Ένα αρμενικό χειρόγραφο του 1491, ηλικίας 535 ετών, έρχεται να λύσει ένα ιστορικό μυστήριο αιώνων. Το χειρόγραφο, το οποίο δωρίστηκε στο Ματενανταράν από τον Σύρο-Αρμένιο επιχειρηματία και φιλάνθρωπο Γκαμπριέλ Χεμπερτζιάν στη μνήμη της συζύγου του, Ανζέλ Χεμπερτζιάν, προσδιορίζει με ακρίβεια τη θέση ενός αρμενικού χωριού που μέχρι σήμερα παρέμενε άγνωστη.
Πρόκειται για το χωριό Αμ, στην ιστορική επαρχία Μπαγές —τη σημερινή Μπιτλίς— της Δυτικής Αρμενίας. Η ύπαρξη του χωριού ήταν γνωστή στους μελετητές από μία και μοναδική αναφορά σε παλαιότερες πηγές χειρογράφων, χωρίς ωστόσο να υπάρχει μέχρι σήμερα σαφής ένδειξη για τη γεωγραφική του θέση.
Αντιπροσωπεία του Ινστιτούτου Ερευνας Αρχαίων Χειρογράφων «Μεσρόπ Μαστότς», με επικεφαλής τον διευθυντή του, Άρα Χζμαλιάν, εντόπισε το πολύτιμο τεκμήριο κατά τη διάρκεια επίσκεψής της στη Βιέννη.
Ένα Σαρακανότς του 15ου αιώνα
Το χειρόγραφο είναι ένα Σαρακανότς, συλλογή αρμενικών εκκλησιαστικών ύμνων, γραμμένη με τη χρήση των χαζ, του ιδιαίτερου συστήματος μουσικής σημειογραφίας των Αρμενίων.
Σύμφωνα με το κύριο κολοφώνιο του χειρογράφου, το έργο γράφτηκε το 1491 από έναν ιερέα ονόματι Χοβαννές, στο χωριό Αμ της επαρχίας Μπαγές.
Η πληροφορία αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για την έρευνα, καθώς πρόκειται για την πρώτη γνωστή πηγή που προσδιορίζει με σαφήνεια πού βρισκόταν το χωριό.
Ο ίδιος ο Χοβαννές επέστρεψε στο Αμ έξι χρόνια αργότερα. Το 1497 δημιούργησε εκεί ένα Ευαγγέλιο, το οποίο επίσης φυλάσσεται σήμερα στο Ματενανταράν. Το χειρόγραφο του 1491 είναι, ωστόσο, το παλαιότερο γνωστό έργο του που συνδέεται με το Αμ και το μοναδικό στο οποίο καταγράφεται η τοποθεσία του χωριού.
Η άγνωστη ακόμη μουσική των χαζ
Το χειρόγραφο έχει και μια ακόμη, ιδιαίτερη διάσταση. Τα χαζ, το παραδοσιακό αρμενικό σύστημα μουσικής σημειογραφίας, δεν έχουν αποκρυπτογραφηθεί πλήρως μέχρι σήμερα.
Ο σπουδαίος Αρμένιος μουσικολόγος και συνθέτης Κομιτάς αφιέρωσε μεγάλο μέρος της ζωής του στη μελέτη και την αποκωδικοποίησή τους. Παρά τις προσπάθειες αυτές, η πλήρης κατανόηση του συστήματος παραμένει ένα ανοιχτό επιστημονικό ζήτημα.
Έτσι, χειρόγραφα όπως το συγκεκριμένο δεν αποτελούν μόνο ιστορικές μαρτυρίες. Διασώζουν και μουσικά κείμενα των οποίων ο ακριβής ήχος και η μουσική εκτέλεση δεν μπορούν ακόμη να ανασυντεθούν με βεβαιότητα.
Το Ματενανταράν εξέφρασε τις ευχαριστίες του προς τον Γκαμπριέλ Χεμπερτζιάν για «αυτή την πολύτιμη δωρεά» και για τη συμβολή του στον εμπλουτισμό της κληρονομιάς των αρμενικών χειρογράφων.
Η ανακάλυψη προσθέτει ένα ακόμη σημαντικό κομμάτι στην ιστορία της αρμενικής παρουσίας στη Δυτική Αρμενία, ενώ παράλληλα δίνει στους ιστορικούς τη δυνατότητα να τοποθετήσουν στον χάρτη έναν οικισμό που μέχρι σήμερα υπήρχε ουσιαστικά μόνο μέσα στις σελίδες των παλαιών χειρογράφων.
