Գ­րի­գոր ­Գը­յը­ճեան (1910 — 1943)

Գ­րի­գոր ­Գը­յը­ճեան (1910 - 1943)

0
4631

­

­Կեն­սագ­րեց՝ Ան­տոն ­Կա­զէլ — «Ա­զատ Օր» 1951

Խմ­բագ­րու­թեան կող­մէ

1 ­Փետ­րո­ւա­րին կը նշենք մա­հո­ւան տա­րե­լի­ցը յու­նա­հայ գա­ղու­թի ե­րախ­տա­ւոր­նե­րէն՝ Գ­րի­գոր ­Գը­յը­ճեա­նի։ Ե­րի­տա­սարդ հան­րա­յին եւ կու­սակ­ցա­կան գոր­ծի­չին աստ­ղը սկսաւ փայ­լիլ յու­նա­հայ գա­ղու­թի կազ­մու­թեան օ­րե­րէն եւ ընդ­միշտ մա­րե­ցաւ Բ. ­Հա­մաշ­խար­հա­յին պա­տե­րազ­մի ար­հա­ւիր­քին մէջ, իր կեան­քի թե­լը կտրուե­լով հա­զիւ 33 տա­րե­կան հա­սա­կին։ ­Մին­չեւ այն ժա­մա­նակ, Գ­րի­գոր ար­դէն հա­սած էր իր դրոշ­մը ձգե­լ հայ կեան­քին մէջ, բարձ­րա­նա­լով մին­չեւ Հ.Յ.Դ. ­Կեդ­րո­նա­կան կո­մի­տէի ան­դա­մակ­ցու­թիւ­նը եւ ըլ­լա­լով ա­մէն կող­մէ փնտռո­ւած ու յար­գո­ւած գոր­ծիչ մը։ Իր ապ­րած ժա­մա­նա­կի մտայ­նու­թիւն­նե­րէն եւ ըմբռ­նում­նե­րէն ա­ւե­լի ա­ռաջ եր­թա­լով, ծա­ռա­յու­թեան գա­գաթ­նա­կէ­տին հա­սաւ ան, երբ իր ան­մի­ջա­կան խնամ­քին տակ ա­ռաւ հայ ե­րի­տա­սարդ­նե­րու ազ­գա­յին եւ կու­սակ­ցա­կան դաս­տիա­րա­կու­թիւ­նը, թարմ ո­գիով եւ գա­ղա­փար­նե­րով սե­րունդ­ներ հաս­ցուց գա­ղու­թի հան­րա­յին կեան­քին, ո­րոնք շա­րու­նա­կե­ցին իր գոր­ծը եւ թո­ղած ա­ւան­դը։ Հ.Յ.Դ. ­Յու­նաս­տա­նի Ե­րի­տա­սար­դաց միու­թիւ­նը իր ա­նու­նով կո­չեց Ա­թէն­քի «Գ­րի­գոր ­Գը­յը­ճեան» խում­բը եւ եր­կար տա­րի­նե­րու ըն­թաց­քին ա­նոր թո­ղած վաս­տա­կը որ­պէս ներշչ­ման աղ­բիւր ծա­ռա­յեց դաշ­նակ­ցա­կան ե­րի­տա­սարդ­նե­րու հո­գեմ­տա­յին դաս­տիա­րա­կու­թեան եւ կազ­մա­ւոր­ման մէջ։
Իր մա­հէն քա­նի մը տա­րի ետք, «­Նոր Օր»ի եւ «Ա­զատ Օր»ի բազ­մա­վաս­տակ խմբա­գիր Ան­տոն ­Կա­զէլ կեն­սագ­րեց Գ­րի­գոր ­Գը­յը­ճեա­նի կեանքն ու գոր­ծը, որ 1951ին լոյս տե­սաւ «Ա­զատ Օր»ի տպա­րա­նէն, յա­ւեր­ժաց­նե­լու հա­մար տա­րա­բախտ Գ­րի­գո­րի ան­մառ յի­շա­տա­կը։
­Մեր ըն­թեր­ցող­նե­րուն կը հրամց­նենք մեծ ե­րախ­տա­ւո­րի՝ Գ­րի­գոր ­Գը­յը­ճեա­նի նո­ւի­րա­կան կեանքն ու գոր­ծը, որ­պէս­զի ներ­կայ սե­րունդ­նե­րը ծա­նօ­թա­նան ա­նոր վաս­տա­կին եւ ներշն­չո­ւին իր ծա­ռա­յա­սի­րու­թեան մե­ծու­թե­նէն։

ԿԵՆՍԱԳՐԱԿԱՆ ԳԻԾԵՐ

Գ­րի­գոր ­Գը­յը­ճեան ծնած է Զ­միւռ­նիա, 1910 ­Սեպ­տեմ­բեր 29ին։ ­Նախ­նա­կան կրթու­թիւ­նը ­Կէօս­թէ­բէի (Զ­միռ­նիոյ մեր­ձա­կայ ա­րո­ւար­ձան) ազ­գա­յին ման­կա­պար­տէ­զին մէջ ստա­նա­լէ յե­տոյ, յա­ճա­խած է ֆրան­սա­ցի Ֆ­րէր­նե­րու ­Սէն ­Ժո­զէֆ վար­ժա­րա­նը։
­Փոքր Ա­սիոյ զի­նո­ւո­րա­կան ա­ղէ­տին (1922), ծնող­քին հետ Ա­թէնք հաս­տա­տո­ւե­լով, փայ­լուն քննու­թեամբ ըն­դու­նո­ւած է ֆրանս­կան ­Լի­սէ ­Լիո­նե­նը, ուր­կէ շրջա­նա­ւարտ եած է 1926ին, ­Գի­տու­թեանց Պ­սա­կա­ւո­րի վկա­յա­կա­նով։
Ա­ւե­լի վերջ, հե­տե­ւած է Ա­թէն­քի ֆրան­սա­կան Հ­նա­գի­տու­թեան վար­ժա­րա­նի՝ ու­սու­ցիչ­նե­րու սահ­մա­նո­ւած դա­սըն­թացք­նե­րուն եւ եր­կու հա­րիւր ու­սու­ցիչ­նե­րուն մէջ՝ երկ­րորդ հան­դի­սա­նա­լով վկա­յո­ւած է։
1932ին, հել­լէն կրթա­կան նա­խա­րա­րու­թեան քննիչ յանձ­նա­խում­բին առ­ջեւ քննու­թիւն տա­լով, նոյն թո­ւա­կա­նի ­Փետ­րո­ւար 17ին, կրթա­կան նա­խա­րա­րու­թե­նէն ստա­ցած է Ֆ­րան­սե­րէն լե­զո­ւի «փրո­ֆէ­սէօր»ի վկա­յա­կան։
­Յու­նաս­տա­նի մէջ այս տիտ­ղո­սին ար­ժա­նա­ցած միակ հայն է մին­չեւ այ­սօր։
Ա­մուս­նա­ցաւ 1936ին եւ մե­ռաւ 1943 ­Փետ­րո­ւար 1ին։
­Մար­մի­նը ամ­փո­փո­ւած է Ա­թէն­քի Ա. ­Գե­րեզ­մա­նա­տու­նը՝ ըն­տա­նե­կան դամ­բա­րա­նին մէջ։

ԵՐԲ ՊԱՏԱՆԻ ԷՐ

Գ­րի­գո­րը ճանչ­ցայ 1918ին, երբ ութ տա­րե­կան էր։ ­Չա­փա­զանց ու­շիմ եւ չար պա­տա­նի, բնա­ւո­րու­թեամբ յա­մառ եւ վի­ճա­սէր։
­Մանր ու նրբա­կազմ մար­մին ու­նէր։ Այ­տե­րուն՝ դա­լու­կի մօտ գոյն։ ­Բո­ցե­ղէն աչ­քեր եւ լայն ճա­կատ։
Դպ­րո­ցի ժա­մե­րէն դուրս, միշտ կը խա­ղար ու կը կա­տա­կէր շուր­ջին­նե­րուն հետ։
­Դա­սե­րը գրե­թէ չէր սեր­տեր կամ հա­զիւ հինգ վայր­կեան գլու­խը կը ծռէր դա­սա­գիր­քին վրայ, բայց ա­մա­վեր­ջի քնու­թիւն­նե­րուն՝ միշտ յա­ջո­ղա­գոյն­նե­րուն մէջ էր տե­ղը եւ շատ ան­գամ ա­ռա­ջին։
­Կը սի­րէր վի­ճա­բա­նիլ ծնող­քին ու ազ­գա­կան­նե­րուն հետ, կը հա­կա­ճա­ռէր զար­մա­նա­լի դիւ­րու­թեամբ եւ իր տկար հա­յե­րէ­նով, կը ջա­նար հա­մո­զել կամ ա­նոնց պար­տադ­րել իր տե­սա­կէտ­նե­րը։
Ա­թէնք հաս­տա­տո­ւե­լէ յե­տոյ, եր­կու տա­րի ի­րար­մէ հե­ռու ե­ղանք եւ 1924ին դար­ձեալ միա­ցանք մէկ եր­դի­քի տակ։
Այդ շրջա­նին ֆրան­սա­կան ­Լի­սէն կը յա­ճա­խէր։
­Պա­րա­գա­նե­րու բե­րու­մով, կտրո­ւած հայ հա­ւա­քա­կա­նու­թե­նէն, մայ­րե­նի լե­զուն կը խօ­սէր օ­տա­րի հնչու­մով։ ­Հա­զիւ կը կար­դար ու կը գրէր ուղ­ղագ­րա­կան սխալ­նե­րով։ ­Տի­րա­ցած էր յու­նա­րէն եւ ֆրան­սե­րէն լե­զու­նե­րուն։
1924-25 տա­րի­նե­րուն, «­Նոր Օր» թեր­թին օ­ժան­դակ «խմբա­գիրն» էր։ Ա­մէն ի­րի­կուն, եր­կուքս սե­ղա­նին շուրջ բո­լո­րո­ւած, «Էս­թիա» ի­րիկ­նա­թեր­թին վեր­ջին լու­րե­րը կը թարգ­մա­նէինք, ո­րոնք լոյս կը տես­նէին «­Նոր Օր»ի յա­ջորդ օ­րո­ւան թի­ւին մէջ։
Գ­րի­գոր՝ տկար էր հա­յե­րէ­նի մէջ, իսկ ես՝ յու­նա­րէ­նի։ Իր կոտր­տած հա­յե­րէ­նով լու­րե­րը կը թարգ­մա­նէր եւ շատ ան­գամ հա­մա­պա­տաս­խան բառ չգտնե­լով, նշա­նա­կու­թիւ­նը կը բա­ցատ­րէր ու ես կը շա­րադ­րէի։
­Թարգ­ման­չա­կան այս աշ­խա­տան­քի տե­ւո­ղու­թեան, յու­նա­րէն կար­դա­լու եւ խօ­սե­լու վար­ժու­թիւնս ի­րեն կը պար­տիմ։
Գ­րի­գո­րին հա­մար այս հա­ճե­լի զբա­ղու­մը պատ­ճառ ե­ղաւ հա­յե­րէն սոր­վե­լու եւ հե­տաքրք­րո­ւե­լու քա­ղա­քա­կա­նու­թեամբ, միան­գա­մայն ծա­նօ­թա­նա­լու հայ կեան­քը յու­զող խնդիր­նե­րով։
Ի­րեն հետ ու­նե­ցած ա­մե­նօ­րեայ շփու­մէն այն տպա­ւո­րու­թիւ­նը կրած էի՝ թէ հաս­նող սե­րուն­դին լա­ւա­գոյն ներ­կա­յա­ցու­ցի­չը կը պատ­րաս­տո­ւէր։
Անց­նող իւ­րա­քան­չիւր տա­րին, բան մը կ­՚ա­ւելց­նէր այս տղուն ար­տա­կարգ կա­րո­ղու­թեան վրայ։ Այդ շրջա­նին, շատ կը կար­դար։ Ու­նէր՝ բա­ւա­կան ճոխ գրա­դա­րան, յու­նա­րէն եւ ֆրան­սե­րէն գիր­քե­րով։ ­Կը նա­խա­սի­րէր բա­նա­սի­րա­կան եւ պատ­մա­կան հրա­տա­րա­կու­թիւն­նե­րը։ Կ­՚ու­սում­սա­սի­րէր հել­լե­նա­կան եւ հռո­մէա­կան մշա­կոյ­թը, կը հե­տե­ւէր մի­ջազ­գա­յին գրա­կան շար­ժու­մին՝ ֆրան­սե­րէն պար­բե­րա­թեր­թե­րու խո­ղո­վա­կով։
­Հա­մեստ գրա­դա­րանս՝ որ իր տրա­մադ­րու­թեան տակ դրած էի, աս­տի­ճա­նա­բար զինք մօ­տե­ցուց հայ մտա­ւոր շար­ժու­մին։
Օ­տար կրթու­թեան եւ մի­ջա­վայ­րին ազ­դե­ցու­թիւ­նը մա­սամբ չէ­զո­քա­ցու­ցին հա­յե­րէն գիր­քե­րը, զորս կը կար­դար յափշ­տա­կու­թեամբ: Իր պա­տա­նե­կան ե­րե­ւա­կա­յու­թիւ­նը մե­ծա­պէս տպա­ւո­րո­ւած էր հայ հե­րոս­նե­րէն եւ վեր­ջին յիս­նա­մեա­կի յե­ղա­փո­խա­կան շար­ժում­նե­րէն:
­Չա­փա­զանց հար­ցա­սէր ու հե­տաքր­քիր, տե­ղե­կու­թիւն­ներ կը հա­ւա­քէր Աղ­բիւր ­Սե­րո­բի, ­Գէորգ ­Չա­ւու­շի, Անդ­րա­նի­կի եւ բո­լոր հայ­դուկ­նե­րու կեան­քին ու գոր­ծու­նէու­թեան մա­սին:
Որ­քա՜ն ան­հա­ւա­տա­լի կը թո­ւէր ի­րեն ­Պանք Օ­թո­մա­նի դէմ գոր­ծո­ւած յար­ձա­կու­մը՝ խումբ մը անձ­նա­զոհ յե­ղա­փո­խա­կան­նե­րու կող­մէ եւ ի՜նչ պաշ­տա­մունք ու հիա­ցում ու­նէր ­Բաբ­կէն ­Սիւ­նիի հան­դէպ, ո­րուն կեան­քը պի­տի կեն­սագ­րէր տաս­նեակ մը տա­րի­ներ յե­տոյ, հե­րոս­նե­րուն նո­ւի­րո­ւած մէկ գրքին մէջ, որ ա­նի­րա­գոր­ծե­լի մնաց պա­տե­րազ­մին պատ­ճա­ռաւ:
­Հե­րոս­նե­րուն կեան­քը ու­սում­նա­սի­րե­լու աշ­խա­տան­քի ըն­թաց­քին, իր մէջ պատ­րաս­տո­ւե­ցաւ յե­ղա­փո­խա­կան տղան:
1926ին, երբ շրջա­նա­ւարտ էր, սկսաւ զբա­ղիլ ազ­գա­յին եւ կու­սակ­ցա­կան շար­ժում­նե­րով եւ եր­կու տա­րի յե­տոյ, ա­թե­նաբ­նակ եւ հայ մի­ջա­վայ­րէն կտրո­ւած խումբ մը ե­րի­տա­սարդ­նե­րու հետ ­Դաշ­նակ­ցու­թեան շար­քե­րը մտաւ՝ իմ կնքա­հայ­րու­թեամբ:
Երդ­ման հան­դի­սա­ւոր ա­րա­րո­ղու­թեան, Գ­րի­գո­րին այ­տե­րը կարմ­րե­ցան, ամ­բողջ մարմ­նով կար­ծես կը դո­ղար:
-­Կեան­քիս ա­մէ­նէն տպա­ւո­րիչ օ­րը ե­ղաւ, կ’ը­սէր տա­րի­ներ յե­տոյ: ­Կար­ծե­ցի թէ ու­սե­րուս ծանր բեռ դրո­ւե­ցաւ: Այդ օ­րը, տա­րի­քով ա­ւե­լի մեծ զգա­ցի ինք­զինքս: Բ­նա­ւո­րու­թիւնս լրջա­ցաւ: ­Բայց մտա­վա­խու­թիւն մը կը չար­չա­րէր զիս: ­Պի­տի կրնա­յի՞ լիո­վին կա­տա­րել պար­տա­կա­նու­թիւն­ներս՝ կու­սակ­ցու­թեան մի­ջո­ցաւ՝ ազ­գիս հան­դէպ:
­Շար­քա­յին ըլ­լա­լէ յե­տոյ, դաշ­նակ­ցա­կան հրա­տա­րա­կու­թիւն­նե­րու մո­լե­ռանդ ըն­թեր­ցող դար­ձաւ: Ու­սում­նա­սի­րեց Հ.Յ.Դ. Ծ­րա­գի­րը: Չկր­ցաւ մար­սել զայն ու գտաւ ան­հա­մա­պա­տաս­խան՝ կու­սակ­ցու­թեան ազ­գա­յին-յե­ղա­փո­խա­կան գոր­ծու­նէու­թեան:
— ­Թե­րեւս ի­րա­գոր­ծե­լի ըլ­լայ ­Հա­յաս­տա­նի մէջ, ը­սաւ օր մը:

ԴԱՇՆԱԿՑԱԿԱՆԸ

­Բա­ցա­ռիկ ըն­դու­նա­կու­թիւն­նե­րով օժ­տո­ւած այս տղուն նկատ­մամբ, կու­սակ­ցու­թեան կա­նո­նագ­րի յօ­դո­ւած­նե­րը գրե­թէ ան­տե­սո­ւե­ցան:
Ըստ ­Կա­նո­նագ­րին, ­Դաշ­նակ­ցա­կան պա­տա­նին կու­սակ­ցա­կան նա­խակր­թու­թիւ­նը պէտք է ստա­նայ ­Պա­տա­նե­կան ­Միու­թեան մէջ: ­Շար­քե­րէն ներս մտնե­լու հա­մար, պա­տա­նին պէտք է լրա­ցու­ցած ըլ­լայ 18 տա­րին եւ երդ­ման ա­րա­րո­ղու­թեան, Ընդ­հա­նուր ժո­ղո­վին պէտք է ներ­կա­յա­ցո­ւի՝ զինք մօ­տէն ճանչ­ցող եւ պար­կեշ­տու­թիւ­նը վկա­յող մէ­կէ ա­ւե­լի հին ըն­կեր­նե­րու կող­մէ:
Գ­րի­գոր ցատ­կեց այս պար­տադ­րա­կան ձե­ւա­կեր­պու­թիւն­նե­րուն վրա­յէն: ­Բո­լո­րին հա­մա­րու­մը իր վրայ մեծ ըլ­լա­լուն, մէկ կողմ դրո­ւե­ցաւ խստա­պա­հան­ջու­թիւ­նը եւ այդ պատ­ճա­ռաւ ալ, եր­կու տա­րի յե­տոյ, գի­ծէն դուրս ե­լաւ:
­Շար­քա­յին ըլ­լա­լէ յե­տոյ, ա­ռա­ջին եր­կու տա­րի­նե­րուն, խառ­նո­ւած­քին մէջ զգա­լի պա­կաս էր այդ եւ այդ պա­կա­սը զինք մղեց յան­դուգն, խոր­քին մէջ թե­րեւս ար­դար, բայց ձե­ւով՝ կու­սակ­ցա­կան ան­գիր ա­ւան­դու­թիւն­նե­րուն հա­կա­սող քննա­դա­տու­թիւն­նե­րու, ո­րոնց հա­մար մե­ղադ­րո­ւե­ցաւ եւ մե­կու­սա­ցո­ւե­ցաւ շար­քե­րէն:
Իր քննա­դա­տա­կան ո­գին, ան­տա­րա­կոյս, կու­սակ­ցա­կան նա­խան­ձախնդ­րու­թե­նէն կը ներշնչո­ւէր, բայց կ­‘ան­տե­սէր քննա­դա­տե­լու ի­րա­ւուն­քը օգ­տա­գոր­ծե­լու ժա­մա­նա­կը եւ վայ­րը:
­Դաշ­նակ­ցու­թեան մէջ քննա­դա­տու­թիւ­նը ա­զատ է: Ա­մէն դաշ­նակ­ցա­կան ի­րա­ւունք ու­նի իր տե­սա­կէտ­նե­րը ա­զա­տօ­րէն յայտ­նե­լու ու պաշտ­պա­նե­լու, միայն ժո­ղով­նե­րու մէջ:
Գ­րի­գոր ժա­մա­նակ չու­նե­ցաւ մար­զո­ւե­լու այս ուղ­ղու­թեամբ եւ ին­կաւ սխալ­նե­րու մէջ:
­Պա­տի­ժը զինք չդառ­նա­ցուց: ­Քէն չպա­հեց: Կր­կին կար­դաց ­Դաշ­նակ­ցու­թեան կա­նո­նա­գի­րը եւ յօ­դո­ւած առ յօ­դո­ւած ու­սում­նա­սի­րեց: ­Կար­դաց կու­սակ­ցու­թեան հիմ­նա­դիր­նե­րուն կեան­քին ու գոր­ծու­նէու­թեան մա­սին զա­նա­զան հրա­տա­րա­կու­թիւն­ներ եւ հա­մո­զո­ւե­ցաւ պա­տի­ժին ար­դար ըլ­լա­լուն:
­Դաշ­նակ­ցու­թեան մէջ, օ­րէն­քին հա­ւա­սար ուժ ու­նի կար­գա­պա­հու­թիւ­նը: Ա­նոր յա­րա­տե­ւու­թեան, կեն­սու­նա­կու­թեան եւ ա­ճող ա­ռու­գու­թեան գաղտ­նի­քը պէտք է փնտռել կար­գա­պա­հա­կան ո­գիին մէջ:
Ա­ռա­ջին տա­րի­նե­րուն, Գ­րի­գո­րին ու­շադ­րու­թե­նէն վրի­պե­ցաւ այս մեծ ու­ժը եւ իր հաս­կա­ցո­ղու­թեամբ, կու­սակ­ցու­թեան բա­րի­քին հա­մար իր տե­սա­կէտ­նե­րը փոր­ձեց ար­ժեց­նել ծուռ ճամ­բով, բայց շու­տով սթա­փե­ցաւ: ­Մե­կու­սաց­ման տա­րի­նե­րուն, Գ­րի­գոր ա­ւե­լի քան դաշ­նակ­ցա­կան մնաց: ­Պա­հեց ըն­կե­րա­յին կա­պե­րը ու ա­ւե­լի ե­ռան­դով աշ­խա­տակ­ցե­ցաւ դաշ­նակ­ցա­կան մա­մու­լին:

***

1933ին պա­տա­հած ծանր դէպք մը Գ­րի­գո­րը բե­րաւ դաշ­նակ­ցա­կան գոր­ծի ա­ռա­ջին գի­ծին վրայ:
­Սինկ­րու գաղ­թա­կա­յա­նին մէջ սպան­նո­ւե­ցաւ ­Սար­գիս ­Գը­յը­ճեան: Իբ­րեւ ոճ­րա­գործ ու մեղ­սա­կից, վեց ան­մեղ դաշ­նակ­ցա­կան­ներ ձեր­բա­կա­լուե­ցան:
­Բան­տար­կեալ­նե­րուն վի­ճա­կը ծան­րաց­նե­լու հա­մար, հա­կա­դաշ­նակ­ցա­կան պլօ­քը բազ­մա­թիւ սուտ վկա­ներ ներ­կա­յա­ցուց ոս­տի­կա­նա­կան ու դա­տա­խա­զա­կան իշ­խա­նու­թիւն­նե­րուն: ­Յե­րիւ­րանք­նե­րով եւ զրպար­տու­թիւն­նե­րով լե­ցուն տե­ղե­կա­գիր­նե­րով ո­ղո­ղո­ւե­ցան Ընդ­հա­նուր Ա­պա­հո­վու­թեան դա­րակ­նե­րը:
­Հա­կա­դաշ­նակ­ցա­կան պլօ­քը ո­ճի­րին քա­ղա­քա­կան բնոյթ տա­լով, ա­նոր բա­րո­յա­կան պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թիւ­նը բեռ­ցուց ­Դաշ­նակ­ցու­թեան վզին:
Ո՛չ ուղ­ղա­կի եւ ո՛չ ա­նուղ­ղա­կի, ­Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը մատ չու­նէր դէպ­քին մէջ: ­Բայց, նկա­տե­լով որ հա­կա­ռա­կորդ­նե­րը ո­ճի­րը վե­րագ­րած էին ա­նոր՝ յե­տին նպա­տակ­նե­րով եւ ան­մեղ­ներ ձեր­բա­կա­լո­ւած էին, ո­րո­շո­ւե­ցաւ դա­տին տէր ըլ­լալ եւ պաշտ­պա­նել բան­տար­կեալ­նե­րը:
­Մո­լո­րեալ ոս­տի­կա­նու­թիւ­նը նոր յան­ցա­ւոր­ներ կը փնտռէր աջ ու ձախ:
­Դաշ­նակ­ցու­թեան դէմ բա­ցո­ւած գռե­հիկ խա­չակրու­թիւ­նը դի­մագ­րա­ւե­լու, դա­տա­կան գոր­ծե­րը հե­տապն­դե­լու եւ ոս­տի­կա­նու­թիւ­նը ու­ղիղ ճամ­բու մէջ դնե­լու հա­մար կու­սակ­ցա­կան ու­ժե­րը ան­բա­ւա­րար էին: ­Մե­ծա­պէս զգա­լի էր յու­նա­գէտ­նե­րու պա­կա­սը:
Այդ տագ­նա­պա­լի օ­րե­րուն, ա­մէն վտանգ ու վախ ար­հա­մար­հե­լով, Գ­րի­գոր խմբագ­րա­տուն ե­կաւ եւ ինք­զին­քը դրաւ կու­սակ­ցու­թեան տրա­մադրու­թեան տակ: Իր ան­ձո­ւի­րու­թիւ­նը յու­զեց շուր­ջին­նե­րը եւ ա­րիու­թիւն ներշն­չեց ա­նոնց, կա­րող եւ անվ­հատ յու­նա­գէտ գոր­ծա­կից մը ու­նե­նա­լու մխի­թա­րան­քը տա­լով:
­Բան­տար­կեալ­նե­րու պաշտ­պան փաս­տա­բան մեթր ­Տա­մաս­կի­նո­սի հետ, մօտ եր­կու տա­րի Գ­րի­գոր գոր­ծակ­ցե­ցաւ: ­Յու­նա­րէն լե­զո­ւով պատ­րաս­տեց ­Դաշ­նակ­ցու­թեան ամ­փոփ պատ­մու­թիւ­նը, զայն իբր ա­հա­բեկ­չա­կան կու­սակ­ցու­թիւն ներ­կա­յաց­նե­լու հա­կա­ռա­կորդ­նե­րու պնդում­նե­րը չէ­զո­քաց­նե­լու հա­մար:
­Դա­տա­խա­զու­թեան մօտ տա­րած աշ­խա­տանք­նե­րու ըն­թաց­քին, վեր հա­նած էր ­Դաշ­նակ­ցու­թեան դե­րը՝ հայ ա­զա­տագ­րա­կան պայ­քար­նե­րուն մէջ: Իր տո­ւած լու­սա­բա­նու­թիւն­նե­րուն շնոր­հիւ, ­Դա­տա­խա­զու­թիւ­նը մեր­ժեց ըն­դու­նիլ՝ դա­տին քա­ղա­քա­կան բնոյթ տա­լու հա­կա­ռա­կորդ­նե­րուն տե­սա­կէտ­նե­րը:
Այս յա­ջո­ղու­թիւ­նը չա­փա­զանց մեծ ազ­դե­ցու­թիւն ու­նե­ցաւ տե­ղի ու­նե­ցող հար­ցաքն­նու­թիւն­նե­րու զար­գաց­ման վրայ եւ հար­ցաքն­նիչ­նե­րը եր­բեք կա­րե­ւո­րու­թիւն չտո­ւին հա­կա­ռա­կորդ­նե­րու կող­մէ ներ­կա­յա­ցո­ւած ­Դաշ­նակ­ցու­թեան մա­սին անն­պաստ տե­ղե­կա­գիր­նե­րուն եւ վկա­յու­թիւն­նե­րուն:
­Բան­տար­կեալ­նե­րուն ան­պար­տու­թեան վճի­ռէն յե­տոյ, երբ մեթր ­Տա­մաս­կի­նո­սին ներ­կա­յա­ցանք՝ յաղ­թա­նա­կը եւ դա­տա­րա­նին առ­ջեւ ի նպաստ ­Դաշ­նակ­ցու­թեան խօ­սած հո­յա­կապ ճա­ռը շնոր­հա­ւո­րե­լու հա­մար, հա­մես­տօ­րէն դի­տել տո­ւաւ.
— Ինձ­մէ ա­ւե­լի շնոր­հա­ւո­րու­թեան ար­ժա­նի է Գ­րի­գո­րը, որ անգ­նա­հա­տե­լի գոր­ծա­կից ե­ղաւ ին­ծի: Ա­ռանց ա­նոր պատ­րաս­տած տե­ղե­կա­գիր­նե­րուն, շատ դժո­ւար պի­տի ըլ­լար ո­րե­ւէ օ­տար փաս­տա­բա­նի հա­մար՝ ­Դաշ­նակ­ցու­թեան հա­րա­զատ դի­մա­գի­ծը եւ գոր­ծու­նէու­թիւ­նը ներ­կա­յաց­նել դա­տա­ւոր­նե­րուն:
­Բան­տար­կեալ­նե­րուն ան­պար­տու­թեան գի­շե­րը — եր­դո­ւեալ­նե­րը վճի­ռը տո­ւին գի­շե­րուն ուշ ժա­մե­րուն — բազ­մա­թիւ դաշ­նակ­ցա­կան­ներ եւ հա­մա­կիր­ներ գա­րեջ­րա­տան մը մէջ տօ­նե­ցին ար­դա­րու­թեան յաղ­թա­նա­կը:
­Բո­լո­րին նա­յո­ւածք­նե­րը Գ­րի­գո­րը կը փնտռէին, որ կը բա­ցա­կա­յէր: ­Տա­կա­ւին լրա­ցած չէր ա­նոր գոր­ծը: Վ­ճի­ռը կար­դա­ցո­ւե­լուն, կայ­ծա­կի ա­րա­գու­թեամբ դա­տաս­րա­հէն մեկ­նե­լով, հե­ռագ­րա­տուն փու­թա­ցած էր, ար­տա­սահ­մա­նի դաշ­նակ­ցա­կան թեր­թե­րուն եւ ­Յու­նաս­տա­նի կու­սակ­ցա­կան մար­մին­նե­րուն հա­ղոր­դե­լու բա­րի լու­րը:
Ան­մեղ­նե­րուն ան­պար­տու­թիւ­նը, իր եր­կու տա­րուան չա­րա­չար աշ­խա­տանք­նե­րուն վար­ձատ­րու­թիւ­նը ե­ղաւ:
1934ին, կու­սակ­ցա­կան ու հան­րա­յին ծա­նօթ դէմք էր: ­Հա­զիւ 24 տա­րե­կան, միա­ձայ­նու­թեամբ ­Կեդր. կո­մի­տէի ան­դամ ընտ­րո­ւե­ցաւ:
­Դաշ­նակ­ցու­թեան մէջ դիրք եւ աս­տի­ճան գրա­ւե­լը շատ դժո­ւար է:
Ազ­գա­յին ու քա­ղա­քա­կան կեան­քի մէջ համ­բա­ւի տի­րա­ցած քա­նի՜ դաշ­նակ­ցա­կան­ներ ­Կո­մի­տէի ան­դամ ան­գամ չեն կրցած ըլ­լալ:
Գ­րի­գոր տա­կա­ւին «կա­նո­նա­ւոր» շար­քա­յին ան­գամ չէր: Ի­րեն կը պակ­սէր կու­սակ­ցա­կան փոր­ձա­ռու­թիւ­նը, տա­րի­քի հա­սու­նու­թիւ­նը եւ ազ­գա­յին դաս­տիա­րա­կու­թիւ­նը:
Այս անհ­րա­ժեշտ ազ­դակ­նե­րուն կա­րե­ւո­րու­թիւն չտրո­ւե­ցաւ, երբ իր թեկ­նա­ծու­թիւ­նը ա­ռա­ջար­կուե­ցաւ ­Կեդր. ­Կո­մի­տէի ան­դա­մակ­ցու­թեան:
Իր անձ­նո­ւի­րու­թե­նէն շուր­ջին­նե­րը գի­նով­ցած էին: Ըն­կեր­նե­րը իր մէջ կը տես­նէին աշ­խա­տան­քի անվ­հատ հե­րո­սը եւ կազ­մու­թեան մէջ ե­ղող դաշ­նակ­ցա­կան հմուտ մտա­ւո­րա­կա­նը:
Այս ման­կա­շունչ տղան կարմ­րե­ցաւ ի­րեն ե­ղած պա­տի­ւէն եւ եր­դո­ւե­ցաւ կեան­քը նո­ւի­րել ­Դաշ­նակ­ցու­թեան:
­Տա­րի­ներ շա­րու­նակ ­Կեդր. ­Կո­մի­տէի գան­ձա­պահ ե­ղաւ: ­Գուր­գու­րան­քով պա­հեց ի­րեն յանձ­նո­ւած կու­սակ­ցա­կան գու­մար­նե­րը եւ ծայ­րա­յեղ նա­խանձ­նախնդ­րու­թեամբ գոր­ծա­ծեց զա­նոնք կու­սակ­ցա­կան գոր­ծե­րու հա­մար:
­Սո­վո­րու­թիւն դար­ձած է կու­սակ­ցա­կան նպա­տակ­նե­րու հա­մար գու­մար տրա­մադ­րել մէկ եր­կու ղե­կա­վար ըն­կեր­նե­րու հա­ւա­նու­թեամբ, պայ­մա­նաւ որ հե­տա­գա­յին յատ­կա­ցում­նե­րը վա­ւե­րա­ցուին պա­տաս­խա­նա­տու մարմ­նին կող­մէ:
Գ­րի­գոր վերջ տո­ւաւ այս սո­վո­րու­թեան եւ ա­ռանց վե­րին մարմ­նի ո­րոշ­ման, ոչ իսկ մէկ տրախ­մի կու­սակ­ցու­թեան գան­ձէն դուրս չէր հա­ներ, ծայ­րա­յեղ ստի­պո­ղու­թեան պա­րա­գա­յին ան­գամ:
Իբր դաշ­նակ­ցա­կան ղե­կա­վար, ի­րա­ւունք ու­նէր հպար­տու­թիւ­նը պտտցնե­լու հայ զան­գո­ւած­նե­րուն մէջ: ­Փա­ռա­մոլ­նե­րէն չէր սա­կայն: Ոչ իսկ ցու­ցա­մոլ: Ե­րե­ւա­լէ միշտ կը խու­սա­փէր: ­Հա­մես­տու­թիւ­նը նկա­րագ­րին խօ­սուն գի­ծը մնաց մին­չեւ իր մա­հը:

***

Ա­ռա­ջին օ­րէն ըմբռ­նեց իր ա­ռա­քե­լու­թեան պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թիւ­նը: Ս­տանձ­նած դե­րին խոր գի­տակ­ցու­թիւնն ու­նէր: ­Կը փա­փա­քէր նոր շունչ դնել կազ­մա­կեր­պու­թեան մէջ, ստեղ­ծել լա­ւա­գոյն դաշ­նակ­ցա­կան տի­պա­րը: Իր ըմբռ­նու­մով, կա­տա­րո­ւե­լիք մեծ գործ կար եւ այդ գոր­ծին պէտք էր մօ­տե­նալ նոր ո­գիով, նոր մտայ­նու­թիւ­նով:
«­Նոր»ը «հին»էն տար­բեր պէտք էր ըլ­լար, իր հաս­կա­ցո­ղու­թեամբ:
Ար­հա­մար­հանք չու­նէր հի­նե­րուն հան­դէպ, ո­րոնց տա­րած գործն ու աշ­խա­տան­քը գնա­հա­տող էր: ­Բայց, չէր հա­մակ­րեր ա­նոնց միօ­րի­նակ գոր­ծե­լա­կեր­պին, ծայ­րա­յեղ ա­ւան­դա­մո­լու­թեան, ճա­կա­տագ­րա­պաշ­տու­թեան ու մա­նա­ւանդ ըն­կեր­նե­րը դաս­տիա­րա­կե­լու հին մե­թոտ­նե­րուն:
— Եւ­րո­պա­յի մէջ հա­սակ նե­տած սե­րուն­դը չենք կրնար դաս­տիա­րա­կել հին մե­թոտ­նե­րով: ­Հայ­րե­նի­քին մէջ՝ հո­ղը, բնու­թիւ­նը, մի­ջա­վայ­րը բա­ւա­կան էին հա­յը՝ ­Հայ պա­հե­լու: ­Մեր ժո­ղո­վուր­դին հա­մար պայ­ման­նե­րը հիմ­նո­վին փո­խո­ւե­ցան: ­Պէտք է պատ­րաս­տել գի­տա­կից, ա­ռող­ջա­միտ եւ ար­դիա­կան ո­գիով զի­նո­ւած ­Դաշ­նակ­ցա­կան­ներ: ­Մե­զի դէմ ու­նինք ժա­մա­նա­կը եւ քա­ղա­քակր­թու­թեան հար­թիչ գլա­նը: ­Հին զէն­քե­րով չենք կրնար պայ­քա­րիլ ա­նոնց ա­ւե­րին դէմ: Անհ­րա­ժեշտ է նոր ըմբռ­նում եւ նոր ո­գի:
Այս խօս­քե­րը յա­ճախ կը կրկնէր:
— ­Մեր ձեռ­քին մէջ դրո­ւած է խմոր մը, կրնանք ա­նոր տալ մեր ու­զած կա­ղա­պա­րը, ձե­ւը եւ գոյ­նը, բա­ւա­կան է որ գիտ­նանք զայն գոր­ծա­ծել: ­Դաշ­նակ­ցու­թեան հա­մար մեծ հարս­տու­թիւն է դաշ­նակ­ցա­կան բա­նո­ւո­րը եւ ար­հես­տա­ւո­րը, ո­րոնց հա­ւատքն ու բա­րո­յա­կան կո­րո­վը օգ­տա­գոր­ծե­լի ազ­դակ­ներ են: ­Պէտք է ջա­նալ դաշ­նակ­ցա­կա­նին հո­գե­կան աշ­խար­հը լու­սա­ւո­րել եւ միտ­քը բա­նալ նոր հո­րի­զոն­նե­րու:
Իր հա­մո­զում­նե­րը գոր­ծի վե­րա­ծե­լով, նո­ւի­րո­ւե­ցաւ դաշ­նակ­ցա­կան պա­տա­նի­նե­րու դաս­տիա­րա­կու­թեան յոգ­նա­տանջ գոր­ծին:
­Հի­նե­րը, ա­ղէկ-գէշ կազ­մո­ւած են: Ա­նոնց նկա­րա­գի­րը կա­ղա­պա­րո­ւած է: ­Պէտք է ու­շադ­րու­թիւն դարձ­նել պա­տա­նի­նե­րուն, կ­‘ը­սէր:

ՊԱՏԱՆԻՆԵՐՈՒ ՄԷՋ

Ընտ­րած գոր­ծը դժո­ւար էր: Այդ շրջա­նին, կու­սակ­ցու­թեան հո­վա­նիին տակ խմբո­ւած էին ա­ւե­լի քան ե­րեք հա­րիւր երկ­սեռ պա­տա­նի­ներ, 14-17 տա­րե­կան:
Ա­նոնց դաս­տիա­րա­կու­թեան խնդրով զբա­ղած էին Շր­ջա­նա­յին ժո­ղով­նե­րը եւ պա­տաս­խա­նա­տու մար­մին­նե­րը:
Ծ­րա­գիր­ներ մշա­կո­ւած եւ ո­րո­շում­ներ տրո­ւած էին, բայց ա­նոնց գոր­ծադ­րու­թիւ­նը հան­դի­պած էր մեծ դժո­ւա­րու­թիւն­նե­րու, մտա­ւո­րա­կան ու­ժե­րու պա­կա­սին պատ­ճա­ռաւ:
­Յու­նա­հայ գա­ղու­թը ընդ­հա­նուր կեր­պով տա­ռա­պած է մտա­ւո­րա­կան ու­ժե­րու պա­կա­սէն: Տ­րա­մադ­րե­լի քիչ ու­ժե­րը չա­փէն ա­ւե­լի ծան­րա­բեռ­նո­ւած էին: Դ­ժո­ւար էր ա­ւե­լի գործ պա­հան­ջել ա­նոնց­մէ, ա­ռանց վնա­սե­լու ա­նոնց ա­ռող­ջու­թեան:
­Պա­տա­նի­նե­րով զբա­ղե­լու Գ­րի­գո­րին ա­ռա­ջար­կը ըն­դու­նո­ւե­ցաւ գո­հու­նա­կու­թեամբ:
­Ղե­կա­վար մար­մի­նը, մեծ մղձա­ւան­ջէ ա­զա­տած, բա­ցա­ռիկ լիա­զօ­րու­թիւն­նե­րով օժ­տեց Գ­րի­գո­րը, ո­րուն ա­ռա­ջին գոր­ծը ե­ղաւ աշ­խա­տան­քը դա­սա­ւո­րել եւ ու­ղե­գիծ պատ­րաս­տել:
­Գիր­գոր ո­րո­շեց ա­մէն բան այ­բէն սկսիլ: ­Պա­տա­նի­ներ հա­ւա­քեց իր շուր­ջը, բո­լո­րին հետ անձ­նա­կան ու մտեր­մա­կան կապ հաս­տա­տեց, կազ­մա­կեր­պեց շա­բա­թա­կան դա­սա­խօ­սու­թիւն­ներ, մեծ քա­նա­կու­թեամբ մատ­չե­լի գիր­քեր տրա­մադ­րեց պա­տա­նի­նե­րուն, սար­քեց վի­ճա­բա­նա­կան ժո­ղով­ներ:
Զա­նա­զան նիւ­թեր տո­ւաւ ա­նոնց ու­սում­նա­սի­րե­լու եւ գրա­ւո­րա­պէս զա­նոնք ներ­կա­յաց­նե­լու պա­տա­նե­կան ժո­ղով­նե­րուն, ո­րոնց մէջ վի­ճա­բա­նու­թեան եւ կար­ծի­քի փո­խա­նա­կու­թեան ա­ռար­կայ ե­ղան:
«Ին­չո՞ւ դաշ­նակ­ցա­կան ե­ղայ» նիւ­թին շուրջ ա­միս մը դա­սա­խօ­սեց պա­տա­նի­նե­րուն:
Եր­կու տա­րո­ւան տքնա­ջան աշ­խա­տան­քէ յե­տոյ ­Դաշ­նակ­ցու­թեան յանձ­նեց կեն­սու­նակ, գի­տա­կից եւ հա­սուն պա­տա­նի­ներ, ո­րոնք ու­նե­ցան ի­րենց Շր­ջա­նա­յին ժո­ղով­նե­րը, հան­դէս­նե­րը եւ գե­ղա­րուես­տա­կան ե­րե­կոյթ­նե­րը:
­Պա­տա­նի­նե­րը, Գ­րի­գո­րի ձեռ­քին տակ, աշ­խա­տան­քի վար­ժու­թիւն ձեռք բե­րին: ­Զար­գա­ցան ա­նոնց ըն­դու­նա­կու­թիւն­նե­րը: ­Նա­խա­ձեռ­նու­թեան ո­գին թռիչք ա­ռաւ ա­նոնց մէջ: ­Սի­րե­ցին գիր­քե­րը, սկսան կար­դալ լուրջ հրա­տա­րա­կու­թիւն­ներ:
Գ­րի­գո­րի աշ­խա­տան­քին փա­ռա­ւոր պսա­կումն ե­ղաւ ­Կա­թո­ղի­կէ հա­յոց վար­ժա­րա­նի սրա­հին մէջ սար­քո­ւած ­Հայ Գր­քի ­Ցու­ցա­հան­դէ­սը (25 ­Մարտ 1939):
­Հո­յա­կապ ձեռ­նարկ, ո­րուն վրայ ա­ւե­լի քան տա­րի մը քրտինք թա­փեց: Ա­ռանց չա­փա­զան­ցու­թեան, ար­տա­սահ­մա­նեան հայ ի­րա­կա­նու­թեան ա­ռա­ջին յա­ջող գործն էր իր տե­սա­կին մէջ:
Ինչ­պէ՜ս, այս զմայ­լե­լի տղան կրցած էր հա­ւա­քել այդ­քան գիրք, հա­յե­րէն թեր­թե­րու նմոյշ­ներ եւ ա­նուն­ներ:
­Ցու­ցա­հան­դէ­սը հե­տե­ւեալ բա­ժին­ներն ու­նէր.- պատ­մա­կան, բա­նա­սի­րա­կան, աշ­խար­հագ­րա­կան, վի­պա­կան, բա­նաս­տեղ­ծա­կան, թա­տե­րա­կան, կրօ­նա­կան, բա­րո­յա­կան, կրթա­կան, ման­կա­վար­ժա­կան, լե­զո­ւա­կան, ե­րաժշ­տա­կան, պար­բե­րա­կան մա­մուլ:
Երբ սրահ մտանք խումբ մը ա­թե­նա­հայ ազ­գա­յին­նե­րու հետ, հիաց­քի կե­ցանք: Եւ­րո­պա­կան ճա­շակ, ան­թե­րի դա­սա­ւո­րում, կա­նո­նա­ւո­րու­թիւն եւ ծայ­րա­յեղ մաք­րու­թիւն:
­Պա­տա­նե­կան միու­թեան ան­դամ­նե­րը, բա­րե­կիրթ հա­ճո­յա­կա­տա­րու­թեամբ, մեզ ա­ռաջ­նոր­դե­ցին բա­ժան­մունք­նե­րը եւ տե­ղե­կու­թիւն­ներ տո­ւին թեր­թե­րու հրա­տա­րա­կու­թեան թո­ւա­կան­նե­րու, հրա­տա­րա­կիչ­նե­րու եւ խմբա­գիր­նե­րու մա­սին: ­Հա­զիւ չա­փա­հաս եւ նախ­նա­կան կրթու­թիւն ստա­ցած այս տղա­քը ուր­կէ՞ սոր­ված էին հայ մա­մու­լի պատ­մու­թիւ­նը:
­Մօ­տե­ցանք Գ­րի­գո­րին եւ ջեր­մու­թեամբ սեղ­մե­ցինք ձեռ­քը:
— ­Կա­տա­րեալ չէ, ը­սաւ ժպի­տը դէմ­քին: ­Մօտ յի­սուն նա­մակ գրե­ցինք ար­տա­սահ­մա­նի հայ մշա­կու­թա­յին մար­մին­նե­րուն, գիր­քե­րու եւ թեր­թե­րու նմոյշ­ներ եւ ա­նուն­ներ ու­զե­լով: ­Գի­տէի թէ մե­զի կը պակ­սէին նիւ­թա­կան ու թեք­նիք մի­ջոց­ներ, ինչ­պէս նաեւ մաս­նա­գի­տա­կան կա­րո­ղու­թիւն, հայ գիր­քին ու մա­մու­լին լրիւ ու ամ­բող­ջա­կան պատ­կե­րը տա­լու սկիզ­բէն մին­չեւ մեր օ­րե­րը: ­Գոր­ծի ձեռ­նար­կե­ցինք խան­դա­վա­ռու­թեամբ, եր­կու գլխա­ւոր նպա­տա­կով. ա­ռա­ջին՝ ու­զե­ցինք պա­տա­նի­նե­րը վար­ժեց­նել եր­կա­րա­տեւ աշ­խա­տան­քի եւ զա­նոնք կա­պել մեր մշա­կոյ­թին: ­Հան­դէս­նե­րու եւ տօ­նախմ­բու­թիւն­նե­րու կազ­մա­կեր­պու­մը ան­տա­րա­կոյս հա­ճե­լի զբա­ղում է ա­նոնց հա­մար, բայց ոչ դաս­տիա­րա­կիչ: Երկ­րորդ նպա­տակն է՝ ժո­ղո­վուր­դին ներ­կա­յաց­նել մեր մտա­ւոր կեան­քին հա­յե­լին եւ ա­նոր մէջ ար­ծար­ծել հայ գիր­քին հան­դէպ սէր:
Այ­ցե­լու­նե­րուն հե­տաքրք­րու­թիւ­նը ա­ւե­լի կեդ­րո­նա­ցաւ հա­յե­րէն թեր­թե­րու բաժ­նին վրայ:
— ­Մեր լրագ­րու­թիւ­նը, շա­րու­նա­կեց Գ­րի­գոր, հայ մտա­ւոր կեան­քին հա­յե­լին ե­ղած է դա­րե­րու ըն­թաց­քին: Գ­րա­կան գո­հար­ներ, ո­րոնք գիր­քի ձե­ւին տակ տա­կա­ւին հան­րու­թեան ներ­կա­յա­ցո­ւած չեն. թեր­թե­րու եւ պար­բե­րա­կան­նե­րու դեղ­նած է­ջե­րուն մէջ կը մնան: Այս բաժ­նին մէջ տո­ւած ենք մօտ հա­զար թեր­թե­րու եւ պար­բե­րա­կան­նե­րու ա­նուն­ներ:
­Գա­րե­գին ­Լե­ւո­նեան՝ «­Հա­յոց ­Պար­բե­րա­կան ­Մա­մուլ — ­Լիա­կա­տար ­Ցու­ցակ ­Հայ Լ­րագ­րու­թեան, սկիզ­բից մին­չեւ մեր օ­րե­րը» հո­յա­կապ եր­կա­սի­րու­թեան մէջ յի­շած է 1586 հա­յե­րէն եւ 21 հա­յա­տառ թրքե­րէն թեր­թե­րու ա­նուն­ներ: ­Հե­ղի­նա­կը լիա­կա­տար ա­նո­ւա­նած է ցան­կը, բայց բազ­մա­թիւ թեր­թե­րու եւ պար­բե­րա­կան­նե­րու ա­նուն­ներ կը պակ­սին իր գիր­քին մէջ:
­Վա­յել­քի եր­կու ժա­մեր ան­ցու­ցինք ցու­ցաս­րա­հին մէջ, որ հա­զա­րի մօտ այ­ցե­լու­ներ եւ բա­րո­յա­կան ու նիւ­թա­կան յա­ջո­ղու­թիւն ու­նե­ցաւ:

ՀԱՆՐԱՅԻՆ ՄԱՐԴԸ

Այս գլու­խին տակ դժո­ւար է ներ­կա­յաց­նել Գ­րի­գո­րը: ­Կան­խա­հաս մա­հը ար­գելք ե­ղաւ ա­նոր հան­րա­յին մար­դու ձիր­քե­րը եւ յատ­կու­թիւն­նե­րը ե­րե­ւան հա­նե­լու: ­Բայց այն քիչ տա­րի­նե­րը, որ սեւ բախ­տը սահ­մա­նած էր ի­րեն, ո­րո­շա­պէս լոյ­սին կը բե­րեն՝ հա­մեստ ու պար­կեշտ հան­րա­յին մար­դու նկա­րա­գի­րը:
Ազ­գա­յին պա­տաս­խա­նա­տու մար­մին­նե­րու չմաս­նակ­ցե­ցաւ, բայց ազ­գա­յին իշ­խա­նու­թեան մը հա­ւա­սար ար­դիւ­նա­ւոր ու բե­ղուն գոր­ծու­նէու­թիւն ու­նե­ցաւ, ա­ռանց աղ­մու­կի եւ թմբկա­հա­րու­թեան:
­Կը բնա­կէր հա­յա­շատ գաղ­թա­կա­յան­նե­րէն հե­ռու, օ­տար մի­ջա­վայ­րի մէջ: Ու­զեց ժո­ղո­վուր­դին մէջ եւ ժո­ղո­վուր­դին հետ ըլ­լալ ու տե­ղա­փո­խո­ւե­ցաւ ­Տուր­ղու­թի-­Ֆիքս գաղ­թա­կա­յա­նին կից շէնք մը:
— Այն օ­րէն՝ որ հոս փո­խադ­րո­ւե­ցանք, հիւ­պա­տո­սա­րա­նի վե­րա­ծո­ւե­ցաւ տու­նը: Ա­մէն օր տաս­նեակ­նե­րով կու­գան ու կ­՚եր­թան: ­Ճա­շե­լու եւ հանգս­տա­նա­լու մի­ջոց ան­գամ չեն տար, կ­՚ը­սէր հայ­րը քիչ մը դժգո­հու­թեամբ:
­Ծա­նօթ թէ ան­ծա­նօթ, ա­մէն դա­սա­կար­գի հա­յեր, անձ­նա­կան, ազ­գա­յին եւ կու­սակ­ցա­կան խնդիր­նե­րու հա­մար կը դի­մէին իր խոր­հուր­դին ու միջ­նոր­դու­թեան: ­Բո­լո­րին գո­հա­ցում կու­տար: ­Կը շա­րադ­րէր յու­նա­րէն ա­ղեր­սագ­րեր, կը հե­տապն­դէր դա­տա­կան գոր­ծեր եւ կը վա­զէր աջ ու ձախ, մէ­կուն կամ միւ­սին խնդի­րը կար­գադ­րե­լու հա­մար:
Այս բազ­մա­զան ու յոգ­նե­ցու­ցիչ աշ­խա­տանք­նե­րը կը կա­տա­րէր իբր պար­տա­կա­նու­թիւն, ա­ռանց վար­ձատ­րու­թեան, շատ ան­գամ ա­ռող­ջու­թիւ­նը վտան­գե­լու աս­տի­ճան:
Երբ ի­րեն դի­տել կը տրո­ւէր յոգ­նու­թիւ­նը չա­փա­ւո­րե­լու անհ­րա­ժե­շու­թիւ­նը, ժպի­տը դէմ­քին կ­՚ը­սէր.
— ­Ձեռքս չէ: ­Չեմ կրնար դու­ռը փա­կել, երբ գի­տեմ թէ կրնամ օգ­տա­կար ըլ­լալ:
­Քի­չեր գի­տեն հայ կա­թո­ղի­կէ վար­ժա­րա­նին վրայ թա­փած քրտին­քի մա­սին: Այ­ցե­լու ու­սու­ցի­չի դե­րէն դուրս, վար­ժա­րա­նին բո­լոր հո­գե­րը ծան­րա­ցած էին ու­սե­րուն:
­Յովհ. ծ.վրդ. ­Կամ­սա­րա­կան, կա­թո­ղի­կէ հա­յոց նախ­կին ա­ռաջ­նոր­դը, կը սի­րէր զինք ա­նո­ւա­նել «­Մեր ան­խոնջ գոր­ծա­կա­տա­րը»:
Գ­րի­գո­րին նո­ւի­րեալ ծա­ռա­յու­թիւն­նե­րը ոչ միայն մոռ­ցո­ւե­ցան, այ­լեւ վար­ձատ­րո­ւե­ցան ա­պե­րախ­տու­թեամբ:
Իր ա­մէ­նէն տա­ռա­պա­գին օ­րե­րուն, երբ կա­րե­լիու­թիւն կար իր ցա­ւե­րը մեղ­մաց­նե­լու եւ մխի­թա­րե­լու զինք, լաւ օ­րե­րուն իր օգ­նու­թեան դի­մող քա­նի մը բա­րե­կամ­ներ ե­րես դար­ձու­ցին եւ մոռ­ցան կա­թո­ղի­կէ վար­ժա­րա­նին «ան­խոնջ գոր­ծա­կա­տա­րը»:

***

Իր ա­տե­նին, ոչ ոք ի­մա­ցաւ այն դե­րի մա­սին, որ Գ­րի­գո­րին վի­ճա­կե­ցաւ խա­ղալ ­Նէա Զ­միռ­նիի հայ­կա­կան թա­ղա­մա­սին շի­նու­թեան գոր­ծին մէջ:
­Փա­րի­զի հայ գաղ­թա­կա­նա­կան մար­մին­նե­րը մեծ աշ­խա­տանք տա­րած էին Ազ­գե­րու ­Դաշ­նակ­ցու­թեան վա­րիչ շրջա­նակ­նե­րուն մօտ, թա­ղա­մա­սին շի­նու­թիւ­նը յա­ջողց­նե­լու հա­մար: ­Ներ­կա­յա­ցո­ւած թե­րի վի­ճա­կագ­րու­թիւն­նե­րը եւ հայ գաղ­թա­կան­նե­րու բնա­կա­րա­նա­յին տագ­նա­պի մա­սին տրուած տե­ղե­կու­թիւն­նե­րը բա­ւա­րար նկա­տո­ւած չէին եւ ­Ժը­նե­ւի ­Գաղ­թա­կա­նաց Օ­ֆի­սը խնդի­րը փո­խան­ցած էր Ա­թէն­քի իր ներ­կա­յա­ցու­ցի­չին, տեղ­ւոյն վրայ քննու­թիւն կա­տա­րե­լու հա­մար:
Պրն. ­Գո­թէլ­նի­կով, ­Գաղթ. Օֆ­ֆի­սին Ա­թէն­քի ներ­կա­յա­ցու­ցի­չը, պա­հան­ջո­ւած քննու­թիւ­նը կա­տա­րե­լու եւ տե­ղե­կա­գիր պատ­րաս­տե­լու մի­ջոց­նե­րէն զուրկ ըլ­լա­լուն, գոր­ծը վստա­հե­ցաւ Գ­րի­գո­րին, գոր­ծա­կից տա­լով հան­գու­ցեալ ­Զա­րեհ ­Վար­դա­նեա­նը:
Այս եր­կու անձ­նո­ւէր դաշ­նակ­ցա­կան­նե­րը, ա­ռանց նիւ­թա­կան վար­ձատ­րու­թեան, ա­ւե­լի քան եր­կու ա­միս աշ­խա­տե­ցան եւ պատ­րաս­տե­ցին ան­պատս­պար հայ գաղ­թա­կան­նե­րու վի­ճա­կագ­րու­թիւ­նը, պատ­կե­րա­ցու­ցին ա­նոնց տնտե­սա­կան ծանր կա­ցու­թիւ­նը: ­Գաղ­թա­կա­յան­նե­րու մէջ խիտ բնա­կու­թեան պատ­ճա­ռաւ, ա­ռող­ջա­պա­հա­կան գէշ պայ­ման­նե­րու եւ ընդ­հա­նուր առ­մամբ ան­բա­ւար սնուն­դի լուրջ հե­տե­ւանք­նե­րու մա­սին խիստ կա­րե­ւոր ու­սում­նա­սի­րու­թիւն մը ներ­կա­յա­ցու­ցին պրն. ­Գօ­թէլ­նի­կո­վին:
­Ժը­նե­ւի Օֆ­ֆի­սը այս տե­ղե­կա­գիր­նե­րուն հի­ման վրայ, ո­րո­շեց հայ­կա­կան թա­ղա­մա­սին շի­նու­թիւ­նը, նա­խա­պէս հա­ւա­նու­թիւ­նը ստա­նա­լով հել­լէն պե­տու­թեան, ո­րուն սե­փա­կա­նու­թիւ­նը պի­տի դառ­նա­յին շի­նո­ւե­լիք բնա­կա­րան­նե­րը, հայ գաղ­թա­կան­նե­րու ­Յու­նաս­տա­նէն մեկ­նու­մէն յե­տոյ:
Այս կա­րե­ւոր աշ­խա­տան­քէն դուրս, Գ­րի­գոր մե­ծա­պէս օգ­տա­կար ե­ղաւ բազ­մա­թիւ կա­րօտ հա­յե­րու, ո­րոնք իր բա­րո­յա­կան ե­րաշ­խա­ւո­րու­թեամբ, փո­խա­ռու­թեան ձե­ւին տակ կա­րե­ւոր գու­մար­ներ ստա­ցան Ազ­գե­րու ­Դաշ­նակ­ցու­թեան ­Գաղթ. Օֆ­ֆի­սին սնտու­կէն, ի­րենց տնտե­սու­թիւ­նը բա­րե­լա­ւե­լու հա­մար:

ԲԱՐԵՍԷՐԸ

­Հո­գիին այս ե­րե­սը լոյ­սին հա­նե­լու յանդգ­նու­թիւ­նը՝ թող նե­րէ ին­ծի ան­դե­նա­կա­նէն:
Գ­րի­գոր հա­զիւ բա­րե­կե­ցիկ էր: ­Նիւ­թա­կան մի­ջոց­ներ չու­նէր: Ու­րիշ­նե­րուն օգ­նե­լու հա­մար քիչ թէ շատ պէտք էր զրկէր ինք­զին­քը:
Իր չա­փա­զանց փա­փուկ խառ­նո­ւած­քին պատ­ճա­ռաւ, շատ կը տա­ռա­պէր, գաղ­թա­կան­նե­րուն թշուա­ռու­թե­նէն ազ­դո­ւե­լով:
­Շատ ան­գամ, իր ու­նե­ցած քի­չին մաս­նա­կից դար­ձու­ցած է դժբախտ­նե­րը, ո­րոնք իր մէջ կը տես­նէին մխի­թա­րող մար­դը:
Իր բա­րի գոր­ծե­րը գիտ­ցան միայն ա­նոնք՝ ո­րոնք գէշ պա­րա­գա­նե­րու ստի­պո­ղու­թեան տակ, իր հո­գիին ա­ռա­ջա­ձեռ­նու­թեան դի­մե­ցին եւ բնաւ ձեռ­նու­նայն չվե­րա­դար­ձան:
Իր դու­ռը եր­բեք չգո­ցեց հի­ւանդ­նե­րուն եւ թշո­ւառ­նե­րուն առ­ջեւ:
Ի­րեն յատ­կա­ցո­ւած քիչ գու­մա­րէն, ո­րուն մեծ մա­սը գիր­քե­րու կը կա­պէր, բա­ժին կը հա­նէր կա­րօ­տեալ­նե­րուն, ո­րոնց ցա­ւը կը նկա­տէր ի­րը:
­Չա­փա­զանց զգա­յուն, խո­րա­պէս կը յո­զո­ւէր թշուառ­նե­րու տխուր ու ա­ղա­չա­կան ե­րե­ւոյ­թէն:
Իր հո­գիին փափ­կու­թիւ­նը չա­րա­չար գոր­ծա­ծող­ներ ալ ե­ղան: Ա­նոնց­մէ մէ­կը, մօտ 24 տա­րե­կան, ըն­տա­նի­քի տէր, գի­շե­րո­ւան ժա­մե­րուն, ի­րեն ներ­կա­յա­ցաւ՝ օգ­նու­թեան խնդրան­քով:
Գ­րի­գոր կը ճանչ­նար զայն: ­Բա­ռին իս­կա­կան նշա­նա­կու­թեամբ դա­տար­կա­պորտ մը, որ ապ­րած էր իբր մա­կա­բոյծ:
Չկր­ցաւ մեր­ժել խնդրան­քը: ­Բայց այդ պա­հուն գրպա­նը պա­րապ ըլ­լա­լուն, մի­ջոց մը կը փնտռէր ե­րի­տա­սար­դը գո­հաց­նե­լու հա­մար:
­Քա­նի մը հա­րիւր տրախ­մին, նա­խա­պա­տե­րազմեան ար­ժէ­քով, կրնար դար­ման ըլ­լալ ե­րի­տա­սար­դին տագ­նա­պին, կը խոր­հէր Գ­րի­գոր:
­Տո­ւաւ իր ատր­ճա­նա­կը, որ ա­ւե­լի կ­՚ար­ժէր:
-Կր­նաս ծա­խել եւ փո­խար­ժէ­քով գործդ կար­գադ­րել: ­Բայց ի­մա­ցիր, ապ­րե­լու այս ձե­ւը քու վար­կիդ դէմ է: ­Պէտք է ո­րե­ւէ ձե­ւով աշ­խա­տան­քի կա­պո­ւիս, ըն­տա­նի­քիդ ապ­րուս­տը ճա­րե­լու հա­մար: ­Հա­յը պէտք չէ մու­րաց­կան ըլ­լայ:
­Կը յի­շեմ ո­ւիրշ­ներ ալ, ո­րոնց վրա­յէն լռու­թեամբ անց­նե­լու պար­տա­կա­նու­թիւ­նը կը զգամ, իր յա­ւի­տե­նա­կան քու­նը չխռո­վե­լու կան­խա­հո­գու­թեամբ:
Իր կեն­դա­նու­թեան, խօսքն ան­գամ չէր ը­ներ այն հա­մեստ գու­մար­նե­րուն, զորս սպրդե­ցու­ցած էր շա­տե­րու դա­տարկ գրպան­նե­րէն ներս:
«Աջ ձեռ­քին ը­րա­ծէն՝ ձա­խը տե­ղեակ պէտք չէ ըլ­լայ» քրիս­տո­նէա­կան պա­տո­ւէ­րը կը գոր­ծադ­րէր խստու­թեամբ:

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՄՈԶՈՒՄՆԵՐԸ

­Փոքր տա­րի­քին հա­կա­ռակ, Գ­րի­գոր օ­րը օ­րին կը հե­տե­ւէր մի­ջազ­գա­յին քա­ղա­քա­կան ան­ցու­դար­ձե­րուն: ­Փա­րի­զեան օ­րա­թեր­թե­րուն մո­լե­ռանդ ըն­թեր­ցողն էր:
­Քա­ղա­քա­կան դէպ­քե­րու զար­գաց­ման մա­սին «­Նոր Օր» թեր­թին մէջ հրա­տա­րա­կած տե­սու­թիւն­նե­րը մեծ հե­տաքրք­րու­թեամբ կը կար­դա­ցուէին:
­Հա­յոց քա­ղա­քա­կան պատ­մու­թիւ­նը գրե­թէ գոց գի­տէր: Ա­ռանց դժո­ւա­րու­թեան, կը յի­շէր դէպ­քեր, թո­ւա­կան­ներ եւ ան­ձեր, ո­րոնք հայ կեան­քի մէջ կա­րե­ւոր դեր կա­տա­րած եւ պատ­մու­թաեն մէջ յի­շա­տա­կո­ւած էին:
­Պեր­լի­նի վե­հա­ժո­ղո­վի յայտ­նի ու ան­յայտ բո­լոր ան­ցու­դար­ձե­րուն տե­ղեակ էր: Ա­ռանց նօթ ու­նե­նա­լու, ե­րեք ժամ կրնար խօ­սիլ ­Հայ ­Դա­տի մա­սին:
­Դաս­տիա­րա­կու­թեամբ՝ Ֆ­րան­սա­յի մօտ էր, իբր հայ՝ հա­մակ­րան­քը կ­՚եր­թար ­Ռու­սիոյ եւ իբր մարդ՝ կը հիա­նար գեր­ման ազ­գին կեն­սու­նա­կու­թեան եւ ստեղ­ծա­գոր­ծող ո­գիին:
— ­Մեր կռնա­կին՝ 180 մի­լիոն բնակ­չու­թեամբ ե­րի­տա­սարդ պե­տու­թիւն ու­նինք: ­Չենք կրնար աչք գո­ցել այս ի­րո­ղու­թեան վրայ: Ու­զենք կամ ոչ, աշ­խար­հագ­րա­կա­նօ­րէն կ­՚իյ­նանք ռու­սա­կան ազ­դե­ցու­թեան տակ: ­Հե­տե­ւա­բար, մեր բախ­տը միշտ կա­խում պի­տի ու­նե­նայ ­Ռու­սիոյ բախ­տէն:
­Ռու­սա­սի­րու­թեան հե­տե­ւանք չէր այս հա­մո­զու­մը: Գ­րի­գոր ռու­սա­սէր չէր, բայց ­Ռու­սիան կը նկա­տէր ­Հա­յաս­տա­նի բնա­կան պաշտ­պա­նը:
Ա­սիա­կան ու ­Մի­ջերկ­րա­կա­նեան պե­տու­թիւն դառ­նա­լու ­Ռու­սիոյ քա­ղա­քա­կա­նու­թիւ­նը ստի­պած է զինք՝ ­Հա­յաս­տա­նը պա­հել իր կող­քին, իբր ճամ­բայ զայն օգ­տա­գոր­ծե­լու հա­մար:
­Հա­մաշ­խար­հա­յին երկ­րորդ պա­տե­րազ­մը սկսած էր: Եւ­րո­պա՝ հա­սուն խնձո­րի պէս՝ ­Հիթ­լէ­րի թա­թին մէջ ին­կած էր:
­Հա­յաս­տա­նի եւ ար­տա­սահ­մա­նի ժո­ղո­վուրդ­նե­րուն հա­մար ստեղ­ծո­ւած փա­փուկ կա­ցու­թեան մա­սին կար­ծի­քի փո­խա­նա­կու­թիւն­ներ ը­նե­լու մտքով, ղե­կա­վար դաշ­նակ­ցա­կան­նե­րը հա­ւա­քոյ­թի կան­չո­ւե­ցան:
Գ­րի­գոր նշա­նա­կո­ւած էր զե­կու­ցա­բեր: ­Հա­ւա­քոյ­թին կար­դաց տաս է­ջե­րէ բաղ­կա­ցած քա­ղա­քա­կան տե­սու­թիւն մը:
Ա­հա մի­ջու­կը.
— ­Մե­ծե­րու քա­ղա­քա­կան ու տնտե­սա­կան մրցակ­ցու­թեան հան­դի­սա­տես­ներն ենք: Այ­սօ­րո­ւան տի­տա­նա­մար­տին մէջ շատ քիչ դեր վե­րա­պա­հո­ւած է փոքր ժո­ղո­վուրդ­նե­րուն, ո­րոնք ստի­պո­ւած են հե­տե­ւե­լու մէկ կամ միւս կող­մին: ­Փոքր ժո­ղո­վուրդ­նե­րը լու­սանց­քին վրայ մնա­լով մէկ­տեղ, պէտք է հե­տե­ւին դէպ­քե­րուն, ի­րենց շա­հե­րուն հա­մա­պա­տաս­խա­նող ուղ­ղու­թիւն որ­դեգ­րե­լու հա­մար:
­Մեր ժո­ղո­վուր­դը փոք­րե­րուն ա­մէ­նէն փոքրն է: Իր ու­ժը կշի­ռին մէջ ար­ժէք չու­նի: ­Պէտք չէ տա­րո­ւի զգա­ցում­նե­րէ: ­Բո­լոր մե­ծե­րը մե­զի հա­մար նոյնն են: Ե­թէ ա­նոնց շա­հե­րը պա­հան­ջեն, ա­ռանց մեր կող­մէ ոե­ւէ զո­հո­ղու­թեան, կը մօ­տե­նան մե­զի եւ կը հե­տաքրք­րո­ւին մեր հայ­րեն­քին բախ­տով:
­Պէտք չէ օ­րօ­րո­ւինք յոյ­սե­րով ու մա­նա­ւանդ պէտք չէ կու­րօ­րէն վստա­հինք մե­ծե­րու խոս­տում­նե­րուն: ­Պա­տե­րազ­մի ըն­թաց­քին ա­նոնք վար­ժո­ւած են խոս­տում­ներ շռայ­լե­լու զա­նոնք չի­րա­գոր­ծե­լու թա­քուն մտքով:
­Պար­տա­ւոր ենք ի­րա­տես ըլ­լալ: Ի­րա­տե­սու­թիւ­նը հե­ռու կը պա­հէ մեզ վտան­գա­ւոր ար­կա­ծախնդրու­թիւն­նե­րէ:
­Բախ­տը մեր հայ­րե­նի­քը լծեց ­Ռու­սիոյ կառ­քին: ­Դաս­տիա­րա­կու­թեամբ եւ զգա­ցում­նե­րով որ­քան ալ կա­պո­ւած ըլ­լանք ա­րեւմ­տեան քա­ղա­քակրթու­թեան, ­Ռու­սիան մոռ­նա­լու աս­տի­ճան միա­միտ պէտք չէ ըլ­լանք:
19րդ­ եւ 20րդ ­դա­րու հա­յոց քա­ղա­քա­կան պատ­մու­թիւ­նը ցոյց կու­տայ թէ մեր ա­զա­տագ­րա­կան պայ­քար­նե­րուն ձա­խոր­դու­թեան պա­տաս­խա­նա­տուն պէտք է փնտռել մե­ծե­րուն մօտ: Այս տխուր փաս­տը մե­զի զգօ­նու­թիւն կը պար­տադ­րէ:
Ամ­բող­ջա­կան պա­տե­րազմ կը մղո­ւի այ­սօր: ­Պե­տու­թիւն­ներ կը տա­պա­լին ու յա­ռա­ջա­դէմ ազ­գեր շղթա­յի կը զար­նո­ւին: ­Մե­րի­նին պէս փոքր ժո­ղո­վուրդ մը, ստո­րա­կէ­տի չափ ան­գամ ար­ժէք չի կրնար ու­նե­նալ այս ա­հե­ղա­մար­տին մէջ:
­Հա­մակ­րանք­նե­րը եւ հա­կակ­րանք­նե­րը մե­զի պա­հենք եւ ը­նենք մեր կա­րե­լին՝ զոհ չտա­լու եւ մեր ու­ժե­րը խնա­յե­լու հա­մար:
­Պար­կեշտ ու բա­րեա­ցա­կամ վե­րա­բե­րում բո­լո­րին հան­դէպ եւ արթ­նամ­տու­թիւն՝ տո­ւեալ րո­պէին մեր դա­տը ար­ծար­ծե­լու եւ մեր կա­րո­ղու­թիւն­նե­րը ի սպաս դնե­լու ա­նոր յա­ջող լուծ­ման:
­Պէտք չէ ան­տե­սել՝ Եւ­րո­պա­յի սրտին վրայ ութ­սուն մի­լիո­նէ ա­ւե­լի բնա­կիչ ու­նե­ցող յա­ռա­ջա­դէմ եւ կեն­սու­նակ գեր­ման ազ­գը: ­Մեր քա­ղա­քա­կան ղե­կա­վար­նե­րը, ո­րոնք գտնո­ւած են ֆրան­սա­կան ազ­դե­ցու­թեան տակ, քիչ կա­րե­ւո­րու­թիւն տո­ւած են գեր­մա­նա­կան ազ­դա­կին: ­Հե­ռու՝ ջա­տա­գո­վե­լէ գեր­մա­նա­կան ծա­ւա­լա­պաշ­տու­թիւ­նը, կը խոր­հիմ թէ գեր­ման ազ­գին մէջ կրնանք յե­նա­րան­ներ գտնել, մեր դա­տին լու­ծու­մը լա­ւա­գոյն ճամ­բու մէջ դնե­լու հա­մար: ­Պէտք չէ մոռ­նալ որ ա­ռա­ջին հա­մաշ­խար­հա­յին պա­տե­րազ­մի վեր­ջա­ւո­րու­թեան, ­Գեր­մա­նիա մեր ան­կա­խու­թիւ­նը ճանչ­ցող ա­ռա­ջին պե­տու­թիւն­նե­րէն մէ­կը ե­ղաւ:
­Գեր­ման եւ ռուս շա­հե­րը այն­քան սեր­տօ­րէն կա­պո­ւած են, որ հա­կա­սու­թեան մէջ ին­կած չենք ըլ­լար, ե­թէ մեր դա­տին լու­ծու­մը հե­տապն­դենք ռուս եւ գեր­ման մայ­րա­քա­ղաք­նե­րուն մէջ:
Անգ­լիոյ եւ Ֆ­րան­սա­յի մէջ մեր դա­տը ան­ծա­նօթ չէ: ­Պէտք չէ կա­պո­ւած մնանք մին­չեւ վերջ ­Փա­րի­զի եւ ­Լոն­տո­նի: ­Հոն բա­րե­կամ­ներ ու­նինք: ­Պէտք է բա­րե­կամ­ներ ու­նե­նալ նաեւ ­Պեր­լի­նի մէջ, նկա­տի առ­նե­լով ­Հայ­կա­կան ­Դա­տին մի­ջազ­գա­յին բնոյ­թը:
Ընդ­հա­նուր բնոյթ կրող Գ­րի­գո­րին քա­ղա­քա­կան այս տե­սու­թիւ­նը քննու­թեան ա­ռար­կայ չդար­ձաւ, նկա­տե­լով որ ­Դաշ­նակ­ցու­թեան ­Վե­րին ­Մար­մի­նը, բո­լոր հա­ւա­նա­կա­նու­թիւն­նե­րը աչ­քի առ­ջեւ ու­նե­նա­լով, մշա­կած էր քա­ղա­քա­կան վար­քա­գիծ, ո­րուն պար­տա­ւոր էին հե­տե­ւիլ դաշ­նակ­ցա­կան բո­լոր մար­մին­նե­րը:

ԲԵՄԵՐՈՒ ՎՐԱՅ

Գ­րի­գոր հռե­տոր չէր: ­Կը խօ­սէր հան­դարտ, ա­ռանց շար­ժու­ձե­ւի, ա­ռանց ամ­բո­խա­վա­րու­թեան: ­Բե­մին վրայ իր խօս­քը հե­զա­սահ էր:
Հմ­տու­թեան եւ մտա­ւոր պա­շա­րին հիա­ցան հել­լէն մտա­ւո­րա­կան­նե­րը՝ 1936 ­Մարտ 25ին, «Ու­ֆա ­Փա­լաս»ի սրա­հին մէջ, Աս­տո­ւա­ծա­շուն­չի հա­յե­րէն թարգ­մա­նու­թեան 1500ա­մեայ յո­բե­լեա­նին առ­թիւ սար­քո­ւած հան­դէ­սին, իր յու­նա­րէն բա­նա­խօ­սու­թեան հե­տե­ւե­լով:
­Բա­նաս­տեղծ ­Բի­թա­քիս, խան­դա­վա­ռու­թեան մէկ պա­հուն, թե­ւե­րուն մէջ ա­ռաւ զինք: ­Հան­դէ­սէն յե­տոյ զինք պա­շա­րող հել­լէն մտա­ւո­րա­կան­նե­րուն եւ լրագ­րող­նե­րուն խօ­սե­ցաւ հայ ժո­ղո­վուր­դի պատ­մու­թեան եւ ա­նոր քա­ղա­քա­կան դա­տի մա­սին:
Ու­րիշ առ­թիւ, զինք տե­սանք հել­լե­նօ­հայ մտա­ւո­րա­կան­նե­րու մէկ հա­ւա­քոյ­թին, կազ­մա­կեր­պո­ւած՝ Ա­թէն­քի Ազ­գա­յին ­Թան­գա­րա­նի վաս­տա­կա­ւոր տնօ­րէն եւ հնա­գէտ Ա­լեք­սանդր ­Ֆի­լա­տել­ֆեվ­սի ի պա­տիւ: ­Հել­լա­դա­յի այս պա­տո­ւա­կան զա­ւա­կը ե­ղած է ­Հել­լե­նօ-հայ ­Լի­կի հիմ­նա­դիր­նե­րէն եւ ա­ռա­ջին շրջա­նին նա­խա­գահ:
Գ­րի­գո­րին կար­դա­ցած յու­նա­րէն ու­ղեր­ձը, հել­լե­նա­կան հին քա­ղա­քակր­թու­թեան եւ ա­րո­ւես­տին պան­ծա­ցումն էր: ­Հել­լէն մտա­ւո­րա­կան­նե­րը զար­մա­ցան այս ե­րի­տա­սար­դին հնա­գի­տու­թեան մա­սին ու­նե­ցած խոր ծա­նօ­թու­թեան: ­Մինչ այդ, քի­չեր գի­տէին, թէ Գ­րի­գոր ա­ւար­տած էր Ա­թէն­քի ֆրան­սա­կան հնա­գի­տու­թեան վար­ժա­րա­նը:
­Հա­ւա­քոյ­թէն յե­տոյ, Ա­լեք­սանդր ­Ֆի­լա­տել­ֆեվս մօ­տե­նա­լով Գ­րի­գո­րին՝ ձեռ­քը սեղ­մած եւ հրա­ւի­րած էր զինք իր ճոխ եւ հա­րուստ գրա­դա­րա­նը, ու­սոմ­նա­սի­րու­թիւն­ներ ը­նե­լու հա­մար:
Գ­րի­գոր՝ ընդ­հան­րա­պէս բե­մը չէր սի­րեր: ­Բե­մը շա­տա­խօս կը դարձ­նէ մար­դը, կ­՚ը­սէր կա­տա­կե­լով:

ՆՈՐ ՈԳԻԻ ՋԱՏԱԳՈՎԸ

­Նա­խա­պա­շա­րում­նե­րու եւ հին մտայ­նու­թիւն­նե­րու թշնա­մի էր Գ­րի­գոր: ­Տե­ւա­պէս յե­ղաշրջու­մի են­թա­կայ իր միտ­քը կը հաշ­տեց­նէր ժա­մա­նա­կի ո­գիին եւ ըմբռ­նում­նե­րուն հետ:
Ար­դիա­կա­նո­ւիթւ­նը կը նկա­տէր մտքի եւ հո­գիի վե­րա­նո­րո­գու­թիւն:
— ­Դաշ­նակ­ցա­կա­նը պէտք է քա­լէ ժա­մա­նա­կին հետ: ­Շատ բան փո­խո­ւե­ցաւ աշ­խար­հի մէջ: ­Պէտք չէ մոռ­նալ որ սա­ւառ­նա­կի եւ մե­քե­նա­յի դա­րը կ­՚ապ­րինք: Ս­խալ է այն մտայ­նու­թիւ­նը՝ թէ պէտք է պա­հել 1900ա­կան թո­ւա­կան­նե­րու դաշ­նակ­ցա­կան տի­պա­րը:
Մեր նպա­տակն է հո­գիով ու միտ­քով վե­րա­նո­րո­գո­ւիլ եւ միշտ բարձ­րա­նալ: ­Պէտք է ստեղ­ծել կեան­քի լաւ պայ­ման­ներ, ար­դի ըն­կե­րու­թեան մէջ գրա­ւել ա­ռա­ջա­ւոր դիրք, հե­տե­ւիլ օ­րո­ւան շար­ժում­նե­րուն, տո­գո­րո­ւիլ յա­ռաջ­դի­մա­կան գա­ղա­փար­նե­րով, կու­սակ­ցու­թեան կո­չու­մին եւ ա­ռա­քե­լու­թեան հիմ­նա­կան գի­ծը պա­հե­լով:
«­Վե­րի խա­ւի» դաշ­նակ­ցա­կան ո­րա­կե­ցին զինք մաս մը ըն­կեր­ներ:
— ­Բո­լո­րիս ջան­քը պէտք է ըլ­լայ «վե­րի խաւ»ին հաս­նիլ, դի­տել տո­ւաւ Գ­րի­գոր:
Ըն­կե­րու­թեան բո­լոր դա­սա­կար­գե­րուն հետ շփումն ու կա­պը կը նկա­տէր ոչ միայն անհ­րա­ժեշտ, այ­լեւ օգ­տա­կար:
— Կ­րիա­յին պէս ին­չո՞ւ սեղ­մո­ւիլ պա­տեա­նին մէջ: ­Դաշ­նակ­ցա­կան շար­քե­րուն մէջ գրե­թէ տի­րա­կան է այն թի­ւը հա­մո­զու­մը՝ թէ մեր կու­սակ­ցա­կան հո­րի­զո­նէն զատ ու­րիշ հո­րի­զոն չկայ: ­Տե­սակ մը ար­հա­մար­հանք ու­նինք մեզ­մէ չե­ղող­նե­րուն դէմ: ­Խորթ աչ­քով կը նա­յինք ա­նոնց:
Չենք ու­զեր հասկ­նալ թէ հայ ժո­ղո­վուր­դին մէջ կու­սակ­ցու­թիւն­նե­րը փոք­րա­մաս­նու­թիւն կը կազ­մեն եւ թէ մեզ­մէ դուրս պի­տա­նի եւ օգ­տա­կար տար­րեր կան:

Մենք պէտք է միշտ շփում ու­նե­նանք զան­գո­ւա­ծին հետ, մին­չեւ ան­գամ քաղ­քե­նի դա­սա­կար­գին հետ, որ մեր ար­հա­մար­հա­կան ըն­թաց­քին պատ­ճա­ռաւ, մեզ­մէ խրտչած է: ­Մեր գա­ղա­փար­նե­րը եւ հա­մո­զում­նե­րը ա­նոնց մէջ տա­րա­ծե­լը մեր գլխա­ւոր պար­տա­կա­նու­թիւն­նե­րէն մէկն է:
­Հա­ւա­քոյ­թի մը ըն­թաց­քին յայտ­նո­ւած այս կար­ծիք­նե­րուն ձայ­նակ­ցե­ցաւ տա­ղան­դա­ւոր գրա­գէտ ­Հա­մաս­տեղ:
— ­Դուք ա­ռանձ­նա­ցած էք չորս պա­տու­հան ու­նե­ցող սե­նեա­կի մը մէջ: Ե­րեք պա­տու­հան­նե­րը ամ­րօ­րէն փա­կած, կը շնչէք միայն մէ­կէն: Այս կեր­պով, դուք կը տես­նէք միայն ար­շա­լոյ­սը, մինչ­դեռ նոյն հմայքն ու գրաւ­չու­թիւնն ու­նի մայ­րա­մուտն ալ: ­Բա­ցէք բո­լոր պա­տու­հան­նե­րը ա­մէն հո­րի­զոն­նե­րուն, որ­պէս­զի հե­տե­ւիք կեան­քի բո­լոր շար­ժում­նե­րուն:
Գ­րա­գէ­տին խօս­քե­րէն քա­ջա­լե­րո­ւած, Գ­րի­գոր կ­՚ա­ռա­ջար­կէր զար­գաց­նել շար­քա­յին­նե­րուն ճա­շա­կը, ա­նոնց մէջ նոր ո­գի դնել, զա­նոնք դարձ­նել ըն­կե­րա­յին մարդ:
— ­Չենք կրնար հա­կա­հո­սանք կազ­մել կեան­քի տե­ւա­կան շար­ժում­նե­րուն դէմ: ­Մեր շուրջ ա­մէն օր բան մը կը փո­խո­ւի: Ե­թէ ան­տար­բեր ըլ­լանք այդ փո­փո­խու­թիւն­նե­րուն հան­դէպ, օր մը հո­սան­քը կը քշէ մեզ ու մենք կը կորսնց­նենք մեր ոտ­քին տա­կի հո­ղը:
­Մաս­նա­ւո­րա­պէս իր ջան­քե­րով կազ­մո­ւած Ա­թէն­քի են­թա­կո­մի­տէու­թիւ­նը, ո­րուն կը մաս­նակ­ցէին քաղ­քե­նի դաս­տիա­րա­կու­թեամբ բա­րե­կե­ցիկ ե­րի­տա­սարդ­ներ, իր ա­տե­նին հիմ­նո­վին փո­խեց մեր հան­դէս­նե­րուն միօ­րի­նակ ու ձանձ­րա­լի յայ­տա­գի­րը, ա­նոր մէջ դնե­լով գե­ղա­րո­ւես­տա­կան բո­վան­դա­կու­թիւն, ար­դիա­կան շունչ եւ ո­գի:

ԲԱՆԱՍԷՐ

Ը­սինք թէ Գ­րի­գոր տի­րա­ցած էր ֆրան­սե­րէն ու յու­նա­րէն լե­զու­նե­րուն: ­Վեր­ջին տա­րի­նե­րուն, ինք­նաշ­խա­տու­թեամբ, սոր­ված էր գեր­մա­նե­րէն լե­զուն: Իր ճոխ գրա­դա­րա­նին մէջ հա­յա­գի­տու­թեան վե­րա­բե­րող գեր­մա­նե­րէն կա­րե­ւոր հրա­տա­րա­կու­թիւն­նե­րը կա­յին: «­Հայ եւ յոյն ժո­ղո­վուրդ­նե­րու մշա­կու­թա­յին ու քա­ղա­քա­կան յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րը» խո­րա­գի­րը կրող յու­նա­րէն լե­զո­ւով խիստ կա­րե­ւոր ու­սոմ­նա­սի­րու­թիւ­նը, որ կի­սա­ւարտ մնաց հի­ւան­դու­թեան պատ­ճա­ռաւ, դժբախ­տա­բար, միւս ձե­ռա­գիր­նե­րուն հետ կոր­սո­ւած է: Ծ­րագ­րած էր ութ տա­րի աշ­խա­տիլ այս գոր­ծին վրայ եւ ներ­կա­յաց­նել զայն Ա­թէն­քի Ա­կա­դե­միին:
Ու­սում­նա­սի­րու­թեան կա­րե­ւոր գլուխ­ներն էին՝ ­Հա­յաս­տա­նի մէջ քրիս­տո­նէա­կան հա­ւատ­քի ըն­դու­նե­լու­թիւ­նը եւ տա­րա­ծու­մը, Տր­դատ թա­գա­ւո­րի քար­տու­ղար Ա­գա­թան­գե­ղոս, ­Փաւս­տոս ­Բիւ­զան­դա­ցի եւ ­Հայ ­Գի­րե­րու գիւ­տը:
Այս գոր­ծին կա­պակ­ցու­թեամբ, իր գրա­դա­րա­նին մէջ գտայ հե­տե­ւեալ ձե­ռա­գիր գլու­խը. «­Բիւ­զան­դիոն եւ հայ ե­կե­ղե­ցին — հա­յե­րը յու­նա­դա­ւան դարձնե­լու փոր­ձեր»: ­Քա­նի մը ան­կապ նօ­թե­րու վրայ հիմ­նո­ւե­լով, սխալ պի­տի չըլ­լար են­թադ­րել՝ թէ այս գլու­խին մէջ, Գ­րի­գոր ծրագ­րած էր տալ հա­յեւ­յոյն քա­ղա­քա­կան ու կրօ­նա­կան յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րը, ինչ­պէս նաեւ ­Քաղ­կե­դո­նի ժո­ղո­վէն մին­չեւ 11րդ ­դար հա­յե­րու եւ յոյ­նե­րու շփում­նե­րը, կրօ­նա­կան հա­կա­մար­տու­թիւն­նե­րը, միու­թեան փոր­ձե­րը եւ Ա­րե­ւել­քի մէջ հայ ե­կե­ղեց­ւոյ դիր­քը խախ­տե­լու յու­նա­կան եւ լա­տի­նա­կան դա­ւե­րը:
Եր­կա­սի­րու­թեան բո­վան­դա­կու­թեան մա­սին տո­ւած մեկ­նու­թիւն­նե­րուս ճշմար­տան­ման ըլ­լա­լը կը հաս­տա­տեն բազ­մա­թիւ գիր­քե­րը, զորս Գ­րի­գոր հա­ւա­քած էր գրա­դա­րա­նին մէջ՝ ա­նոնց­մէ օգ­տո­ւե­լու հա­մար: ­Գիր­քե­րը ընդ­հա­նուր կեր­պով կը շօ­շա­փէին վե­րո­յի­շեալ խնդիր­նե­րը:
­Գոր­ծին մէջ մաս­նա­ւոր գլուխ յատ­կա­ցու­ցած էր Ար­տա­շէս թա­գա­ւո­րին, ­Մեծն ­Տիգ­րա­նին եւ ա­նոր որ­դի Ար­տա­ւազդ թա­գա­ւո­րին, ո­րոնց հել­լե­նա­սի­րու­թեան կը վե­րագ­րէր հել­լէ­նա­կան մշա­կոյ­թին ու քա­ղա­քակր­թու­թեան տա­րա­ծու­մը ­Հա­յաս­տա­նի մէջ:
Գ­րի­գոր՝ ծրագ­րած էր եր­կա­սի­րու­թիւ­նը հասց­նել մին­չեւ մեր ժա­մա­նակ­նե­րը, դա­րե­րու ըն­թաց­քին, հայ եւ յոյն ժո­ղո­վուրդ­նե­րու քա­ղա­քակր­թա­կան, մշա­կու­թա­յին, կրօ­նա­կան ու քա­ղա­քա­կան յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րը եւ փո­խա­դար­ձա­բար ի­րա­րու վրայ ու­նե­ցած ազ­դե­ցու­թիւ­նը նշե­լու նպա­տա­կաւ:
Այս կա­րե­ւոր ձեռ­նար­կը յա­ջողց­նե­լու հա­մար, շփում ու բա­րե­կա­մա­կան կապ հաս­տա­տած էր հել­լէն ա­կա­նա­ւոր գի­տուն-պատ­մա­գէտ ա­կա­դե­մա­կան ­Գամ­պու­րօղ­լո­ւի հետ, որ հա­ճու­թեամբ իր համ­բա­ւա­ւոր գրա­դա­րա­նը տրա­մադ­րած էր ի­րեն:
Երբ ա­ռիթ ու­նե­ցայ խու­զար­կե­լու Գ­րի­գո­րին գրա­դա­րա­նը, ան­տիպ ձե­ռա­գիր­ներ գտնե­լու յոյ­սով, քա­նի մը նօ­թե­րէ զատ, ու­րիշ ոչ մէկ թուղթ չգտայ: ­Ձե­ռա­գիր­նե­րը կոր­սո­ւած են հե­տե­ւեալ պա­րա­գա­նե­րու տակ. հա­մայ­նա­վա­րա­կան յե­ղա­փո­խու­թեան (1944 ­Դեկ­տեմ­բեր), իր դժբախտ այ­րին՝ ­Մե­լի­նէն խոր­հե­լով որ ­Դաշ­նակ­ցու­թեան ­Յու­նաս­տա­նի կազ­մա­կեր­պու­թեան ար­խիւ­նե­րը կը գտնո­ւին գրա­դա­րա­նին մէջ, ձե­ռա­գիր ու ար­խիւ, բո­լո­րը կրա­կի տուած է, որ­պէս­զի կու­սակ­ցա­կան թղթած­րար­ներ հա­մայ­նա­վար­նե­րու ձեռք չանց­նին:

ՎԵՐՋԻՆ ՕՐԵՐԸ

Բ­նա­կա­րա­նին վա­րի յար­կէն — Գ­րի­գոր կը բնա­կէր վե­րը — կը հե­տե­ւէի իր մա­շու­մին: ­Մա­հը կը մօ­տե­նար դան­դաղ քայ­լե­րով, կար­ծես իր ող­բեր­գու­թիւ­նը ամ­բող­ջա­կան դարձ­նե­լու հա­մար:
Ու­ժաս­պառ մար­մի­նը ան­կո­ղի­նը կը փնտռէր միշտ: Այ­տե­րուն՝ մութ ստո­ւե­րի մը սար­սուռ­նե­րը կը նշմա­րո­ւէին ու ոտ­քե­րը կը դժո­ւա­րա­նա­յին կրե­լու ոս­կոր­նե­րուն ծան­րու­թիւ­նը:
­Դո­ղա­ցող շրթնե­րէն, բա­ռե­րը՝ քիչ մը ճմլո­ւած, վար կ­‘իյ­նա­յին: ­Խօ­սի­լը ար­գի­լո­ւած էր ի­րեն, կուրծ­քին տակ մնա­ցած քիչ հեւ­քը չսպա­ռե­լու հա­մար: ­Կը խօ­սէին սնա­րին հսկող­նե­րը, կեղծ տրա­մադ­րու­թեամբ, լա­ւա­գոյն օ­րե­րու յոյ­սը ներշն­չե­լով ի­րեն:
­Շուր­ջին­նե­րուն կը նա­յէր ա­ղեր­սա­կան, վշտա­գին, բայց ա­նուշ ար­տա­յայ­տու­թեամբ ու աչ­քե­րը կը սե­ւե­ռէր ար­շա­լոյ­սին բա­ցո­ւող պա­տու­հա­նին:
Օ՜, իր նա­յո­ւած­քը…
Ի՜նչ խոր դառ­նու­թիւն ա­նոր մէջ, ան­պատ­մե­լի եւ սիրտ բզքտող ի՜նչ ա­տե­լու­թիւն աշ­խար­հին ու մար­դե­րուն դէմ, ո­րոնք ան­զօր էին դար­ման ճա­րե­լու իր ցա­ւին:
Ո՜վ կրցած է հասկ­նալ մա­հա­մեր­ձին նա­յո­ւած­քին տրա­ման…
­Կը մտա­ծէր եր­կար, շա՜տ եր­կար ու յան­կարծ ա­ռոյգ շար­ժու­մով, գլու­խը բար­ձէն վեր առ­նե­լով, տե­ղե­կու­թիւն­ներ կ­՚ու­զէր կու­սակ­ցա­կան ու ազ­գա­յին ան­ցու­դար­ձե­րու մա­սին:
Չ­պի­տի կրնամ ը­սել թէ տա­ռա­պան­քի օ­րե­րուն գուր­գու­րան­քով շրջա­պա­տե­ցինք զինք: Ա­պա­հո­վա­բար, թե­րա­ցանք մեր ըն­կե­րա­կան պար­տա­կա­նու­թեանց մէջ:
­Պա­տե­րազ­մին ար­հա­ւիր­քը թե­րեւս ար­դա­րա­ցում էր մե­զի հա­մար:
Ան­կող­նոյն մէջ, Գ­րի­գոր մխի­թա­րան­քի կա­րօտն ու­նէր: Դժ­բախ­տա­բար չու­նե­ցաւ զայն: Այդ տագ­նա­պա­լի օ­րե­րուն, ի­րեն պէս շա­տեր, մխի­թա­րան­քի կա­րօ­տէն կը տա­ռա­պէին:
­Մարդ­կա­յին է՝ հի­ւան­դէն հե­ռու կե­նա­լու մտայ­նու­թիւ­նը: Ա­սի­կա ճշմար­տու­թիւն է մա­նա­ւանդ այն հի­ւանդ­նե­րու պա­րա­գա­յին, ո­րոնց ան­կող­նին մէջ կրակ ին­կած է:
­Մար­դե­րը, են­թադ­րո­ւա­ծին չափ ան­միտ չեն, վտան­գա­ւոր կրա­կին մօ­տե­նա­լու:
Այս մօ­տե­ցու­մը, հե­ռու է մե­ղադ­րան­քի եւ դա­տա­պար­տու­թեան վճիռ ըլ­լա­լէ: Ինչ որ պա­տա­հե­ցաւ Գ­րի­գո­րին, պա­տա­հած է ու­րիշ­նե­րուն եւ պի­տի պա­տա­հի շա­տե­րուն:
Այս է կեան­քի օ­րէն­քը: Այս­պէս է մեր ժա­մա­նա­կը:
Գ­րի­գոր՝ յա­ճախ կը փնտռէր ըն­կեր­նե­րը: Ե­րե­ւա­կա­յու­թեան ժա­պա­ւէ­նէն կը սա­հէին ա­նոնց ստո­ւեր­նե­րը: ­Կը փա­փա­քէր, վեր­ջին օ­րե­րուն, ա­նոնց­մէ շրջա­պա­տո­ւած ըլ­լալ, ա­նոնց ձեռ­քը սեղ­մել:
­Հո­գե­ւար­քին հա­կա­ռակ, ու­շը կորսն­ցու­ցած չէր: ­Ճակ­տին՝ պաղ քրտին­քի մարգ­րիտ­ներ, կուրծ­քին՝ տկար հեւ­քի ա­լիք­նե­րու վէտ­վէ­տում եւ փո­սա­ցած այ­տե­րուն դե­ղին հան­դար­տու­թիւ­նը գու­շա­կել կու­տա­յին մօ­տե­ցող մա­հը:
Այս վի­ճա­կին մէջ ան­գամ, մտա­ծում­ներ կը հա­լա­ծէին զինք:
­Վեր­ջին օ­րե­րուն, գա­ռան­ցան­քի պա­հեր կ­՚ու­նե­նար: ­Գի­տակ­ցու­թիւ­նը կի­սո­վին կը կորսնց­նէր: ­Բայց ե­րե­ւա­կա­յու­թեան ա­ռա­գաստ­նե­րը լայ­նօ­րէն ան­հու­նու­թեան բա­ցած, կը նա­ւէր հայ­րե­նա­կան կա­պոյ­տին վրայ:
Ս­նա­րին հսկող­նե­րը, գրե­թէ անշ­շունչ, կը հե­տե­ւէին շրթնե­րէն կա­խո­ւող ան­հասկ­նա­լի բա­ռե­րուն, միտ­քը յու­զող վեր­ջին մտա­ծում­նե­րը կռա­հե­լու հա­մար:
­Կե­րո­նի պէս հատ­նող սպի­տակ դէմ­քը բար­ձին հանգ­չե­ցու­ցած ու հո­գին յանձ­նած բա­րի հրեշ­տակ­նե­րուն, դող­դոջ շրթնե­րէն, ընդ­հատ ընդ­հատ կը լսո­ւէին հե­տե­ւեալ բա­ռե­րը, «­Հա­յաս­տան… մայր հայ­րե­նիք… բո­լորս հոն: Ա­մէնքս դէ­պի եր­կիր… ա­զա­տու­թիւն…»:
Այս զա­ռան­ցան­քէն ժամ մը յե­տոյ, աչ­քե­րը կի­սո­վին բա­նա­լով, ապ­շու­թեամբ բո­լոր­տի­քը կը դի­տէր ու դար­ձեալ քուն կը մտնէր:
­Վեր­ջին ե­րազն էր ա­սի­կա:
Մ­տա­ծու­մի եւ ե­րե­ւա­կա­յու­թեան այս ա­լե­կո­ծում­նե­րուն մէջ, աչ­քե­րը ընդ­միշտ փա­կեց, 1 ­Փետ­րո­ւար 1943ին: Այս կեր­պով գտաւ հո­գիին մշտնջե­նա­կան հան­գիս­տը:

***

­Տա­կա­ւին մար­մի­նը պա­ղած չէր, երբ սգա­կիր­նե­րու բազ­մու­թիւն մը տու­նը պա­շա­րեց, մեծ յու­զու­մով, խո­նար­հե­լու հա­մար ոսկ­րա­կոյ­տին առ­ջեւ:
Ոչ մէկ կաս­կած ընդ­հա­նու­րի յու­զու­մին ի­րա­ւու­թեան: ­Բո­լո­րի աչ­քե­րուն մէջ լճա­ցող ար­ցուն­քը՝ վա­ւե­րա­կան սի­րոյ եւ յար­գան­քի ար­տա­յայ­տու­թիւնն ըլ­լա­լուն տա­րա­կու­սան­քը չու­նիմ:
­Պէտք կա՞յ ա­ժանց­նե­լու իր մա­հո­ւան գաղտ­նի­քը: ­Բա­ներ մը գի­տեն կամ ի­մա­ցած են շա­տեր: Այդ բա­նե­րէն քիչ մ­՚ա­ւե­լիին տե­ղեակ ըլ­լա­լու դժբախ­տու­թիւնն ու­նիմ:
­Բայց՝ ա­նոնք որ հե­տե­ւե­ցան Գ­րի­գո­րին տա­ռա­պան­քին եւ տե­սան ա­նոր ա­նուշ հո­գե­ւար­քը, թե­րեւս գի­տեն մա­հո­ւան գաղտ­նի­քը, իսկ չգիտ­ցող­նե­րը, լաւ է որ բնաւ չգիտ­նան:
­Հի­մա քե­զի…
­Պի­տի չկրնամ ը­սել թէ քե­զի պա­տա­հա­ծը ա­հա­ւոր ող­բեր­գու­թիւն էր: ­Մի­թէ ապ­րող­նե­րը եր­ջա­նի՞կ են: Ա­նոնք թե­րեւս եր­ջա­նիկ են ինք­նա­խա­բէու­թեամբ, իսկ դուն գի­տես թէ ինք­նա­խա­բէու­թիւ­նը հո­գիի թշո­ւա­ռու­թիւն կը նշա­նա­կէ:
Ան­կաս­կած, աչ­քերդ դառ­նու­թեամբ փա­կե­ցիր այս ա­նի­րաւ աշ­խար­հին դէմ: ­Սահ­մա­նո­ւած էիր ստուերդ պտտցնե­լու կա­տար­նե­րուն վրայ, բայց ա­նո­ղոք ճա­կա­տա­գի­րը քեզ ղրկեց խո­նաւ ու մութ փո­սին:
Ե­րա­զի թե­ւե­րուն վրայ, կա­պոյտ ան­հու­նու­թիւն­ներն ի վեր նա­ւե­լու յան­դուգն ճի­գիդ մէջ, ա­հեղ փո­թո­րիկ մը մա­կոյկդ նե­տեց խա­րակ­նե­րուն, զար­հու­րե­լի անգ­թու­թեամբ:
Ճգ­նա­ժա­մա­յին գո­յա­պայ­քա­րէն յոգ­նաս­պառ, ան­կո­ղին ին­կար, վեր­ջին օ­րերդ քաղց­րաց­նե­լու հա­մար մար­դե­րուն խա­բէա­կան մխի­թա­րան­քով:
Օ՜, մար­դե­րը…:
Ա­նոնք վար­ժո­ւած են սուղ ծա­խե­լու մխի­թա­րան­քը, մա­նա­ւանդ դժբախ­տու­թեան զո­հե­րուն:
­Բայց, ի՜նչ օ­գուտ դառ­նու­թիւն­նե­րը թուղ­թին յանձ­նե­լու իմ բա­րեմ­տու­թե­նէն:
­Քե­զի հա­մար կա­րե­ւո­րը խա­ղա­ղու­թիւնն էր: ­Հի­մակ ու­նիս զայն: ­Մար­մինդ գնաց հանգ­չե­լու բնու­թեան գրկին մէջ եւ, ո՜վ գի­տէ, մաս­նիկ­նե­րուդ տար­րա­լու­ծու­մով, ա­նուշ հո­գիդ՝ քաղց­րա­բոյր ծաղ­կին կամ դա­լար տուն­կին մէջ կը փայ­փա­յէ ու­րիշ կեան­քի մը ե­րա­զը:

­Խա­ղա­ղու­թի՜ւն ոս­կոր­նե­րուդ: