Յունուար 15ին, 162 տարի առաջ, Փարիզի մէջ սկսաւ հրատարակութիւնը երկլեզու՝ հայերէն եւ ֆրանսերէն բաժիններով թերթի մը, որ կը կրէր «Մասեաց Աղաւնի» խօսուն անունը։
Միայն երեք տարի տեւեց թերթին հրատարակութեան փարիզեան շրջանը։
1858ին դադրեցաւ լոյս տեսնելէ, բայց տարի մը ետք՝ 1859ին վերսկսաւ «Մասեաց Աղաւնի»ի հրատարակութիւնը այս անգամ ԹԷոդոսիայի մէջ (Խրիմ), հայերէնի եւ ֆրանսերէնի կողքին նաեւ ռուսերէն նիւթեր լոյս ընծայելով։ Թերթին հրատարակութեան այդ երկրորդ շրջանը համեմատաբար երկար տեւեց, մինչեւ 1865 շարունակուեցաւ եւ վերջնականապէս շիջեցաւ, երբ «Մասեաց Աղաւնի»ին հիմնադիրն ու պահապան խմբագիրը՝ Գաբրիէլ Արք. Այվազովսկի վախճանեցաւ։
Հայ ժողովուրդին քրիստոնէական հաւատքն ու ազգային հոգեմտաւոր հարուստ ժառանգութիւնը նորահաս սերունդներուն ջամբելու, հայոց Մայրենին եւ Հայրենիքը պաշտելու աստիճան սիրելու, պահպանելու եւ զարգացնելու առաքելութեան նուիրուած պատգամաբեր մը եղաւ «Մասեաց Աղաւնի»ն, որուն էջերուն իշխեց շունչը հայ հոգեւորականութեան լուսամիտ, այլեւ աւանդապահ թեւին։
Տարբեր չէր կրնար ըլլալ գաղափարական ուղղութիւնը Գաբրիէլ Արքեպիսկոպոսի, որ իբրեւ պատանի ու երիտասարդ՝ ազգային իր կազմաւորումը ստացաւ Վենետիկի Մխիթարեան Միաբանութեան մօտ, կաթողիկէ հոգեւորական ծառայութիւնը ընտրեց իբրեւ կեանքի ասպարէզ, Ս. Ղազարի ամէնէն լուսամիտ վարդապետներէն մէկը եղաւ, «Բազմավէպ» հանդէսի գլխաւոր հիմնադիրներէն եւ խմբագիրներէն դարձաւ, տարիներով եղաւ տնօրէնը Փարիզի «Մուրատ-Ռափայէլեան» վարժարանին, բայց 1850ականներուն, Մխիթարեան կուսակից վարդապետներու հետ, յանկարծ կռնակ դարձուց կաթոլիկութեան եւ ղեկավարեց Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցւոյ գիրկը վերադառնալու շարժումը։
Հետեւաբար, «Մասեաց Աղաւնի» ամսագրին հրատարակութեան փարիզեան շրջանը յատկանշուեցաւ հայ ազգային եկեղեցւոյ տեղն ու կարեւորութիւնը շեշտող նիւթերու առատութեամբ՝ ընդհանրապէս աւանդապահպան բուռն պայքար մղելով կրօնական, գրական թէ ազգային-գաղափարական ամէն կարգի օտարամուտ ազդեցութեանց եւ նորարարութեանց դէմ։
Գաբրիէլ Այվազովսկի աւագ եղբայրն է աշխարհահռչակ ու հանճարեղ հայ ծովանկարիչ Յ. Այվազովսկիի։ Ծնած է 1812ի Մայիս 10ին Խրիմի սեւ-ծովեան Թէոդոսիա քաղաքը, ուր եւ վերադարձաւ 1858ին իբրեւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսութեան Նոր Նախիջեւանի եւ Բեսարաբիոյ Վիճակի թեմակալ առաջնորդ։
Այդ առումով ալ «Մասեաց Աղաւնի»ի հրատարակութեան երկրորդ եւ վերջին՝ Թէոդոսիայի շրջանը, որ շուրջ եօթը տարի տեւեց եւ ունեցաւ նաեւ «Ծիածան» անունով մանկապատանեկան յաւելուած մը, իր գագաթնակէտին հասցուց Գաբրիէլ Այվազովսկի Արքեպիսկոպոսին եւ ատենի հայ յեղափոխաշունչ մտաւորականութեան (Միքայէլ Նալբանդեան, Ստեփան Ոսկան) միջեւ գաղափարական բուռն պայքարը։
Ոչ միայն իր ժամանակին, այլեւ քսաներորդ դարուն ու մինչեւ վերջին տասնամեակները, Գաբրիէլ Արք. Այվազովսկին եւ իր «Մասեաց Աղաւնի»ն ընդհանրապէս մեղադրուեցան իրենց պաշտպանած «թունդ պահպանողական» գաղափարներուն համար։ Իսկ խորհրդահայ պաշտօնական դիտանկիւնէն՝ Գ. Այվազովսկի մինչեւ վերջ ալ նկատուեցաւ արտայայտիչը հայ կղերի եւ ունեւոր խաւերու շահերուն՝ անվերապահօրէն պաշտպան կանգնելով ատենին տիրող հասարակական ու քաղաքական անարդար կարգերուն։
Ըստ Հայկական Սովետական Հանրագիտարանին՝ «ազգասիրութեան» ու «միաբանութեան» կոչելով ազգը, նա դատապարտում էր քաղաքացիական պատերազմը, ապստամբութիւնը, «անհնազանդութիւնը», յեղափոխութիւնը եւ նրանց, ովքեր ընդդիմանում էին «օրհնաբանեալ տէրութեանը» եւ «երկպառակութեան» հրահրում ազգը»…
Բայց ներկայ ժամանակներուն, յատկապէս Հայաստանի մէջ հայ պահպանողական գաղափարախօսութեան դիրքերէ կատարուող վերարժեւորումներու ծիրէն ներս, հայրենի հեղինակներ սկսած են մատնանշել, որ ազգասիրութիւնն ու հայրենասիրութիւնը աւանդապահական արմատներ ունէին Գ. Այվազովսկիի մտածողութեան մէջ։ Դիտել կու տան, որ ցարիզմի հակահայ քաղաքականութեան եւ սուլթանական հակահայ խժդժութեանց դէմ պարբերաբար բողոքած է հայ հոգեւորականութեան այս աւանդապահ ներկայացուցիչը։ Բայց անոր մէջ միշտ իշխեց այն խոր համոզումը, որ ըմբոստութեամբ եւ յեղափոխական քայլերով կը վտանգուին հայոց ազգային հաւատն ու լեզուն, որոնք Գաբրիէլ Արք. Այվազովսկիի համար «հայօրէն գոյատեւելու ամէնէն ապահով ու անփոխարինելի կռուաններն էին»՝ հայ ժողովուրդին պարտադրուած դաժան բռնատիրութեանց պայմաններուն տակ։
Իսկ ժամանակը եկաւ իր վճռորոշ տրամաբանութեամբ ցոյց տալու, որ նոյնինքն այդ անփոխարինելի կռուաններու պաշտպանութեան համար անխուսափելի անհրաժեշտութիւն է մեր ժողովուրդին յեղափոխական ծառացումը եւ ազգային լինելութեան լիարժէք ինքնահաստատումը։
«Մասեաց Աղաւնի»ն իր ժամանակակից կեանքը ապրելու բախտը ունեցաւ մեր օրերուն, երբ 1990ականներու սկզբնաւորութեան թերթը վերահրատարակելու քայլին դիմեցին Այվազովսկիի համաքաղաքացիներ։
1990էն 1992, Սիմֆերոպոլի մէջ, լոյս տեսաւ նոր շրջանի «Մասեաց Աղաւնի» ամսագիրի 12 համար։ Իսկ 1994ի Դեկտեմբերէն ետք ան սկսաւ լոյս տեսնել իբրեւ շաբաթաթերթ։
2004էն ետք թերթը հրատարակուեցաւ իբրեւ պարբերական հանդէս՝ արեւելահայերէն, ռուսերէն եւ ուկրաիներէն լեզուներով, եռամսեայ յաճախականութեամբ լոյս տեսնելով:
«Մասեաց Աղաւնի»ի ազգային-գաղափարաբանական ընդհանուր ուղղութեան մասին պատկերացում մը փոխանցելու կը ծառայէ Երեւանի Պետական Համալսարանի «Հայագիտական հետազօտութեանց» բաժանմունքի կայքէջէն արտատպուած Խառատեան Ա.ի հետագայ անդրադարձը.
«Մասեաց Աղաւնի»ի գաղափարական ուղղուածութիւնը պայմանաւորուած է եղել նրա խմբագրի դիրքորոշումով: Մինչեւ 1856ը՝ Գ. Այվազովսկին, լինելով Մխիթարեան Միաբանութեան անդամ, հետեւել է Մխիթարեան ուղեգծին՝ ձգտելով հիմնականում շրջանցել հայ առաքելական եւ Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցիների դաւանական հակասութիւնները կամ զուսպ դիրք գրաւել դրանց հանդէպ:
1855ի համարներում հետամուտ է եղել այն տեսակէտին, որ ազգային միաբանութեան հարցում կրօնը եւ դաւանանքը առաջնային չեն, էականը հասարակական, քաղաքացիական միաբանութիւնն է: Նախապատուութիւնը տալով կաթոլիկական դաւանանքին՝ «Մասեաց Աղաւնի»ն երբեմն կասկածի տակ է առել Հայ Եկեղեցու ուղղափառութիւնը, երբեմն էլ փորձել է համահարթեցնել կաթոլիկ եւ հայ եկեղեցիների տարբերութիւնները՝ շեշտը դնելով քրիստոնէական դաւանանքի ընդհանրութիւնների վրայ:
Գ. Այվազովսկու մայր եկեղեցի վերադառնալուց (1856) յետոյ, «Մասեաց Աղաւնի»ն կտրուկ փոխել է իր դիրքորոշումը. քննադատել է Մխիթարեաններին, նրանց մեղադրել մոլեռանդութեան, ազգից հեռանալու մէջ, ազգապահպանման ամենահզօր լծակ համարել ազգային դաւանանքը:
Օրինակ բերելով լեհահայերին՝ նրանց ձուլուելու պատճառը համարել է՝ «Իրենց հայրենի դաւանանքէն ետ կենալու ու կաթոլիկ ըլլալու մէջ» (1857, դ. 1, էջ 3): «Մասեաց Աղաւնի»ն տպագրել է կաթոլիկ Մ. Չամչեանի «Եկեղեցի հայոց թուղթ Վահանայ Արշարունւոյ» յօդուածը, որտեղ հեղինակը հերքել է Հայ Եկեղեցու հերձուածող լինելու մտայնութիւնը եւ պարսաւել գոլէճցի կրօնամոլներին:
1857-58ին ամսագիրը հրապարակել է Հայ Եկեղեցու կանոնադրութիւնը՝ «Սահմանք տեսչութեան Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ ի Ռուսիա»:
«Մասեաց Աղաւնի»ն կաթոլիկութեան քննադատութեանը զուգակցել է բողոքականութեան հանդէպ իր անհաշտ կեցուածքը, անդրադարձել Օսմանյան Թուրքիայում ազգի կրօնական միասնութիւնը խարխլող բողոքականութեան գործունէութեանը: Հայ հասարակական կեանքում ազատամտութեան դէմ մղած իր պայքարը Գ. Այվազովսկին ներկայացրել է իբրեւ պայքար բողոքականութեան դէմ:
«Մասեաց Աղաւնի»ն հետաքրքրական տեղեկութիւններ է հաղորդել Հայ Եկեղեցու տօների, աւանդութիւնների մասին, տպագրել հայոց վանքերի, եկեղեցիների պատմութեանը նուիրուած յօդուածներ: Ուշագրաւ են «Կրօնը արուեստում» թեմայով նրա հրապարակած նիւթերը, մասնաւորապէս՝ եւրոպական կերպարուեստում աւետարանական սիւժէի մարմնաւորմանը նուիրուած էջերը՝ համապատասխան պատկերագրութիւններով հանդերձ: Քրիստոնէական վարդապետութեան եւ ազգային եկեղեցու դաւանանքի քարոզչութեամբ՝ «ՄասԵաց Աղաւնի»ն իր ուրոյն տեղն ունի հայ կրօնական հրատարակութիւնների շարքում»:
«Մասեաց Աղաւնի»
15 Յունուար 1855. Սկսաւ «Մասեաց Աղաւնի» թերթին հրատարակութիւնը Փարիզի մէջ Ն.