Στις 2 Ιουνίου παρουσιάστηκε στο Κέντρο Τεκεγιάν του Γερεβάν το τρίγλωσσο έργο του Αργκάμ Αϊβαζιάν με τίτλο «Η ιστορική κληρονομιά του αρμενικού υλικού και πνευματικού πολιτισμού του Ναχιτσεβάν». Πρόκειται για μια μνημειώδη εγκυκλοπαιδική έκδοση αφιερωμένη στο Ναχιτσεβάν, η οποία καταγράφει σχεδόν κάθε πτυχή της ιστορικής παρουσίας των Αρμενίων στην περιοχή, από τα προϊστορικά πετρογλυφικά έως τις εκκλησίες, τα μοναστήρια και τους οικισμούς.
Γεννημένος στο Ναχιτσεβάν, ο Αϊβαζιάν αφιέρωσε τη ζωή του στη συλλογή, καταγραφή και διάσωση τεκμηρίων που αφορούν την ιστορική και πολιτιστική κληρονομιά της ιδιαίτερης πατρίδας του.
Η αποστολή αυτή ξεκίνησε ήδη από τα μέσα του περασμένου αιώνα, με στόχο τη διαφύλαξη στοιχείων για μια περιοχή που, μετά τη Συνθήκη της Μόσχας του 1921, ενσωματώθηκε στο Αζερμπαϊτζάν.
Στις 16 Μαρτίου 1921, η Σοβιετική Ρωσία και η Τουρκία υπέγραψαν στη Μόσχα συμφωνία βάσει της οποίας το Ναχιτσεβάν τέθηκε υπό την προστασία της Σοβιετικής Δημοκρατίας του Αζερμπαϊτζάν. Σύμφωνα με την αρμενική ιστοριογραφική προσέγγιση, η συμφωνία αυτή συνιστούσε παραβίαση των αρχών του διεθνούς δικαίου, καθώς δύο κράτη αποφάσισαν για το έδαφος ενός τρίτου κράτους, του οποίου την αυτονομία είχαν προηγουμένως αναγνωρίσει.
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στον όρο που, σύμφωνα με ιστορικές πηγές, έθεσε ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ, σύμφωνα με τον οποίο το Ναχιτσεβάν παραχωρούνταν στο Αζερμπαϊτζάν υπό την προϋπόθεση ότι δεν θα μεταβιβαζόταν ποτέ σε τρίτο κράτος. Κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης επισημάνθηκε επίσης η τραγική μοίρα της αρμενικής πολιτιστικής κληρονομιάς στην περιοχή. Μετά την ενσωμάτωση του Ναχιτσεβάν στο Αζερμπαϊτζάν, καταστράφηκαν σταδιακά και οι 219 αρμενικές εκκλησίες της περιοχής, καθώς και το περίφημο μεσαιωνικό νεκροταφείο των χατσκάρ (σταυρόλιθων) της Τζούλφα.
Ο πρόεδρος της πολιτιστικής ένωσης «Τεκεγιάν», Ρούμπεν Μιρζαχανιάν, αναφέρθηκε σε μια λιγότερο γνωστή αλλά ιδιαίτερα συγκινητική σελίδα αυτής της ιστορίας. Όπως αποκάλυψε, ο Φαντέι Σαργκσιάν, διευθυντής του Επιστημονικού Ερευνητικού Ινστιτούτου Μαθηματικών Μηχανών του Γερεβάν, σε συνεργασία με τον διευθυντή του εργοστασίου μπράντι του Γερεβάν, οργάνωσε μυστικά τη μεταφορά ενός φορτηγού γεμάτου χατσκάρ από το Ναχιτσεβάν στην Αρμενία. Τη φόρτωση των πολύτιμων μνημείων πραγματοποίησαν σοβιετικοί στρατιώτες, συμβάλλοντας έτσι στη διάσωση ενός μικρού μέρους της πολιτιστικής κληρονομιάς της περιοχής.
Στην παρουσίαση μίλησαν ο ακαδημαϊκός Ασότ Μελκονιάν, ο καθηγητής και διδάκτωρ Τεχνών Λεβόν Τσουκασιάν, η αντεπιστέλλουσα ακαδημαϊκός της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών της Δημοκρατίας της Αρμενίας Αελίτα Ντολουχανιάν, καθώς και ο ίδιος ο συγγραφέας.
Ο Αργκάμ Αϊβαζιάν υπήρξε ο ίδιος διασώστης πολλών μνημείων και χατσκάρ, τα οποία κατέγραψε συστηματικά μέσα από φωτογραφίες, αρχειακό υλικό και επιτόπιες έρευνες. Το παρόν έργο αποτελεί σύνθεση και επιστέγασμα δεκαετιών έρευνας, βασισμένης στα προηγούμενα βιβλία και τις τεκμηριωμένες μελέτες του για το Ναχιτσεβάν.
Στις σελίδες του παρουσιάζονται μοναστήρια, εκκλησίες, νεκροταφεία, χατσκάρ, γέφυρες, τοιχογραφίες, μικρογραφίες χειρογράφων και δείγματα εφαρμοσμένης τέχνης, πολλά από τα οποία διατηρήθηκαν έως την περίοδο 1998–2006 προτού εξαφανιστούν οριστικά.
