Αρντασές Γιαγουπιάν
Ο ναός του Γκαρνί είναι προϊόν συνεργασίας τριών κόσμων. Δεν είναι απλώς ένα οικοδόμημα, είναι ένα σύμβολο συνεργασίας πολιτισμών. Χτίστηκε από Αρμένιους και Έλληνες τεχνίτες, σχεδιάστηκε με τη σοφία των Ελλήνων αρχιτεκτόνων και εγκρίθηκε από τη ρωμαϊκή εξουσία, προς τιμήν ενός Αρμένιου θεού. Είναι, με λίγα λόγια, η πέτρινη μορφή του ίδιου του αρμενικού πεπρωμένου, ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση.
Είναι γνωστό πως οι φιλικές σχέσεις μεταξύ Ελλήνων και Αρμενίων έχουν πολύ βαθιές ιστορικές ρίζες, που φτάνουν μέχρι την Αρχαιότητα. Ήδη από την εποχή των Αργοναυτών και των Ελληνοπερσικών πολέμων υπήρχαν εμπορικές και πολιτιστικές επαφές μεταξύ των ελληνικών πόλεων της Μικράς Ασίας και των αρμενικών βασιλείων. Οι ελληνικοί και οι αρμένικοι πληθυσμοί βρέθηκαν εντός της Περσικής Αυτοκρατορίας, αλλά διατήρησαν τις ιδιαίτερες ταυτότητές τους.
Κατά την ελληνιστική εποχή, μετά τον Μέγα Αλέξανδρο, ο Ελληνο-Αρμενικός συγκερασμός ενισχύθηκε. Η αυλή του βασιλιά Τιγράνη Β΄ του Μέγα (1ος αι. π.Χ.) είχε έντονα ελληνικά στοιχεία, ενώ πολλές πόλεις του Αρμενικού Βασιλείου ήταν ελληνιστικές. Κατά την περίοδο αυτή η Αρμενία ήταν ένα ισχυρό, ανεξάρτητο βασίλειο που είχε φτάσει στο απόγειό του.
Ο ναός του Γκαρνί χτίστηκε τον 1ο αιώνα μ.Χ., πιθανότατα γύρω στο 66-77 μ.Χ., από τον βασιλιά Τιριδάτη Α΄ της Αρμενίας, της δυναστείας των Αρσακιδών. Ο Τιριδάτης ήταν αδελφός του βασιλιά των Πάρθων Βολογάση Α΄, και βρέθηκε στο επίκεντρο της μεγάλης αρμενο-ρωμαϊκής κρίσης της εποχής. Μετά από μακρές συγκρούσεις μεταξύ Ρώμης και Πάρθων, ο Νέρων τον αναγνώρισε ως βασιλιά της Αρμενίας, υπό ρωμαϊκή επικυριαρχία, σε μια τελετή στη Ρώμη, που τελέστηκε με πρωτοφανή λαμπρότητα, το 66 μ.Χ..
Η επιστροφή του Τιριδάτη στην Αρμενία σηματοδότησε μια νέα εποχή ειρήνης και πολιτισμικής σύνθεσης, ελληνικής, ρωμαϊκής και ιρανο-αρμενικής. Στο πλαίσιο αυτό, αποφάσισε να κατασκευάσει έναν ναό αφιερωμένο στον Ήλιο-Μίθρα, τον θεό του φωτός και της δικαιοσύνης.
Ο θεός του ναού: Ήλιος Μίθρας
Ο Μίθρας (ή Μιχρ, από όπου προέρχεται από το όνομα Μιχράν) ήταν κεντρική θεότητα της αρμενικής και Περσικής θρησκείας.
Στην ελληνική γλώσσα, ο θεός αποδόθηκε ως Ήλιος Μίθρας και ο ναός προοριζόταν να συνδυάζει ελληνική μορφή με αρμενικό περιεχόμενο.
Αρχιτεκτονική
Ο ναός είναι μοναδικό δείγμα ελληνιστικού δωρικού-ιωνικού ρυθμού στην Αρμενία και σε ολόκληρο τον Καύκασο. Χτισμένος από βασάλτη (σκληρή ηφαιστειακή πέτρα), έχει 24 ιωνικούς κίονες γύρω από την κρηπίδα (ανυψωμένη βάση πάνω στην οποία στηρίζεται ο ναός). Οι διαστάσεις του είναι περίπου 11 × 16,5 μ., με προναό και σηκό*. Πάνω από την είσοδο υπήρχε η ελληνική επιγραφή που αφιέρωνε το ιερό στον Ήλιο Μίθρα. Η τεχνοτροπία δείχνει επιρροή από τη Συρία και τη Ρώμη, αλλά και από τα παλαιά ιερά του αρμενικού βασιλείου.
Από τον ειδωλολατρικό ναό στη χριστιανική εποχή
Όταν το 301 μ.Χ. υπό τον Τιριδάτη Γ΄ η Αρμενία ανακηρύχθηκε το πρώτο χριστιανικό κράτος στον κόσμο οι περισσότεροι ναοί καταστράφηκαν ή μετατράπηκαν σε εκκλησίες.
Το Γκαρνί όμως διασώθηκε, γιατί βρισκόταν σε βασιλική αυλή και αργότερα χρησιμοποιήθηκε ως θέρετρο της δυναστείας των Αρσακιδών και των Βαγρατιδών.
Καταστροφή και αναστήλωση
Το 1679, ένας ισχυρός σεισμός κατέστρεψε πλήρως τον ναό και οι κίονες και τα αετώματα κατέρρευσαν. Οι ντόπιοι κράτησαν τις πέτρες και το μνημείο παρέμεινε ερείπιο για σχεδόν τρεις αιώνες. Η ιδέα για την αποκατάσταση του Ναού του Γκαρνί, αφιερωμένου στον θεό Μιχρ (Μίθρα) διατυπώθηκε για πρώτη φορά τη δεκαετία του 1880. Τότε προτάθηκε ένα σχέδιο μεταφοράς των κατεστραμμένων λίθων του ναού στην Τιφλίδα (Γεωργία), ώστε να ανακατασκευαστεί εκεί. Ο κυβερνήτης της πόλης Γερεβάν, στον οποίο είχε ανατεθεί η μεταφορά, τελικά αρνήθηκε να υλοποιήσει την εντολή, επικαλούμενος τεχνική αδυναμία. Συστηματικές αρχαιολογικές εργασίες πραγματοποιήθηκαν αργότερα, την περίοδο 1909–1911. Το 1934–36, ο αρχιτέκτονας Ν. Γ. Μπουνιατιάν έκανε την πρώτη προσπάθεια ανακατασκευής του ερειπωμένου μνημείου. Αναστηλώθηκε με ακρίβεια το 1969–1975, υπό την διεύθυνση του αρχαιολόγου Αλεξάντερ Σαχινιάν, χρησιμοποιώντας το 80% των αυθεντικών λίθων, γεγονός που το καθιστά ένα από τα καλύτερα αναστηλωμένα αρχαία κτίσματα στον κόσμο.
Η διαχρονική αξία του ναού
Ο ναός του Γκαρνί είναι σύμβολο της προχριστιανικής ταυτότητας της Αρμενίας.
Μαζί με το Κεγάρτ (μοναστήρι πολύ κοντά μέσα στην κοιλάδα), αποτελούν δίπολο ιερότητας. Ο ναός του Γκαρνί για το φως και τον ήλιο, και το μοναστήρι Κεγάρτ για τον σταυρό και το πνεύμα.
Σήμερα ο ναός είναι εθνικό μνημείο, τόπος πολιτισμού και μνήμης, σύμβολο της συνέχειας του αρμενικού πολιτισμού από την αρχαιότητα ως τη χριστιανική και σύγχρονη εποχή.
Ποιοί εργάστηκαν για την ανέγερση του ναού του Γκαρνί
Ο βασιλιάς-ιδρυτής Τιριδάτης Α΄ ήταν ο πρωτεργάτης και προστάτης του έργου. Μετά την επιστροφή του από τη Ρώμη (66 μ.Χ.), όπου ο Νέρων τον έστεψε βασιλιά, ο Τιριδάτης θέλησε να συνδυάσει τον αρμενικό και ρωμαϊκό-ελληνικό πολιτισμό. Ο ναός στο Γκαρνί ήταν προσωπικό του αφιέρωμα στον θεό Μίθρα, προστάτη της δυναστείας των Αρσακιδών, και παράλληλα δήλωση πίστης στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Ο ίδιος ο Τιριδάτης ήταν αρχιερέας του Μίθρα και σύμφωνα με την παράδοση επέβλεπε ο ίδιος τις τελετές θεμελίωσης του ναού.
Οι αρχιτέκτονες και οι τεχνίτες
Τα τεχνικά χαρακτηριστικά του ναού μας δίνουν πολύτιμες ενδείξεις για το ποιοι ήταν οι αρχιτέκτονες και οι τεχνίτες. Ήταν Έλληνες αρχιτέκτονες από τη Συρία ή την Καππαδοκία. Ο σχεδιασμός του ναού ακολουθούσε τα πρότυπα ελληνιστικών και ρωμαϊκών ναών, κυρίως των πόλεων Αντιόχειας, Έδεσσας και Σελευκείας.
Αρμένιοι και Έλληνες τεχνίτες και λιθοξόοι κατασκεύασαν το μνημείο από τοπικό βασάλτη, έναν πολύ σκληρό ηφαιστειακό λίθο όπου η τεχνική κοπής, συναρμογής και στίλβωσης, όπως και η χρήση μεταλλικών συνδέσμων (αντί κονιάματος), ανήκουν στην παραδοσιακή αρμενική τεχνική.
Οι λόγιοι και οι ιερείς έπαιξαν και αυτοί το ρόλο τους. Η επιγραφή και η τελετουργική καθιέρωση προϋποθέτουν τη συμβολή γραμματέων και ιερέων του Μίθρα, γνώστες της ελληνικής γλώσσας. Ήταν επίσης υπεύθυνοι για την λατρευτική λειτουργία του ναού για θυσίες, τελετές φωτός, τελετουργικά της ανατολής του ήλιου. Και όλα αυτά με Ρωμαίους μηχανικούς ή επιθεωρητές.
Ο ναός οικοδομήθηκε πιθανότατα σε 3–5 χρόνια. Οι πέτρες προήλθαν από τα τοπικά λατομεία βασάλτη κοντά στον ποταμό Αζάτ.
Οι λίθοι αριθμήθηκαν και τοποθετήθηκαν με τεχνική ξηρής δόμησης, συνδεδεμένοι με σιδερένιους πείρους.
Το αρχικό άγαλμα του θεού Μίθρα (χάλκινο ή μαρμάρινο) βρισκόταν στο σηκό, αλλά καταστράφηκε πιθανότατα μετά τον εκχριστιανισμό.
Ο ναός του Γκαρνί είναι προϊόν συνεργασίας τριών κόσμων, δεν είναι απλώς ένα οικοδόμημα, είναι ένα σύμβολο συνεργασίας πολιτισμών.
Χτίστηκε από Αρμένιους και Έλληνες μάστορες, σχεδιάστηκε με τη σοφία των Ελλήνων αρχιτεκτόνων, και εγκρίθηκε από τη ρωμαϊκή εξουσία, προς τιμήν ενός Αρμένιου θεού.
Είναι, με λίγα λόγια, η πέτρινη μορφή του ίδιου του αρμενικού πεπρωμένου, ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση.
Η επιγραφή που φαίνεται στις φωτογραφίες βρίσκεται στον χώρο του ναού και είναι ελληνική. Πρόκειται για αφιέρωση του βασιλιά Τιριδάτη Α΄ της Αρμενίας προς τον Ρωμαίο αυτοκράτορα Νέρωνα, γραμμένη στα ελληνικά, η οποία ήταν η διεθνής γλώσσα της Ανατολής εκείνη την εποχή.
Η επιγραφή έχει ως εξής:
Ἥλιος Μίθρας
Βασιλεὺς Μέγας Τιριδάτης
Ἀρμενίας, Ἀδελφὸς βασιλέων,
Ἐγγονὸς βασιλέων,
Ἀπὸ Ἀρσακιδῶν,
Ἀφιερωμένος τῷ Ἡλίῳ Μίθρᾳ,
Κατὰ πρόσταγμα τοῦ μεγάλου βασιλέως
Νέρωνος Καίσαρος Σεβαστοῦ.
Μετάφραση στα νέα ελληνικά:
Ο Ήλιος Μίθρας.
Ο Μέγας Βασιλιάς Τιριδάτης της Αρμενίας,
αδελφός βασιλέων, εγγονός βασιλέων,
από τους Αρσακίδες, αφιέρωσε (αυτό το ιερό) στον Ήλιο Μίθρα, σύμφωνα με τη διαταγή του μεγάλου βασιλέως Νέρωνα Καίσαρος Σεβαστού.
Στο συγκρότημα του ναού του Γκαρνί, ένα άλλο ενδιαφέρον μνημείο είναι το ψηφιδωτό του λουτρού, το οποίο πιθανότατα κατασκευάστηκε από Έλληνες τεχνίτες. Το ψηφιδωτό του αποδυτηρίου του λουτρού έχει μια καλλιτεχνικά διαμορφωμένη εικόνα από 15 φυσικά και γυαλισμένα βότσαλα που συλλέχθηκαν από τον ποταμό Αζάτ.
Αυτό το πολύχρωμο ψηφιδωτό απεικονίζει τη θάλασσα με διάφορες θεότητες, γοργόνες (Νηρηίδες), έναν άνθρωπο με κορμό αλόγου και ουρά ψαριού, μεγάλα και μικρά ψάρια, και την τέχνη του ψαρέματος. Στο κεντρικό μέρος του ψηφιδωτού, μέσα σε ένα πλεχτό πλαίσιο, απεικονίζονται οι προτομές ενός άνδρα και μιας γυναίκας, με τις λέξεις «Ωκεανός» και «Θάλασσα» γραμμένες στα ελληνικά. Ο Ωκεανός, σύμφωνα με τη μυθολογία, θεωρείται ο πατέρας όλων των θεών, ενώ η θάλασσα θεωρείται η μητέρα της θεάς της ομορφιάς και της αγάπης Αφροδίτης. Στο πάνω μέρος αυτού του πλαισίου είναι γραμμένη η φράση: «ΜΗΔΕΝ ΛΑΒΟΝΤΕΣ ΗΡΓΑΣΑΜΕΘΑ» δηλαδή, εργασθήκαμε χωρίς ανταμοιβή.
Ο Τιριδάτης μετά την αναγόρευσή του από τον Νέρωνα στη Ρώμη ως «βασιλέα Αρμενίας», επηρεασμένος από τον ρωμαϊκό συγκρητισμό (η συνένωση θεών, ιδεών, και συμβόλων από διαφορετικές παραδόσεις), αφιέρωσε τον ναό στον Ήλιο-Μίθρα, θεότητα που ταυτιζόταν τόσο με τον περσικό Μίθρα όσο και με τον ελληνικό Ήλιο-Απόλλωνα.
Η επιγραφή αυτή είναι από τις παλαιότερες ελληνικές επιγραφές στην Αρμενία και αποτελεί συμβολική γέφυρα ανάμεσα στην αρμενική, ελληνιστική και ρωμαϊκή παράδοση. Δείχνει επίσης τη διπλή νομιμοποίηση του Τιριδάτη, την θεϊκή (από τον Μίθρα/Ήλιο) και την πολιτική (από τον Νέρωνα).
Το Μουσείο του Γκαρνί στην Αρμενία τιμήθηκε με βραβείο της UNESCO το 2011.
Συγκεκριμένα, έλαβε το Διεθνές Βραβείο UNESCO-Ελλάδας «Μελίνα Μερκούρη» για τη Διαφύλαξη και Διαχείριση Πολιτιστικών Τοπίων. Το βραβείο απονέμεται ανά διετία σε φορείς που έχουν συμβάλει ουσιαστικά στην προστασία και ανάδειξη πολιτιστικών τοπίων με την τελετή να πραγματοποιείται στην έδρα της UNESCO στο Παρίσι.
*Σηκός.
Ο κύριος εσωτερικός χώρος στους αρχαίους ελληνικούς ναούς. Ήταν αποκλειστικά αφιερωμένος και χρησίμευε για τη φύλαξη του αγάλματος της θεάς ή του θεού και ήταν κλειστός για το κοινό.
