Το Αζερμπαϊτζάν κάνει λόγο για «βανδαλισμό» στο Μπλε Τζαμί του Γερεβάν

0
17

Η θρησκευτική αρχή του Αζερμπαϊτζάν, η οποία συνδέεται με το κράτος, καταδίκασε την απόφαση να δοθεί το όνομα του σπουδαίου Αρμένιου ποιητή Γιεγίσε Τσαρέντς σε αίθουσα του Μπλε Τζαμιού στο Γερεβάν, χαρακτηρίζοντάς την «προφανή εκδήλωση βανδαλισμού και πρόκληση», σύμφωνα με δημοσίευμα του Zartonk Media.
Το Γραφείο Μουσουλμάνων του Καυκάσου ανακοίνωσε στις 11 Νοεμβρίου ότι «καταδικάζει απερίφραστα και διαμαρτύρεται έντονα» για την εκδήλωση. Χαρακτήρισε, μάλιστα, πράξη βεβήλωσης τόσο την ονομασία της αίθουσας προς τιμήν ενός Αρμένιου ποιητή όσο και την πρόθεση τοποθέτησης της προτομής του στον χώρο.
Παράλληλα, κάλεσε την αρμενική κυβέρνηση να αποτρέψει ανάλογες εκδηλώσεις, υποστηρίζοντας ότι τέτοιες ενέργειες υπονομεύουν την ειρηνευτική διαδικασία.
Από την πλευρά της, η Κρατική Επιτροπή του Αζερμπαϊτζάν για τις Θρησκευτικές Οργανώσεις χαρακτήρισε τις εξελίξεις «ασέβεια προς τις πανανθρώπινες αξίες».
Στην ανακοίνωσή του, το Αζερμπαϊτζάν κατηγόρησε την Αρμενία ότι επιχειρεί να «παραποιήσει την ιστορία του τεμένους, το οποίο κατασκευάστηκε τον 18ο αιώνα από τον Χουσεϊναλί Χαν», προσθέτοντας ότι οι προσπάθειες παρουσίασης του μνημείου ως ιρανικού είναι καταδικασμένες να αποτύχουν.
Ωστόσο, τα ιστορικά δεδομένα που παρατίθενται για την περίοδο κατασκευής του τεμένους συνδέονται με την περσική διοικητική και πολιτιστική πραγματικότητα της εποχής.
Το κτίριο ανεγέρθηκε με εντολή του Χοσεΐν Αλί Χαν, ηγεμόνα του Χανάτου του Γερεβάν, και ολοκληρώθηκε το 1765-1766. Το Χανάτο αποτελούσε περσική διοικητική επικράτεια, η περσική ήταν η γλώσσα της αυλής του, ενώ και οι επιγραφές του τεμένους είναι γραμμένες στα περσικά. Το κράτος του Αζερμπαϊτζάν δεν υπήρχε τότε· ιδρύθηκε 152 χρόνια αργότερα.
Η αίθουσα έλαβε το όνομα του Τσαρέντς στις 9 Νοεμβρίου, στο πλαίσιο εκδήλωσης που διοργάνωσε το πολιτιστικό κέντρο της Πρεσβείας του Ιράν στην Αρμενία.
Ο αντιπρόεδρος του Ιράν, Σεγιέντ Χαμίντ Πουρμοχαμαντί, αποκάλυψε την αναμνηστική πινακίδα με το όνομα του ποιητή και συμμετείχε στην παρουσίαση της πρώτης πεζής μετάφρασης του «Σαχναμέ» του Φερντοσί στα αρμενικά, σε μετάφραση του Γκεόργκ Ασατριάν.
Η ιρανική πρεσβεία χαρακτήρισε τον Τσαρέντς «φίλο του ιρανικού πολιτισμού και της λογοτεχνίας» και ανακοίνωσε ότι στον χώρο πρόκειται να τοποθετηθεί προτομή του.

Η ιστορική και πολιτιστική σχέση του Ιράν με το Μπλε Τζαμί

Το Ιράν διαχειρίζεται το Μπλε Τζαμί εδώ και περίπου τρεις δεκαετίες. Τον Οκτώβριο του 1995, το Γερεβάν παραχώρησε στο Ιράν το δικαίωμα χρήσης του μνημείου, ενώ η ιρανική πλευρά χρηματοδότησε τις εργασίες αποκατάστασης κατά την περίοδο 1994-1998.
Τον Δεκέμβριο του 2015, ολόκληρο το συγκρότημα μισθώθηκε στην ιρανική πρεσβεία για 99 χρόνια, με σκοπό τη λειτουργία του ως πολιτιστικού κέντρου. Σήμερα αποτελεί το μοναδικό ενεργό τέμενος στην Αρμενία και φιλοξενεί περσική βιβλιοθήκη, η οποία εγκαινιάστηκε το 2014.
Το Ιράν έχει απορρίψει επανειλημμένα και δημόσια τις διεκδικήσεις του Αζερμπαϊτζάν επί του μνημείου. Στις 4 Νοεμβρίου, ο πρέσβης του Ιράν στην Αρμενία, Χαλίλ Σιργκολαμί, δήλωσε χαρακτηριστικά: «Το Μπλε Τζαμί του Γερεβάν ήταν και θα παραμείνει αρμενοϊρανικό», επισημαίνοντας ότι η αρχιτεκτονική του και η διακόσμησή του με κεραμικά πλακίδια μαρτυρούν ξεκάθαρα την ιρανική αρχιτεκτονική παράδοση.
Ανάλογη αντιπαράθεση είχε σημειωθεί και το 2022, όταν δύο Αζέροι βουλευτές χαρακτήρισαν το τέμενος το μοναδικό αζερικό μνημείο που έχει διασωθεί στην αρμενική πρωτεύουσα, υποστηρίζοντας ότι οι «πραγματικοί ιδιοκτήτες» του θα προσεύχονταν σύντομα εκεί.
Η ιρανική πρεσβεία απάντησε τότε χαρακτηρίζοντας το κτίριο σύμβολο της ιρανικής τέχνης και δημοσιεύοντας φωτογραφίες των επιγραφών του με το ερώτημα:
«Ποιος μπορεί να τις διαβάσει;»

Ο Γιεγίσε Τσαρέντς και η τραγική του μοίρα

Ο Γιεγίσε Τσαρέντς γεννήθηκε με το όνομα Γιεγίσε Σογομονιάν στο Καρς, το 1897, και συγκαταλέγεται στους σημαντικότερους και ευρύτερα διαβασμένους Αρμένιους ποιητές του 20ού αιώνα.
Συνελήφθη τον Ιούλιο του 1937, κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Εκκαθάρισης του Στάλιν, με την κατηγορία της τροτσκιστικής και εθνικιστικής δράσης. Πέθανε υπό κράτηση της NKVD στο Γερεβάν στις 27 Νοεμβρίου 1937, ενώ τα έργα του απαγορεύτηκαν. Αποκαταστάθηκε μεταθανάτια το 1955, ωστόσο ο τόπος ταφής του εξακολουθεί να παραμένει άγνωστος.
Ιρανοί αξιωματούχοι έχουν υποστηρίξει ότι ο Τσαρέντς συνέβαλε στη διάσωση του τεμένους από την κατεδάφιση κατά τη σοβιετική περίοδο. Η συγκεκριμένη πληροφορία, ωστόσο, προέρχεται από ιρανικές πηγές και δεν τεκμηριώνεται στις καθιερωμένες βιογραφικές καταγραφές της ζωής του.
Εκείνο που είναι ιστορικά τεκμηριωμένο είναι ότι η αυλή του τεμένους, μαζί με το παρακείμενο καφενείο, αποτελούσε κατά τη σοβιετική περίοδο σημαντικό σημείο συνάντησης για τους συγγραφείς και τους καλλιτέχνες του Γερεβάν. Ο Τσαρέντς συγκαταλεγόταν στους τακτικούς θαμώνες του.

Πώς διασώθηκε το Μπλε Τζαμί κατά τη σοβιετική περίοδο

Το Μπλε Τζαμί διασώθηκε χάρη στη διατήρησή του από τους Αρμένιους και αποτελεί το μοναδικό από τα οκτώ τεμένη του Γερεβάν που επέζησε από τη σοβιετική περίοδο. Η επιβίωσή του οφείλεται στο γεγονός ότι άλλαξε χρήση αντί να κατεδαφιστεί. Αρχικά μετατράπηκε σε Αντιθρησκευτικό Μουσείο, στη συνέχεια σε Μουσείο Φυσικών Επιστημών με πλανητάριο και, από το 1936, στέγασε το Μουσείο Ιστορίας του Γερεβάν. Το τέμενος επαναλειτούργησε ως χώρος μουσουλμανικής λατρείας το 1996 και έκτοτε συνεχίζει κανονικά τη θρησκευτική του λειτουργία.

Η καταστροφή του αρμενικού καθεδρικού ναού στο Στεπανακέρτ

Η ανακοίνωση του Αζερμπαϊτζάν περί «βανδαλισμού» εκδόθηκε επτά μήνες μετά την κατεδάφιση του σημαντικότερου αρμενικού καθεδρικού ναού στο Στεπανακέρτ, στην κατεχόμενη περιοχή του Αρτσάχ (Ναγκόρνο-Καραμπάχ).
Ο Καθεδρικός Ναός της Προστασίας της Αγίας Θεοτόκου θεμελιώθηκε το 2006 από τον Καθολικό όλων των Αρμενίων Γκαρεγκίν Β΄ και εγκαινιάστηκε στις 7 Απριλίου 2019. Είχε μήκος 35 μέτρα, πλάτος 30 μέτρα και ύψος 35 μέτρα, ενώ μπορούσε να φιλοξενήσει περίπου 1.500 πιστούς.
Σύμφωνα με τον οργανισμό Monument Watch, αποτελούσε ένα από τα σημαντικότερα πνευματικά και αρχιτεκτονικά σύμβολα του Αρτσάχ.
Η τελευταία Θεία Λειτουργία στον καθεδρικό ναό τελέστηκε την 1η Οκτωβρίου 2023, μετά τη στρατιωτική επίθεση του Αζερμπαϊτζάν τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους και ενώ βρισκόταν σε εξέλιξη ο αναγκαστικός εκτοπισμός περισσότερων από 120.000 Αρμενίων από την περιοχή.
Σύμφωνα με το Hetq, στις 3 Μαρτίου 2026 ο καθεδρικός ναός εξακολουθούσε να στέκεται. Ωστόσο, δορυφορικές εικόνες Sentinel-2 της 2ας Απριλίου έδειξαν ότι στη θέση του απέμεναν μόνο οι λευκές πλάκες του προαύλιου χώρου, χωρίς να υπάρχει πλέον το κτίριο.
Την καταστροφή επιβεβαίωσε ο οργανισμός Caucasus Heritage Watch. Παράλληλα, δορυφορικές εικόνες της Planet Labs, τις οποίες δημοσίευσε ο Σάιμον Μαγκάκγιαν, τεκμηρίωσαν την απώλεια τόσο του καθεδρικού ναού όσο και της εκκλησίας Σουρμπ Χακόμπ.
Στις 28 Απριλίου, ο οργανισμός Monument Watch εξέδωσε ειδική προειδοποίηση, αναφέροντας ότι ο καθεδρικός ναός είχε ισοπεδωθεί από το Αζερμπαϊτζάν.
Το υπουργείο Εξωτερικών του Αζερμπαϊτζάν αρνήθηκε να σχολιάσει την καταστροφή όταν ρωτήθηκε σχετικά από το RFE/RL.
Αντίθετα, το φιλοκυβερνητικό πρακτορείο ειδήσεων APA απάντησε επικαλούμενο την «ευθύνη της Αρμενίας για πράξεις βανδαλισμού κατά των θρησκευτικών μνημείων του Αζερμπαϊτζάν».
Στην ανακοίνωση της 11ης Νοεμβρίου, το Αζερμπαϊτζάν επανέλαβε τις κατηγορίες κατά των Αρμενίων, κάνοντας λόγο για δεκαετίες βανδαλισμών σε βάρος τεμενών, «συμπεριλαμβανομένων εκείνων στη Σούσα».
Ανάμεσα στα μνημεία που αναφέρονται στη σχετική αντιπαράθεση βρίσκεται και ο καθεδρικός ναός Γκαζαντσετσότς στη Σούσι, ο οποίος βομβαρδίστηκε κατά τη διάρκεια του πολέμου του 2020 και βρίσκεται υπό τον έλεγχο του Αζερμπαϊτζάν από τον Νοέμβριο του ίδιου έτους.

Η στάση της αρμενικής κυβέρνησης και οι αντιδράσεις

Η αρμενική κυβέρνηση δεν έθεσε διεθνώς το ζήτημα της καταστροφής του καθεδρικού ναού. Ερωτηθείς σχετικά στις 23 Απριλίου, ο πρωθυπουργός της Αρμενίας, Νικόλ Πασινιάν, δήλωσε στους δημοσιογράφους, μετά τη συνεδρίαση του υπουργικού συμβουλίου: «Δεν νομίζω ότι θα καταστήσουμε αυτό το ζήτημα αντικείμενο διεθνούς συζήτησης σε κρατικό επίπεδο». Πρόσθεσε, μάλιστα, ότι «τέτοια ζητήματα είναι δίκοπο μαχαίρι».