Ե­րո­ւանդ Օ­տեան (1869-1926)

Ե­րո­ւանդ Օ­տեան (1869-1926). ­Քա­ղա­քա­կան եր­գի­ծան­քի վար­պե­տը, որ հո­րի­զոն բա­ցաւ հայ գրա­կա­նու­թեան առ­ջեւ Ն.

0
1808

19 ­Սեպ­տեմ­բե­րի այս օր կը լրա­նայ ծննդեան 148ա­մեա­կը հայ գրա­կա­նու­թեան մե­ծա­տա­ղանդ ար­ժէք­նե­րէն Ե­րո­ւանդ Օ­տեա­նի, որ հայ­կա­կան եր­գի­ծան­քը բա­ցաւ նոր հո­րի­զոն­նե­րու՝ այն­քան սի­րո­ւած ու փնտռո­ւած գրա­կան այս սե­ռին ան­վի­ճե­լի հիմ­նա­դի­րին, հան­ճա­րեղ ­Յա­կոբ ­Պա­րո­նեա­նի իւ­րօ­րի­նակ, այ­լեւ ար­ժա­նա­ւոր յա­ջոր­դը դառ­նա­լով։
Օ­տեան չու­նե­ցաւ ­Պա­րո­նեա­նի շեշ­տա­կի ան­հա­տա­կա­նու­թիւնն ու սկզբուն­քայ­նու­թիւ­նը, իր հա­ւա­տա­ցած գա­ղա­փար­նե­րուն հա­մար մին­չեւ վեր­ջին շունչ պայ­քա­րե­լու, հա­լա­ծուե­լու եւ ա­նօ­թի մնա­լու գնով ա­նոնց կառ­չած մնա­լու հե­տե­ւո­ղա­կա­նու­թիւ­նը։
­Բայց Օ­տեան ու­նե­ցաւ կեանքն ու մար­դի­կը ա­ւե­լի լայն ընդգր­կու­մով ճանչ­նա­լու, եր­գի­ծան­քը գե­ղա­րո­ւես­տա­կան բարձ­րո­րակ մշա­կու­մի ար­ժա­նաց­նե­լու եւ ազ­գա­յին-հա­սա­րա­կա­կան ա­մէն կար­գի թե­րու­թիւն­ներն ու յո­ռի բար­քե­րը անխ­նայ ձաղ­կե­լու բնա­տուր տա­ղան­դը։
Ե­րո­ւանդ Օ­տեա­նի կեր­տած «Ըն­կեր ­Փան­ջու­նի»ի կեր­պա­րը ա­ռան­ձինն բա­ւա­րար է, որ­պէս­զի հայ­կա­կան եր­գի­ծագ­րու­թեան այս մե­ծա­տա­ղանդ վար­պե­տը իր ար­ժա­նի տե­ղը գրա­ւէ հայ ժո­ղո­վուր­դի վա­ւե­րա­կան մե­ծե­րու եւ ան­մահ­նե­րու հա­մաս­տե­ղու­թեան մէջ։
­Հայ նա­հա­պե­տա­կան Օ­տեան տոհ­մի շա­ռա­ւիղ էր Ե­րո­ւանդ։ Եղ­բօ­րոր­դին էր ա­րեւմ­տա­հայ ­Զար­թօն­քի ­Սե­րուն­դի ա­կա­նա­ւոր դրօ­շա­կիր­նե­րէն Գ­րի­գոր Օ­տեա­նի։ Ծ­նած էր ­Պոլ­սոյ ա­րո­ւար­ձան­նե­րէն Ե­նի-­Քէո­յի մէջ, ­Վոս­փո­րի ա­փին։ ­Հայ­րը Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թեան պե­տա­կան պաշ­տօ­նա­տար էր եւ հիւ­պա­տո­սա­կան պաշ­տօ­նով յա­ճախ կը տե­ղա­փո­խո­ւէր երկ­րէ եր­կիր` իր հետ տա­նե­լով նաեւ ըն­տա­նի­քը։
Այդ պատ­ճա­ռով ալ, մա­նուկ տա­րի­քէն, Ե­րո­ւանդ Օ­տեան ապ­րած է Ֆ­րան­սա­յի, Ի­տա­լիոյ, ­Յու­նաս­տա­նի, ­Ռու­մա­նիոյ եւ Ե­գիպ­տո­սի մէջ։ ­Նաեւ` ան­հան­դարտ մա­նուկ մը ըլ­լա­լով, չէ յա­ճա­խած դպրոց եւ տան մէջ ստա­ցած է իր ու­սու­մը, մաս­նա­ւոր դաս­տիա­րակ­նե­րու եւ դա­սա­տու­նե­րու շուն­չին տակ։ Ազ­գա­յին-հա­սա­րա­կա­կան իր կազ­մա­ւոր­ման վրայ մեծ ե­ղած է ազ­դե­ցու­թիւ­նը հօ­րեղ­բօր` Գ­րի­գոր Օ­տեա­նի, ո­րուն մօտ ալ քա­նի մը տա­րի ապ­րած է ­Փա­րի­զի մէջ։ ­Պայ­ման­նե­րու բեր­մամբ սոր­ված է տար­բեր լե­զու­ներ եւ, թրքե­րէ­նի կող­քին, տի­րա­պե­տած է նաեւ ֆրան­սե­րէ­նի ու գեր­մա­նե­րէ­նի։
­Կազ­մա­ւո­րո­ւե­լով Գ­րի­գոր Օ­տեա­նի մտե­րիմ­նե­րու շրջա­պա­տին մէջ՝ Ե­րուանդ Օ­տեան մօ­տէն ծա­նօ­թա­ցած է ­Մի­նաս ­Չե­րա­զի, ­Նա­հա­պետ ­Ռու­սի­նեա­նի, ­Թով­մաս ­Թեր­զեա­նի եւ ­Ռե­թէոս ­Պէր­պէ­րեա­նի տա­րո­ղու­թեամբ ազ­գա­յին գոր­ծիչ­նե­րու հետ։
­Թէեւ 1880ա­կան­նե­րու վեր­ջե­րուն, երբ ըն­տա­նի­քը վե­րա­դար­ձած է ­Պո­լիս, կարճ ժա­մա­նա­կով յա­ճա­խած է ­Պէր­պէ­րեան վար­ժա­րան, բայց ընդ­հան­րա­պէս ինք­նաշ­խա­տու­թեամբ Ե­րո­ւանդ Օ­տեան ա­պա­հո­ված է իր բազ­մա­կող­մա­նի զար­գա­ցու­մը։ ­Պէր­պէ­րեան վար­ժա­րա­նի ա­շա­կերտ ե­ղած շրջա­նին խմբագ­րած է «­Վա­ռա­րան» ա­նու­նով ա­շա­կեր­տա­կան խմո­րա­տիպ եր­գի­ծա­թեր­թը, որ շու­տով ար­գի­լո­ւած է վար­ժա­րա­նի տնօ­րէ­նու­թեան կող­մէ, իսկ Ե­րո­ւանդ Օ­տեան ձեռ­նար­կած է «Ան­հաշտ» ա­նու­նով սե­փա­կան եր­գի­ծա­թեր­թի հրա­տա­րա­կու­թեան։
­Մին­չեւ 1896 թո­ւա­կա­նի օս­մա­նեան մայ­րա­քա­ղա­քի հա­կա­հայ խժդժու­թիւն­նե­րը, Ե­րո­ւանդ Օ­տեան մնաց ­Պո­լիս եւ աշ­խա­տակ­ցե­ցաւ տար­բեր թեր­թե­րու` «­Բիւ­զան­դիոն»ի, «­Հայ­րե­նիք»ի եւ այ­լոց։ Այդ շրջա­նի իր կա­րե­ւո­րա­գոյն գոր­ծը հան­դի­սա­ցաւ «­Վաշ­խա­ռուն» վի­պա­կը, որ կը ձաղ­կէ դրա­մա­պաշտ վաշ­խա­ռո­ւի մը շա­հա­տա­կու­թիւն­նե­րը` իր­մէ տա­րի­քով շատ փոքր աղջ­կայ մը հետ ա­ռանց սի­րոյ ա­մուս­նու­թեան հե­տե­ւող ող­բեր­գու­թեանց լոյ­սին տակ։
1896ի աշ­նան, ա­տե­նի պոլ­սա­հայ գրող­նե­րու եւ մտա­ւո­րա­կան­նե­րու մեծ մա­սին պէս ­Հա­մի­տեան հա­լա­ծան­քէն խոյս տա­լով՝ Ե­րո­ւանդ Օ­տեան իր կար­գին հե­ռա­ցաւ ­Պո­լի­սէն եւ ամ­բողջ 12 տա­րի շրջե­ցաւ երկ­րէ եր­կիր` ­Փա­րի­զէն մին­չեւ Ե­գիպ­տոս եւ Հնդ­կաս­տան, ապ­րուս­տի մնա­յուն մի­ջոց ու­նե­նա­լով մա­մու­լին աշ­խա­տակ­ցու­թիւ­նը թեր­թօն­նե­րով եւ եր­գի­ծա­կան տոմ­սե­րով, բայց նաեւ տար­բեր աս­պա­րէզ­նե­րու մէջ իր բախ­տը փոր­ձե­լով (Հնդ­կաս­տա­նի մէջ գո­հա­րե­ղէ­նի վա­ճա­ռա­կա­նու­թիւն ալ ը­րաւ)…
­Թա­փա­ռա­կան հա­յու այդ կեան­քը յա­ւե­լեալ պատ­ճառ մը ե­ղաւ, որ­պէս­զի Ե­րո­ւանդ Օ­տեան չա­մուս­նա­նայ եւ ըն­տա­նիք չկազ­մէ. մին­չեւ վերջ ալ ա­մու­րի մնաց։
1908ի Օս­մա­նեան ­Սահ­մա­նադ­րու­թեան հռչա­կու­մէն ետք, Օ­տեան վե­րա­դար­ձաւ ­Պո­լիս եւ մին­չեւ 1915ի հայ մտա­ւո­րա­կա­նու­թեան աք­սո­րը աշ­խոյժ ներ­կա­յու­թիւն ե­ղաւ հայ մա­մու­լի է­ջե­րուն։ ­Տար­բե­րու­թիւն չդրաւ թեր­թե­րուն մի­ջեւ եւ միա­ժա­մա­նակ աշ­խա­տակ­ցե­ցաւ գա­ղա­փա­րա­կան տար­բեր կողմ­նո­րո­շում­նե­րու տէր թեր­թե­րու` «­Բիւ­զան­դիոն»էն մին­չեւ «­Ժա­մա­նակ» եւ «Ա­զա­տա­մարտ»։
Այս շրջա­նին գրո­ւե­ցաւ «Ըն­կեր ­Փան­ջու­նի»ի ե­ռա­հա­տոր շար­քը, որ ծաղ­րան­կա­րի վե­րա­ծեց «հայ ըն­կեր­վա­րա­կան յե­ղա­փո­խա­կան»ի այն կեր­պա­րը, որ հայ ի­րա­կա­նու­թե­նէն կտրուած ու գա­ղա­փա­րա­կան-բա­րո­յա­կան սրբու­թիւն­նե­րէ զուրկ՝ այ­լան­դակ ա­րա­րած մըն է։ «Ըն­կեր ­Փան­ջու­նի»ն ­քա­ղա­քա­կան եր­գի­ծան­քի գլուխ-գոր­ծո­ցը դար­ձաւ հայ գրա­կա­նու­թեան մէջ։
Ե­րո­ւանդ Օ­տեան իր կար­գին ձեր­բա­կա­լո­ւե­ցաւ 24 Ապ­րիլ 1915ին եւ աք­սո­րո­ւե­ցաւ։ ­Բայց հրաշ­քով փրկո­ւե­ցաւ հայ մտա­ւո­րա­կա­նու­թեան ե­ղե­րա­կան ճա­կա­տագ­րէն, ո­րով­հե­տեւ գեր­մա­նե­րէ­նի իր ի­մա­ցու­թեան շնոր­հիւ գրա­կալ դար­ձաւ գեր­մա­նա­կան բա­նա­կին եւ ա­նոր պաշտ­պա­նու­թեան ար­ժա­նա­ցաւ։
­Զի­նա­դա­դա­րէն ետք Օ­տեան վե­րա­դար­ձաւ ­Պո­լիս եւ նոր թա­փով լծուե­ցաւ ժա­մա­նա­կի հայ մա­մու­լին իր աշ­խա­տակ­ցու­թեանց։ ­Բայց երբ քե­մա­լա­կան իշ­խա­նու­թիւ­նը եւս սկսաւ զգա­լի դարձ­նել իր հա­կա­հայ ճնշում­ներն ու հա­լա­ծանք­նե­րը, Օ­տեան 1922ին վերջ­նա­կա­նա­պէս հե­ռա­ցաւ ­Պո­լի­սէն, շրջան մը ապ­րե­ցաւ ­Պէյ­րութ` ­Լի­բա­նան, ա­պա ան­ցաւ ­Գա­հի­րէ` Ե­գիպ­տոս, ուր խմբագ­րեց «Ա­րեւ»ը, մին­չեւ 1926ի իր մա­հը։
Ե­րո­ւանդ Օ­տեան շատ բե­ղուն գրիչ մը ե­ղաւ։ Ա­ւե­լի քան 35 վէ­պեր, վի­պակ­ներ ու պատ­մո­ւածք­ներ գրեց, ո­րոնց մեծ մա­սը այ­սօր մոռ­ցո­ւած է, բայց 10ի հաս­նող վէ­պեր, վի­պակ­ներ ու թա­տե­րա­խա­ղեր մին­չեւ այ­սօր կ­’ար­ժա­նա­նան հայ ըն­թեր­ցո­ղի գնա­հա­տան­քին` ան­մա­հաց­նե­լով ա­նունն ու տա­ղան­դը ա­նոնց հե­ղի­նա­կին։
Այդ­պի­սին են «Ա­ռա­քե­լու­թիւն ի ­Ծապլ­վար»ը («Ըն­կեր ­Փան­ջու­նի»ն), հա­յոց յե­ղա­փո­խա­կան շարժ­ման պաշտ­պա­նու­թեան դիր­քե­րէն գրուած «­Մատ­նիչ»ը, ­Պոլ­սոյ հայ կեան­քի ըն­կե­րա­յին ա­րատ­նե­րը մեր­կաց­նող ու հեգ­նող «­Թա­ղա­կա­նին Կ­նի­կը» եւ «­Միջ­նորդ ­Տէր ­Պա­պան» վէ­պե­րը, «­Չար­չը­լը Ար­թին Ա­ղան» եւ «­Զա­վալ­լըն» թա­տե­րա­խա­ղե­րը, ինչ­պէս նաեւ 12ա­մեայ իր թա­փա­ռաշր­ջիկ կեան­քէն վեր­ցո­ւած «­Տաս­ներ­կու տա­րի ­Պոլ­սէն դուրս» յու­շագ­րու­թիւ­նը։
Ա­ռօ­րեայ հեւ­քով գրեց Ե­րո­ւանդ Օ­տեան եւ թեր­թօ­նա­յին ե­ղաւ իր գրա­կա­նու­թիւ­նը, բայց բազ­մա­տա­ղանդ գրո­ղի իր բնա­տուր ար­ժա­նիք­նե­րով` ան կրցաւ մեծ ներդ­րում ու­նե­նալ ոչ միայն հայ եր­գի­ծագ­րու­թեան գե­ղա­րո­ւես­տա­կան մշա­կու­մին, այ­լեւ ա­րեւմ­տա­հայ աշ­խար­հա­բա­րի յղկու­մին ու զար­գաց­ման, ինչ­պէս նաեւ հայ գրա­կա­նու­թեան ի­րա­պաշտ դպրո­ցի հարս­տաց­ման մէջ։
­Հայ քա­ղա­քա­կան եր­գի­ծան­քի մե­ծար­ժէք վար­պե­տին ան­մահ պատ­գամ­նե­րէն մէ­կը կրնայ նկա­տո­ւիլ Օր­մա­նեան ­Պատ­րիար­քի նո­ւի­րո­ւած Օ­տեա­նի եր­գի­ծա­կան ակ­նար­կին հե­տե­ւեալ ախ­տո­րո­շու­մը.
— «Ա­ռաս­պել­նե­րուն ի­րա­կա­նու­թեան հետ ու­նե­ցած կա­պը բա­ւա­կան փխրուն կ­՚ըլ­լայ. ա­տոնք կը ծնին ա­ղա­ւա­ղո­ւած ճշմար­տու­թիւն­նե­րէն շատ ան­գամ ու քա­նի ժա­մա­նա­կը թա­ւա­լի՝ նոյն­քան դժո­ւար կ­՚ըլ­լայ դէ­պի ճշմար­տու­թիւն ետ դար­ձը, մա­նա­ւանդ երբ ար­ձա­նով մըն ալ նո­ւի­րա­կա­նա­ցած ըլ­լայ այդ ա­ռաս­պե­լը»։