՝ Ա. Օր­բե­լի:
­Թիֆ­լիս, 26 ­Հոկ­տեմ­բե­րի, 1899թ.: