Έκθεση σχετικά με την καταστροφή της πολιτιστικής κληρονομιάς στο Αρτσάχ παρουσιάστηκε στο Κοινοβούλιο της Μεγάλης Βρετανίας. Τον Οκτώβριο του 2020, κατά τη διάρκεια του πολέμου των 44 ημερών, το Αζερμπαϊτζάν βομβάρδισε δύο φορές τον Καθεδρικό Ναό του Αγίου Σωτήρος στο Σουσί (Γκαζαντσετσότς), ένα από τα πλέον γνωστά αρμενικά θρησκευτικά μνημεία της περιοχής. Αργότερα, όταν το Σουσί πέρασε υπό τον έλεγχο του Αζερμπαϊτζάν, η εκκλησία υπέστη δομικές μετατροπές, με αποτέλεσμα την απομάκρυνση βασικών θρησκευτικών συμβόλων.
Την τύχη του Γκαζαντσετσότς είχαν και άλλες εκκλησίες, ναοί και χατσκάρ του Αρτσάχ. Η εκκλησία του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή στο Σουσί («Πράσινη Εκκλησία») καταστράφηκε μετά τον πόλεμο, ενώ σε επίσημες δηλώσεις του Αζερμπαϊτζάν έγιναν προσπάθειες άρνησης της αρμενικής ταυτότητάς της. Παρόμοιες αλλοιώσεις καταγράφηκαν και στην εκκλησία του Βανκασάρ, όπου αφαιρέθηκαν αρμενικές επιγραφές και υπέστησαν ζημιές χριστιανικά σύμβολα, ενώ η εκκλησία της Αγίας Αναλήψεως στο Περτσόρ καταστράφηκε ολοσχερώς.
Πέρα από μεμονωμένα μνημεία, καταγράφηκαν και περιπτώσεις ολοκληρωτικής καταστροφής ολόκληρων οικισμών, μεταξύ των οποίων τα χωριά Μοχρενές και Καρίν Τάκ. Δορυφορικές εικόνες μαρτυρούν εκτεταμένη καταστροφή κατοικημένων περιοχών. Μετά τον πόλεμο του 2020, και ιδιαίτερα ύστερα από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις του Σεπτεμβρίου 2023 και τον βίαιο εκτοπισμό περισσότερων από 100.000 Αρμενίων, καταγράφηκαν στο Αρτσάχ πολυάριθμα περιστατικά καταστροφής, αλλοίωσης και ιδιοποίησης αρμενικών χώρων πολιτιστικής κληρονομιάς.
Το Κέντρο Διεθνούς και Συγκριτικού Δικαίου, σε συνεργασία με το «Αρμενικό Νομικό Κέντρο για τη Δικαιοσύνη και τα Ανθρώπινα Δικαιώματα», υπέβαλε γραπτή έκθεση στο Κοινοβούλιο της Μεγάλης Βρετανίας σχετικά με την καταστροφή της πολιτιστικής κληρονομιάς στο Αρτσάχ. Η έκθεση παρουσιάστηκε στο πλαίσιο έρευνας που πραγματοποιείται με πρωτοβουλία του Ινστιτούτου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων της Διεθνούς Ένωσης Δικηγόρων. Η έρευνα έλαβε χώρα τον Ιανουάριο και τον Φεβρουάριο του 2026 στο Κοινοβούλιο της Μεγάλης Βρετανίας.
Η διερεύνηση πραγματοποιείται από κοινού με την Διακομματική Κοινοβουλευτική Ομάδα για το Διεθνές Δίκαιο, τη Δικαιοσύνη και τη Λογοδοσία, καθώς και με τη Διακομματική Κοινοβουλευτική Ομάδα για την Αρμενία.
Από το 2021 το Κέντρο Διεθνούς και Συγκριτικού Δικαίου πραγματοποιεί συνεχή παρακολούθηση, τεκμηρίωση και νομική αξιολόγηση της κατάστασης της αρμενικής πολιτιστικής και θρησκευτικής κληρονομιάς στο Αρτσάχ. Οι μελέτες του Κέντρου βασίζονται σε πολυεπίπεδη μεθοδολογία, η οποία περιλαμβάνει ανάλυση δορυφορικών εικόνων, μεθόδους επαλήθευσης ανοιχτών πηγών, συμβουλές διεθνών εμπειρογνωμόνων, ανάλυση επίσημων δηλώσεων του Αζερμπαϊτζάν και μαρτυρίες εκπροσώπων εκτοπισμένων κοινοτήτων, συμπληρωμένες από υλικό διεθνών οργανισμών και ακαδημαϊκών πηγών.
Οι έρευνες του Κέντρου δείχνουν ότι από το 2021 και έπειτα πολλοί σημαντικοί χώροι αρμενικής πολιτιστικής κληρονομιάς —συμπεριλαμβανομένων εκκλησιών, μοναστηριών, νεκροταφείων, ιστορικών χωριών και μνημείων— έχουν υποστεί κατεδάφιση, δομικές αλλοιώσεις ή έχουν απλώς καταστραφεί. Ανεξάρτητες δορυφορικές μελέτες επιβεβαιώνουν
επίσης τη φυσική εξαφάνιση πολλών οικισμών που προηγουμένως κατοικούνταν από αρμενικό πληθυσμό.
Οι έρευνες τεκμηριώνουν ότι τα καταγεγραμμένα περιστατικά έλαβαν χώρα υπό διαφορετικές συνθήκες: από ζημιές που προκλήθηκαν κατά τη διάρκεια στρατιωτικών επιχειρήσεων έως μεταπολεμικές μετατροπές πολιτιστικών χώρων, όπως η αλλοίωση μνημείων και η αφαίρεση αρμενικών επιγραφών και συμβόλων. Παρότι κάθε περίπτωση αποτελεί αντικείμενο ξεχωριστής μελέτης και έλαβε χώρα υπό τις δικές της ιδιαίτερες συνθήκες, η συνολική εικόνα καταδεικνύει επαναλαμβανόμενη και συνεχιζόμενη βλάβη της πολιτιστικής κληρονομιάς που φέρει την πολιτιστική ταυτότητα.
Οι βίαια εκτοπισμένοι Αρμένιοι του Αρτσάχ έχουν στερηθεί τη δυνατότητα να επισκέπτονται τους τάφους των συγγενών τους και να τελούν τις τελετές μνήμης και πένθους που κατέχουν σημαντική θέση στον αρμενικό πολιτισμό.
