Այ­սօ­րը եւ ­Մա­յիս 28

0
291

ՄԻՀՐԱՆ ՔԻՒՐՏՕՂԼԵԱՆ

1918 ­Մա­յիս 28-ի ան­կա­խու­թեան հռչա­կումն ու ազ­գա­յին ան­կախ պե­տա­կա­նու­թեան կեր­տու­մը այ­սօ­րո­ւան պրիս­մա­կէն քննար­կես կամ այդ թո­ւա­կա­նէն նա­յիս հայ կեան­քի պար­զած ներ­կայ պատ­կե­րին, միեւ­նոյնն է, սիրտդ կը ճմլո­ւի, ա­նա­սե­լի տրտմտու­թեամբ հո­գիդ կը հա­մա­կո­ւի եւ տեղ չի ձգեր տօ­նա­կան տրա­մադ­րու­թեան:
­Հո­գե­կան ընկ­ճո­ւա­ծու­թիւնդ ա­ւե­լի կը խո­րա­նայ, երբ փոր­ձես պա­տաս­խա­նը գտնել այն հար­ցու­մին, թէ այ­սօ­րո­ւան կու­սակ­ցու­թիւն­ներն ու քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ­նե­րը, մտա­ւո­րա­կան­նե­րը կամ գա­ղա­փա­րի ջա­հա­կիր­նե­րը որ­քա՞ն հա­ւա­տա­րիմ են ար­դեօք պե­տա­կա­նա­կերտ սե­րուն­դի թո­ղած ժա­ռան­գին, յի­շա­տա­կին, գոր­ծին:
­Մեր մե՜ծ փրկի­չը, ան­մա­հա­նուն Ա­րամ ­Մա­նու­կեան «տիք­տա­թոր»ը պա­տա­հէր, որ պա­հիկ մը հրաշ­քով արթն­նար յա­ւի­տե­նա­կան իր քու­նէն, ար­դեօք ի՞նչ գնա­հա­տա­կան պի­տի տար այ­սօ­րո­ւան հայ կեան­քին, յատ­կա­պէս ­Հա­յաս­տա­նի քա­ղա­քա­կան հրա­պա­րա­կին, ուր պե­տա­կան հին այ­րեր ու նոր յա­ւակ­նորդ­ներ իբ­րեւ «հայ­րե­նի­քի փրկիչ­ներ» ման կու գան, բայց եւ այն­պէս գործ­քով ու խօս­քով ի­րա­րու դէմ ոխ ու ա­տե­լու­թիւն կը սեր­մա­նեն եւ սե­փա­կան ժո­ղո­վուր­դը կը պա­ռակ­տեն: Ի՞նչ գնա­հա­տա­կան պի­տի տար մա­նա­ւանդ գոր­ծող վար­չա­պե­տին, որ քա­նի մը ա­միս ա­ռաջ ա­նոր կի­սանդ­րիին առ­ջեւ եւ ի լուր աշ­խար­հին իր նո­ւի­րո­ւա­ծու­թիւ­նը կը յայ­տա­րա­րէր Ա­րա­մի ու ա­նոր ժա­մա­նա­կա­կից սե­րուն­դի յի­շա­տա­կին, կը խոս­տա­նար հա­ւա­տա­րիմ մնալ ա­նոնց ու­ղիին եւ վճռա­կան կամ­քով ըն­թա­նալ այդ ու­ղիէն: ­Կը խոս­տա­նար նաեւ Ա­րա­մի վար­քը ու­ղե­նիշ ու­նե­նալ ի՛ր­ ու իր գոր­ծա­կից­նե­րուն հա­մար: ­Բայց ա­հա իր գոր­ծա­կից­նե­րով ան որ­դեգ­րած է այն­պի­սի վար­քա­գիծ, որ հիմ­նո­վին ժխտումն է տրո­ւած խոս­տու­մին, Ա­րա­մի ու­ղիին: Ի’ր­ ու իր վար­չա­խում­բին կրած ծանր պար­տու­թե­նէն, թշնա­միին պար­տադ­րած հայ­րե­նա­կոր­ծան պայ­ման­նե­րը ստո­րագ­րե­լէ ետքն իսկ չզգաս­տա­ցաւ: ­Քա­ղա­քա­կան դոյզն պար­կեշ­տու­թիւն ցու­ցա­բե­րե­լով կա­ռա­վար­ման իր ա­ւե­րիչ ձա­խո­ղու­թիւ­նը ըն­դու­նե­լու եւ իշ­խա­նու­թե­նէն հե­ռա­նա­լու փո­խա­րէն, սահ­մա­նադ­րա­կան տո­ղի մը «ի­րա­ւուն­քով» ան կառ­չած մնաց իր ա­թո­ռին: Ա­ւե­լին. փո­խա­նակ ընկ­ճո­ւած հայ մար­դուն բա­րո­յա­կան կո­րո­վը վե­րա­կանգ­նե­լու, շա­հա­գոր­ծե­լով պար­տու­թե­նէն ընկ­ճո­ւած, շո­ւար ու մե­նու­ճար վի­ճա­կը ժո­ղո­վուր­դին, այժմ ան ա­մէն հնարք ի գործ կը դնէ, նոյ­նիսկ հո­ղե­րու կո­րուս­տին ու թշնա­միին սպառ­նա­լիք­նե­րուն մէջ փայ­լուն հե­ռան­կար­ներ կը փոր­ձէ ցոյց տալ, որ­պէս­զի քո­ւէար­կո­ղը կրկին վստա­հի ի­րեն ու զինք վե­րա­հաս­տա­տէ վար­չա­պե­տի պաշ­տօ­նին: ­Հի­մա, վար­չա­պե­տա­կան ա­թո­ռին հա­մար յա­ւակ­նորդ թեկ­նա­ծու­ներ կը մրցին պար­տու­թեան խորհր­դա­նիշ «ա­խո­յեա­նին» դէմ: ­Տար­բեր-տար­բեր կու­սակ­ցու­թիւն­ներ ­Խայ­տաբ­ղէտ դա­շինք­ներ կազ­մած օգ­տո­ւիլ կը յու­սան պար­տու­թեան «ըն­ձե­ռած» ա­ռի­թէն: ­Չենք ալ գի­տեր, ա­միս մը ետք ո­րո՞ւ պի­տի նո­ւի­րո­ւին ծա­փե­րը, պար­տո­ւա­ծին դէմ «յաղ­թա­կան» մրցոր­դի՞ մը թէ նոյ­նինքն պար­տու­թեան «ա­խո­յեա­նին»…:
Ըստ ­Հա­յաս­տա­նէն ե­կած լու­րե­րուն եւ ղե­կա­վար տար­րի գնա­հա­տա­կան­նե­րուն, հայ­րե­նի պե­տու­թիւ­նը մատ­նո­ւած է օր­հա­սա­կան կա­ցու­թեան՝ թշնա­միի քմա­հա­ճոյ­քին են­թա­կայ:
Ա­հա­ւոր վի­ճակ ու մե­նու­ճար ազգ: ­Ռոս­տո­մի բա­ռով «խեղճ» ժո­ղո­վուրդ, որ այ­սօ­րո­ւան ճա­կա­տագ­րա­կան թէժ պայ­ման­նե­րու մէջն իսկ չու­նե­ցաւ ղե­կա­վար, ո­րուն ան­վե­րա­պահ վստա­հի իր ճա­կա­տա­գի­րը: ­Չու­նե­ցաւ հայ­րե­նա­սի­րու­թեան խորհր­դա­նիշ դար­ձած ղե­կա­վար­ներ՝ վճռա­կա­նու­թիւն ներշն­չող, ծա­ռա­յու­թեա’ն ­մէջ միայն իշ­խա­նու­թիւն տես­նող նո­ւի­րեալ­ներ, ո­րոնց հմայ­քով ա­ռաջ­նոր­դո­ւէր ան եւ միաս­նա­կան պայ­քա­րի դրօ­շին տակ հա­մախմ­բո­ւէր:
­Ներ­կա­յի կա­ցու­թե­նէն շա՜տ ա­ւե­լի ող­բեր­գա­կան ու ան­յոյս պայ­ման­նե­րու մէջ կը գտնո­ւէր ազ­գը 1918-ին, ­Սար­դա­րա­պա­տի նա­խօ­րեակ­նե­րուն, նոյ­նիսկ մա­յի­սեան յաղ­թա­նակ­նե­րէն ետք ու ան­կա­խու­թեան հռչա­կու­մի յա­ջոր­դող շրջա­նին: ­Բայց այն ա­տեն կար ղե­կա­վար­նե­րու սե­րունդ, որ վար­քով ու նո­ւի­րո­ւա­ծու­թեամբ հմա­յեց ժո­ղո­վուր­դը եւ Ա­րա­մի գլխա­ւո­րու­թեամբ ՝
­Հա­ւատքն ա­րած պող­պա­տեայ վա­հան,
Եւ սէրն հայ­րե­նեաց մի շե­փոր ռազ­մի,
­Սո­ված, սար­սա­փած մարդ­կան­ցից վհատ,
­Դարբ­նեց մի բա­նակ,
Եւ որ­պէս ո­խից շի­կա­ցած եր­կաթ,
Խ­փեց ո­սո­խի ճա­կա­տին ա­նարգ…:

Իսկ հի­մա՞: ­Ծանր պար­տու­թե­նէն ետքն իսկ բո­լո­րին հա­շո­ւիչ­նե­րը միայն քո­ւէ կը հա­շո­ւեն: Ա­ւե­լին. ինձ­մէ չե՞ս, ին­ծի պէս չե՞ս մտա­ծեր, ու­րեմն թշնա­միս ես: ­Հայ­րե­նա­սի­րու­թեան չա­փա­նիշ ու գրա­ւա­կան դար­ձած է հան­րա­հա­ւաք­նե­րու ներ­կա­յու­թիւ­նը: հան­րա­հա­ւա­քիս չե՞ս գար ժո­ղո­վուրդ, ու­րեմն տգէտ ես, զոմ­պի ես, նոյ­նիսկ թուրք ես ու հայ­րե­նա­դաւ…: ­Կայ­քերն ու ըն­կե­րա­յին ցան­ցե­րը ո­ղո­ղո­ւած են զի­րար բզկտե­լու պատ­րաստ նմա­նա­տիպ ծան­րա­գոյն ո­րա­կում­նե­րով, ո­րոնց հե­ղի­նակ­նե­րը յայտ­նօ­րէն ղե­կա­վար­նե­րու ար­բա­նեակ­ներն են կամ հե­տե­ւորդ­նե­րը: Եւ տա­րօ­րի­նա­կը այն փաստն է, որ ա­նոնք (ղե­կա­վար­նե­րը) չեն սաս­տեր, լուռ են…:
­Կար­ծես մոռ­ցած ենք, թէ գե­րա­գոյն ար­ժէք է մարդ էա­կը եւ ա­նոր հան­րա­գու­մա­րը՝ ժո­ղո­վուր­դը, մա­նա­ւանդ երբ խօս­քը կը վե­րա­բե­րի սե­փա­կան ժո­ղո­վուր­դին:
­Յար­գանք՝ ­Ժո­ղո­վուր­դին, որ հաս­տա­տա­կամ ու իր հո­ղին կառ­չած կ­’ապ­րի դա­րե­րու հա­մար: Ան ու­նի տես­նե­լու, զգա­լու, դա­տե­լու եւ տրա­մա­բա­նե­լու իր կեր­պը եւ չի տա­րո­ւիր ա­սոր-ա­նոր խօս­քե­րէն, թե­լադ­րանք­նե­րէն: ­Հար­ցե­րը կը դի­մագրա­ւէ հան­դար­տու­թեամբ, դժո­ւա­րու­թիւն­նե­րուն կը տո­կայ հա­բե­րու­թեամբ եւ քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ­նե­րուն պէս չ­’ա­ճա­պա­րեր, քա­նի որ ժա­ման­ցում չու­նի ան : ­Քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ­ներն են, որ կ­՚ա­ճա­պա­րեն ու ի­րենց ա­ճա­պա­րան­քին մէջ յա­ճախ կը սխա­լին՝ հաս­նե­լով նոյ­նիսկ հան­րու­թիւ­նը պա­ռակ­տե­լու աս­տի­ճա­նին…:
­Յար­գանք՝ հայ­րե­նի ժո­ղո­վուր­դին, ո­րու սո­ված, սար­սա­փած մարդ­կան­ցից էր, որ բա­նակ դարբնո­ւե­ցաւ 1918-ին: Այդ մարդ­կանց զա­ւակ­ներն էին ու թոռ­նե­րը, որ մեծ զրկանք­ներ կրե­ցին եւ ­Ղա­րա­բա­ղի ճա­կա­տին վրայ տաս­նեակ հա­զար­նե­րով ի­րենց կեան­քը մա­տաղ ը­րին ի խնդիր հայ­րե­նի հո­ղին՝ վեր­ջին ե­րես­նա­մա­կին:
­Կաս­կած չկայ, որ միեւ­նոյն ժո­ղո­վուր­դին մէ­ջէն հրա­պա­րակ պի­տի գան նոր հե­ղի­նա­կու­թիւն­ներ, ո­րոնք յաղ­թա­հա­սակ պի­տի կանգ­նին հան­րու­թեան մէջ եւ ի­րենց խօս­քին, կեն­դա­նի գոր­ծին եւ նո­ւի­րո­ւա­ծու­թեա­նը հմայ­քով վերջ պի­տի տան պա­ռակ­տու­մին, բո­լոր հա­յե­րը ո­գեշն­չե­լով պի­տի հա­մախմ­բեն ի­րենց շուրջ եւ ազ­գին պի­տի վե­րա­դարձ­նեն յաղ­թա­նա­կի նպա­տակն ու հպար­տու­թիւ­նը:
­Յաղ­թա­նա­կի նպա­տա­կով ո­գեշն­չո­ւած ժո­ղո­վուր­դի հա­մախմ­բո­ւա­ծու­թիւնն էր, որ կեր­տեց ­Մա­յիս 28 եւ ազ­գա­յին պե­տա­կա­նու­թիւն: