30 Մարտ 1863. Հայոց Ազգային Սահմանադրութիւն

30 ­Մարտ 1863. Ե­րեք տա­րո­ւան ձգձգում­նե­րէ ետք, ի վեր­ջոյ ­Սուլ­թա­նը վա­ւե­րա­ցուց ­Հա­յոց Ազ­գա­յին ­Սահ­մա­նադ­րու­թիւ­նը Ն.

0
2211

­Յատ­կա­պէս մեր օ­րե­րուն, ­Թուր­քիոյ ­Հա­յոց ­Պատ­րիար­քի տե­ղա­պա­հի ընտ­րու­թեան հար­ցով թրքա­կան իշ­խա­նու­թեանց գոր­ծած ա­պօ­րի­նի մի­ջամ­տու­թեանց լոյ­սին տակ, ան­վի­ճե­լի եւ ա­նու­րա­նա­լի կը դառ­նայ մո­լե­ռան­դու­թիւ­նը ­Թուր­քիոյ պե­տա­կան այ­լա­մերժ ֆա­շա­կա­նու­թեան։
­Մա­նա­ւանդ կը պար­զո­ւի մեր­կու­թիւ­նը թրքա­կան պե­տու­թեան այն մեծ կեղ­ծի­քին, որ պա­տեհ թէ ան­պա­տեհ ա­մէն ա­ռի­թով կ­’ու­զէ քա­ղա­քա­կիրթ աշ­խար­հին մօտ տա­րա­ծել այն թիւր տպա­ւո­րու­թիւ­նը, թէ Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թեան ժա­մա­նակ­նե­րէն իսկ թուրք քա­ղա­քա­կան միտ­քը, իբր թէ «ա­մե­նայն լայ­նա­խո­հու­թեամբ ու հան­դուր­ժո­ղա­կա­նու­թեամբ», յար­գած է ե­ղեր կրօնքն ու կրօ­նա­կան կա­ռոյց­նե­րը իր իշ­խա­նու­թեան տակ ապ­րող ժո­ղո­վուրդ­նե­րուն։
­Պատ­մու­թիւ­նը, սա­կայն, որ ի­րո­ղու­թեանց եւ ճշմար­տու­թեանց միակ վստա­հե­լի ար­ձա­նագ­րողն է, ըստ ա­մե­նայ­նի կը յոր­դի հա­կա­ռա­կը փաս­տող ա­պա­ցոյց­նե­րով։
Ո­րո­շա­պէս հայ ժո­ղո­վուր­դին օ­րի­նա­կը ա­ւե­լի քան խօ­սուն է այս ի­մաս­տով։ ­Գաղտ­նիք չէ, որ օս­ման­ցի թուր­քը իր լու­ծին են­թար­կած հայ ժո­ղո­վուր­դին «ինք­նու­րոյն հա­մայնք»ի կար­գա­վի­ճակ տո­ւաւ պար­զա­պէս մա­քիա­ւե­լա­կան այն տրա­մա­բա­նու­թեամբ, որ ­Սուլ­թա­նի հպա­տակ­նե­րը հարկ էր բա­ժան-բա­ժան ը­նել՝ ա­նոնց տի­րա­պե­տե­լու հա­մար…
Այդ ա­ռու­մով մե­ծա­պէս ու­սա­նե­լի է պատ­մու­թիւ­նը ­Հա­յոց Ազ­գա­յին ­Սահ­մա­նադ­րու­թեան մշա­կու­մին, որ­դեգ­րու­մին եւ, մա­նա­ւանդ, ա­նոր օս­մա­նեան կայ­սե­րա­պե­տա­կան վա­ւե­րա­ցու­մը ձգձգե­լու թրքա­կան լա­րա­խա­ղա­ցու­թեան ու ոտնձ­գու­թեանց դէմ մեր ժո­ղո­վուր­դին մղած հե­տե­ւո­ղա­կան ու յաղ­թա­կան պայ­քա­րին։
1863ի այս օ­րը՝ ­Մարտ 30ին (­Հին ­Տո­մա­րով՝ 17 ­Մար­տին), Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թեան սուլ­թա­նա­կան հրո­վար­տա­կով, պաշ­տօ­նա­պէս պե­տա­կան վա­ւե­րա­ցում ստա­ցաւ հայ ժո­ղո­վուր­դի պատ­մու­թեան ար­դի ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նի կա­րե­ւո­րա­գոյն նո­ւա­ճում­նե­րէն մէ­կը հան­դի­սա­ցող ­Հա­յոց Ազ­գա­յին ­Սահ­մա­նադ­րու­թիւ­նը։
Ինչ­պէս որ այդ «կայ­սե­րա­կան հրո­վար­տա­կին» վե­րա­բե­րեալ Օր­մա­նեան Ար­քե­պիս­կո­պոս նշած է իր «Ազ­գա­պա­տում»ին մէջ, սուլ­թա­նը ամ­բողջ 34 ա­միս ձգձգեց ­Թուր­քիոյ ­Հա­յոց ­Պատ­րիար­քու­թեան օ­րէնս­դիր բարձ­րա­գոյն ժո­ղո­վին կող­մէ 1860ի ­Մա­յիս 24ին (­Հին ­Տո­մա­րով) որ­դեգ­րո­ւած Ազ­գա­յին ­Սահ­մա­նադ­րու­թեան պաշ­տօ­նա­կան ճա­նա­չու­մը օս­մա­նեան պե­տու­թեան կող­մէ։
Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թեան գա­հա­կա­լը, ընդ­հան­րա­պէս իր բռնա­տի­րա­կան իշ­խա­նու­թիւ­նը պահ­պա­նե­լու մտա­սե­ւե­ռու­մով, չէր կրնար ըն­դու­նիլ, որ սահ­մա­նադ­րա­կան կար­գե­րու հաս­տատ­ման փորձ կա­տա­րո­ւի իր տի­րա­կա­լու­թեան սահ­ման­նե­րէն ներս, նոյ­նիսկ ե­թէ խօս­քը կը վե­րա­բե­րէր «միլ­լէթ»ի մը՝ ազ­գա­յին-կրօ­նա­կան փոք­րա­մաս­նու­թեան մը ներ-հա­մայն­քա­յին կեան­քի կազ­մա­կերպ­ման մէջ ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան տար­րա­կան կա­նոն­նե­րու կի­րար­կու­մին։
­Մա­նա­ւանդ որ Ա­րե­ւե­լեան կողմն ­Հա­յաս­տա­նի, ուր ­Ցա­րա­կան ­Կայս­րու­թիւ­նը հաս­տա­տած էր իր տի­րա­կա­լու­թիւ­նը՝ իբ­րեւ «քրիս­տո­նեայ» եւ հա­յոց «ա­զա­տա­րար» պե­տու­թիւն, ռուս միա­պե­տա­կան իշ­խա­նու­թիւ­նը փու­թա­ցած էր մշա­կե­լու եւ պար­տադ­րե­լու իր լու­ծը ամ­րագ­րող կա­նո­նագ­րու­թիւն մը՝ ­Պո­լո­ժե­նիան, ­Հա­յաս­տա­նեայց Ե­կե­ղեց­ւոյ կա­ռոյցն ու կազ­մա­կեր­պա­կան կեան­քը ամ­բող­ջա­պէս ­Ցա­րի հա­կակշ­ռին տակ առ­նե­լով։ ­Փաս­տօ­րէն, ­Պո­լո­ժե­նիան՝ ­Հա­յաս­տա­նեայց Ե­կե­ղե­ցին ղե­կա­վա­րե­լէ ա­ւե­լի, զայն ցա­րա­կան հսկո­ղու­թեան տակ պա­հե­լու կո­չո­ւած կա­նո­նադ­րու­թիւն մըն էր։
­Մինչ­դեռ Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թեան մայ­րա­քա­ղաք ­Պոլ­սոյ թէ ա­րե­ւե­լեան՝ հայ­կա­կա՛ն նա­հանգ­նե­րուն մէջ, հայ քա­ղա­քա­կան միտ­քը 1850ա­կան­նե­րուն ար­դէն բուռն պայ­քար ծա­ւա­լած էր՝ յա­նուն հա­յու­թեան կեան­քը ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան մաս­նակ­ցու­թեան սկզբունք­նե­րով ղե­կա­վա­րե­լու ի­րա­ւուն­քին։
Ա­ռա­ջա­ցած էին հա­կա­դիր եր­կու ճա­կատ­ներ. մէկ կող­մը կղե­րա­միտ եւ պահ­պա­նո­ղա­կան հո­գե­ւո­րա­կան­ներն ու ազ­գա­յին ջո­ջերն էին՝ ա­մի­րա­նե­րու եւ սե­ղա­նա­ւոր­նե­րու ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րով, իսկ միւս ճա­կա­տին վրայ խմբո­ւած էին ա­զա­տա­խոհ մտա­ւո­րա­կան­նե­րը, ո­րոնց ա­ջա­կից էին նաեւ լու­սա­միտ հո­գե­ւո­րա­կան­նե­րը եւ նոր կազ­մա­ւո­րո­ւող քաղ­քե­նի խա­ւի, ար­հես­տա­ւոր­նե­րու (էս­նաֆ) յա­ռա­ջա­դէմ տար­րե­րը։
Աշ­խար­հա­բա­րի որ­դեգր­ման եւ հա­մընդ­հա­նուր ազ­գա­յին զար­թօն­քի ժա­մա­նա­կաշր­ջանն էր ա­րեւմ­տա­հա­յոց հա­մար։ Եւ­րո­պա ու­սա­նած, Ֆ­րան­սա­յի մէջ թէ այ­լուր 1848ի յե­ղա­փո­խա­կան պոռթ­կում­նե­րուն ա­կա­նա­տես ու մաս­նա­կից դար­ձած խումբ մը հայ ե­րի­տա­սարդ մտա­ւո­րա­կան­ներ, վե­րա­դառ­նա­լով Եր­կիր՝ յա­ռաջ­դի­մա­կան ի­րենց գա­ղա­փար­նե­րով արթն­ցու­ցած էին ­Պոլ­սոյ թէ գա­ւառ­նե­րու հա­յու­թիւ­նը։
­Նոյ­նինքն Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թիւ­նը ընդ­հան­րա­պէս յայտ­նո­ւած էր Եւ­րո­պա­յէն տա­րա­ծո­ւող ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան գա­ղա­փար­նե­րու ու­ժեղ հո­սան­քին տակ, մա­նա­ւա՛նդ ­Պոլ­սոյ մէջ, ուր մա­մու­լը հսկա­յա­քայլ զար­գա­ցում կ­’ապ­րէր եւ կ­’ըն­դար­ձա­կէր ժո­ղովր­դա­յին լայն բազ­մու­թիւն­նե­րուն հաս­նե­լու իր ազ­դե­ցու­թեան շրջա­գի­ծը։
­Քա­ղա­քա­ցիա­կան ի­րա­ւունք­նե­րու եւ ա­զա­տու­թիւն­նե­րու ձեռք­բեր­ման հա­մար տա­կաւ սաստ­կա­ցող հա­մընդ­հա­նուր այդ պայ­քա­րի մթնո­լոր­տին մէջ, ա­րեւմ­տա­հայ զար­թօն­քի շար­ժու­մը կեդ­րո­նա­ցած էր ­Պոլ­սոյ հա­յոց ­Պատ­րիար­քու­թեան բա­րե­կարգ­ման եւ ժո­ղովր­դա­վա­րաց­ման վրայ, ո­րով­հե­տեւ օս­մա­նեան օ­րէն­քով իսկ ­Հա­յոց ­Պատ­րիար­քու­թեան փո­խան­ցո­ւած էր կայս­րու­թեան հայ քա­ղա­քա­ցի­նե­րուն ոչ միայն հո­գեմ­տա­ւոր կեան­քի, այ­լեւ քա­ղա­քա­ցիա­կան ի­րա­վի­ճա­կին ա­ռըն­չո­ւող բո­լոր հար­ցե­րու կար­գա­ւոր­ման լիա­զօ­րու­թիւ­նը, ան­շուշտ սուլ­թա­նա­կան կա­ռա­վա­րու­թեան բռնա­կալ հա­կակշ­ռին տակ։ ­Պատ­րիար­քա­րա­նի ղե­կա­վար­ման եւ այդ ճամ­բով հայ ժո­ղո­վուր­դի ազ­գա­յին-քա­ղա­քա­ցիա­կան կեան­քի կար­գա­ւոր­ման ամ­բողջ գոր­ծու­նէու­թիւ­նը կղե­րի ու պահ­պա­նո­ղա­կան իշ­խա­նա­ւոր­նե­րու մե­նաշ­նոր­հէն, կա­մա­յա­կա­նու­թե­նէն եւ սուլ­թան­նե­րու ստրկա­միտ ծա­ռա­յու­թե­նէն դուրս բե­րե­լու, այ­լեւ ժո­ղո­վուր­դի լայն խա­ւե­րուն ներ­գոր­ծօն մաս­նակ­ցու­թեամբ հա­կակշ­ռե­լու ­Զար­թօն­քի շար­ժու­մը յաղ­թա­կան մա­կըն­թա­ցու­թեան փուլ թե­ւա­կո­խեց 1853ին։ ­Պատ­րիար­քու­թեան Ազ­գա­յին ­Հո­գե­ւոր եւ ­Գե­րա­գոյն ­Ժո­ղով­նե­րու միա­ցեալ նիս­տը, այդ տա­րի, տե­ղի տա­լով հա­մա­ժո­ղովր­դա­յին թափ ստա­ցած ա­զա­տա­խոհ ճա­կա­տի ճնշման առ­ջեւ, ո­րո­շեց կեան­քի կո­չել հա­յու­թեան կրթա­կան կեան­քի ղե­կա­վար­ման յա­տուկ մար­մին մը՝ «Ու­սում­նա­կան ­Խոր­հուրդ» ա­նու­նով, ո­րուն պէտք է փո­խան­ցո­ւէր հա­յոց ազ­գա­յին թէ մաս­նա­ւոր վար­ժա­րան­նե­րու եւ կրթա­կան հաս­տա­տու­թեանց մա­տա­կա­րար­ման եւ հու­նա­ւոր­ման ընդ­հա­նուր պա­տաս­խա­նա­տուու­թիւ­նը։
­Յատ­կան­շա­կա­նը այն էր, որ նո­րաս­տեղծ «Ու­սում­նա­կան ­Խոր­հուրդ»ին ան­դամ նշա­նա­կո­ւե­ցան Եւ­րո­պա­յէն ու­սում­նա­ւարտ խումբ մը ե­րի­տա­սարդ մտա­ւո­րա­կան­ներ։ ­Նա­հա­պետ ­Ռու­սի­նեան, Գ­րի­գոր Օ­տեան, Ն. ­Պա­լեան, Ս. ­Վի­չէ­նեան (­Սեր­վի­չէն), ­Կա­րա­պետ Իւ­թիւ­ճեան, Մկր­տիչ Ա­ղա­թոն եւ Գ­րի­գոր Ա­ղա­թոն ա­նու­նով այդ ե­րի­տա­սարդ­նե­րը մեծ խան­դա­վա­ռու­թեամբ եւ նո­ւի­րու­մով լծո­ւե­ցան հա­յե­ցի ու­սում­նա­կան ծրա­գիր­նե­րու բա­րե­կարգ­ման եւ ընդ­հան­րա­պէս հա­յոց կրթա­կան կա­ռոյց­նե­րու ղե­կա­վա­րու­մը ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան հի­մե­րու վրայ դնե­լու աշ­խոյժ աշ­խա­տան­քին։
­Տա­րի­նե­րու վրայ եր­կա­րե­ցաւ ա­նոնց պայ­քա­րը, բայց այդ ժա­մա­նա­կա­մի­ջո­ցին մշա­կո­ւե­ցաւ եւ բուռն հա­կազ­դե­ցու­թիւն­նե­րու մթնո­լոր­տին մէջ բիւ­րե­ղա­ցաւ սահ­մա­նադ­րա­կան ու կա­նո­նադ­րա­կան սկզբունք­նե­րու ամ­բողջ շարք մը, որ ­Հա­յոց ­Պատ­րիար­քի ընտ­րու­թե­նէն եւ հրա­ժա­րե­ցու­մէն մին­չեւ ազ­գա­յին իշ­խա­նու­թեանց տար­բեր օ­ղակ­նե­րու կազ­մա­ւոր­ման, ի­րա­ւա­սու­թեանց յստա­կեց­ման ու զա­տո­րոշ­ման հար­ցե­րը օ­րէնսդ­րա­կան կար­գա­ւո­րու­մի են­թար­կեց։ ­Սահ­մա­նադ­րա­կան սկզբունք­նե­րու, օ­րէնք­նե­րու եւ կա­նոն­նե­րու այդ ամ­բող­ջու­թեան ա­ռանցքն ու ա­ռա­ջա­տար գա­ղա­փա­րը ե­ղաւ հայ ժո­ղո­վուր­դին լիար­ժէք մաս­նակ­ցու­թեան ա­պա­հո­վու­մը եւ ժո­ղովր­դա­յին հա­կակշ­ռի գե­րա­կա­յու­թեան հաս­տա­տու­մը Ազ­գի ­Գոր­ծե­րու յան­ձանձ­ման ու ղե­կա­վար­ման մէջ։
Ա­հա այդ բա­րե­կար­գում­նե­րու ամ­բող­ջու­թիւնն էր, որ ստա­ցաւ Ազ­գա­յին ­Սահ­մա­նադ­րու­թիւն ա­նո­ւա­նու­մը եւ, յետ եր­կա­րա­տեւ բա­խում­նե­րու եւ ա­զա­տա­խո­հա­կան տրա­մադ­րու­թիւն­նե­րու յաղ­թա­կան տա­րա­ծու­մին, 1860ի ­Մա­յիս 24ին ի վեր­ջոյ որ­դեգ­րո­ւե­ցաւ ­Հա­յոց ­Պատ­րիար­քու­թեան Ազ­գա­յին ­Ժո­ղո­վին կող­մէ։
Եւ Ազ­գա­յին ­Սահ­մա­նադ­րու­թեան այ­դօ­րի­նակ որ­դեգ­րու­մին ընդ­դի­մա­ցող պահ­պա­նո­ղա­կան շրջա­նակ­ներն էին, որ ա­մէն մի­ջո­ցի դի­մե­ցին, որ­պէս­զի խա­փա­նեն ա­նոր վա­ւե­րա­ցու­մը սուլ­թա­նա­կան կա­ռա­վա­րու­թեան կող­մէ։ ­Ներ­քին կար­գով հաս­տա­տո­ւած Ազ­գա­յին ­Սահ­մա­նադ­րու­թեան կի­րար­կու­մը ­Հա­յոց ­Պատ­րիար­քին կող­մէ առ­կա­խո­ւե­ցաւ հաս­տա­տու­մէն տա­րի մը ետք, 1861ի Օ­գոս­տոս 26ին։ ­Բայց ­Սահ­մա­նադ­րու­թեան կողմ­նա­կից­նե­րը տե­ղի չտո­ւին եւ սաստ­կա­ցու­ցին սուլ­թա­նա­կան վա­ւե­րա­ցու­մը ա­րա­գաց­նե­լու պայ­քա­րը։ 1862ին նոյ­նիսկ ժո­ղովր­դա­յին ցոյ­ցեր կազ­մա­կեր­պո­ւե­ցան ­Պոլ­սոյ հա­յու­թեան կող­մէ՝ հաս­տա­տո­ւած Ազ­գա­յին ­Սահ­մա­նադ­րու­թեան պե­տա­կան-սուլ­թա­նա­կան վա­ւե­րա­ցու­մը պա­հան­ջե­լով։ Ա­հա՛ ժո­ղովր­դա­յին այդ ու­ժեղ ճնշու­մը, նոյն­պէս եւ եւ­րո­պա­կան ար­ժէք­նե­րուն հետ քայլ պա­հե­լու Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թեան բա­րե­կար­գու­մի ընդ­հա­նուր հրա­մա­յա­կա­նը ստի­պե­ցին ­Սուլ­թա­նին, որ 30 ­Մարտ 1863ին պաշ­տօ­նա­պէս վա­ւե­րաց­նէ ­Հա­յոց Ազ­գա­յին ­Սահ­մա­նադ­րու­թիւ­նը։ Ան­շուշտ սուլ­թա­նա­կան վա­ւե­րաց­ման ար­ժա­նա­ցած ­Կա­նո­նագ­րու­թիւ­նը իր կա­րե­ւոր առաջադրանքներէն զրկեց եւ կրտեց 1860ին հաս­տա­տո­ւած ­Սահ­մա­նադ­րու­թիւ­նը։ Ա­նոր 150 յօ­դո­ւած­նե­րը զեղ­չե­լով հաս­ցուց 99ի՝ դուրս ձգե­լով ­Պատ­րիար­քու­թեան հիմ­նա­կան ո­րո­շում­նե­րուն կա­յաց­ման մէջ ժո­ղովր­դա­յին ու աշ­խար­հա­կան մաս­նակ­ցու­թեան ի­րա­ւունքն ու գե­րակշ­ռու­թիւ­նը ամ­րագ­րող կա­րե­ւոր կէ­տե­րը։ Այ­սու­հան­դերձ՝ Ազ­գա­յին ­Սահ­մա­նադ­րու­թիւ­նը հիմք ծա­ռա­յեց ա­րեւմ­տա­հա­յոց ազ­գա­յին կեան­քի կազ­մա­կեր­պա­կան վե­րա­կա­ռու­ցու­մին՝ սահ­մա­նադ­րա­կան եւ ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան սկզբունք­նե­րու կի­րարկ­ման ուղ­ղու­թեամբ։ Ազ­գա­յին ­Սահ­մա­նադ­րու­թիւ­նը գոր­ծեց մին­չեւ 1896, երբ ­Հա­միտ առ­կա­խեց ա­նոր կի­րար­կու­մը։
Իսկ 1908ի Օս­մա­նեան ­Սահ­մա­նադ­րու­թեան հռչա­կու­մէն ետք ա­նի­կա վերս­տին կեան­քի կո­չո­ւե­ցաւ, բայց 1915ի ցե­ղաս­պա­նա­կան մեծ ո­ճի­րով եւ քե­մա­լա­կան կար­գե­րու հաս­տա­տու­մով՝ Ազ­գա­յին ­Սահ­մա­նադ­րու­թիւ­նը իր կար­գին են­թար­կո­ւե­ցաւ պե­տա­կան նոր կաշ­կան­դում­նե­րու, մին­չեւ որ 1923ի ­Լօ­զա­նի ­Դաշ­նագ­րով նո­ւի­րա­գոր­ծո­ւե­ցաւ մի­ջազ­գա­յին ե­րաշ­խա­ւո­րու­թեան ամ­րագ­րու­մով։
­Մէ­կու­կէս դար ան­ցած է այդ ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նէն աս­դին։ 19րդ ­դա­րու երկ­րորդ կէ­սը հայ ժո­ղո­վուր­դի հա­զա­րա­մեակ­նե­րու պատ­մու­թեան ա­մէ­նէն բուռն դար­ձա­կէ­տը կազ­մեց։ ­Հայ­կա­կան յե­ղա­փո­խու­թեան բռնկումն ու բո­ցա­վա­ռու­մը ուղ­ղա­կիօ­րէն ա­րա­գա­ցու­ցին հայ կեան­քի ղե­կա­վա­րու­մը ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան հիմ­քի վրայ հաս­տա­տե­լու եւ ամ­րապն­դե­լու Ազ­գա­յին ­Զար­թօն­քի շար­ժու­մը։ Այ­սօր չկայ Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թիւ­նը։ 1915էն 1923 հայ ժո­ղո­վուր­դը իր հայ­րե­նի բնօր­րա­նէն ար­մա­տա­խիլ ե­ղաւ ու աշ­խար­հաց­րիւ դար­ձաւ։ Ա­րե­ւե­լեան կողմն հա­յաշ­խար­հի, մեր ժո­ղո­վուր­դը հե­րո­սա­կան իր ա­րեան գնով ան­կախ հայ­րե­նիք կեր­տեց եւ ազ­գա­յին պե­տա­կա­նու­թիւն հիմ­նեց։ Ք­սա­նե­րորդ դա­րու ողջ ըն­թաց­քին հայ ժո­ղո­վուր­դը ար­դի դա­րաշր­ջան մուտք գոր­ծեց տա­րա­հուն եր­կու ուղ­ղու­թիւն­նե­րով։ ­Բայց պատ­մակ­շիռ այդ զար­գա­ցում­նե­րու բո­վին մէջ իր կեան­քը շա­րու­նա­կեց Ազ­գա­յին ­Սահ­մա­նադ­րու­թիւ­նը, պատ­շա­ճե­ցաւ հա­յու­թեան սփիւռ­քեան կեան­քի պայ­ման­նե­րուն եւ մաս­նա­կի փո­փո­խու­թիւն­նե­րով շա­րու­նա­կեց հիմ­քը կազ­մել սփիւռ­քա­հայ հա­յօ­ճախ­նե­րու ազ­գա­յին կեան­քի ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան ղե­կա­վա­րու­մին, յատ­կա­պէս ­Մե­ծի ­Տանն ­Կի­լի­կիոյ ­Կա­թո­ղի­կո­սու­թեան կա­ռոյց­ներն ու թե­մե­րը հա­մա­պա­տաս­խան հու­նի մէջ պա­հե­լով եւ ա­ռաջ­նոր­դե­լով։
Ազ­գա­յին ­Սահ­մա­նադ­րու­թիւ­նը հիմ­նո­վին վե­րա­նա­յե­լու եւ հայ ժո­ղո­վուր­դի մե­րօ­րեայ ի­րա­կա­նու­թեան լիար­ժէք հա­մա­պա­տաս­խա­նեց­նե­լու պա­հան­ջը շա­տոնց հա­սուն­ցած է։ ­Յատ­կա­պէս ­Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խու­թեան վե­րա­կանգ­նու­մով՝ նաեւ այժ­մէա­կան ու հրա­տապ կա­րե­ւո­րու­թիւն ստա­ցած է այդ պա­հան­ջը։ Ե­կած է ժա­մա­նա­կը որ­պէս­զի 21րդ ­դա­րու ժո­ղովր­դա­վա­րաց­ման ընդ­հա­նուր հու­նին մէջ վե­րամ­շա­կո­ւի, ամ­բող­ջա­ցո­ւի ու վե­րա­հաս­տա­տո­ւի հա­յոց Ազ­գա­յին ­Սահ­մա­նադ­րու­թիւ­նը՝ հա­մա­հունչ մեր ժա­մա­նակ­նե­րու հայ կեան­քի ա­ռանձ­նա­յատ­կու­թեանց եւ ա­ռաջ­նա­հեր­թու­թեանց։