Արեւմուտքէն հասնող դարաւոր «յոյսերը» եւ մեր միասնութիւնը

0
73

ԺԱԳ ՏԱՄԱՏԵԱՆ

­Վեր­ջերս` հա­ւա­քոյ­թի մը ա­ռի­թով հան­դի­պե­ցայ հին ու­սու­ցի­չիս։ Թէեւ տա­րի­նե­րը կ­՚անց­նին, ա­շա­կեր­տը միշտ հնա­րա­ւո­րու­թիւ­նը ու­նի նոր դա­սեր քա­ղե­լու, որ հո­րի­զոն­ներ կը բա­նան նոր մտո­րում­նե­րու։
«­Կի­լի­կիոյ իշ­խա­նու­թեան ժա­մա­նա­կէն, որ Լե­ւոն Մե­ծա­գոր­ծի օ­րով դար­ձաւ թա­գա­ւո­րու­թիւն, մեր հա­յեաց­քը Ա­րեւ­մուտ­քին ե­ղած է, փո­խա­նակ մեր թշնա­մի­նե­րուն հետ լե­զու գտնենք», ը­սաւ։ «­Ժա­մա­նա­կին Անգ­լիոյ ղե­կա­վա­րը մե­զի յստա­կա­ցուց` նա­ւերս չեն կրնար Ա­րա­րատ լեռ բարձ­րա­նալ… Բայց մենք կը շա­րու­նա­կենք նոյն սխա­լը»։
Իս­կա­պէս` որ­տե­ղէ՞ն մե­զի այս «ա­րեւմ­տա­սի­րու­թիւ­նը»։ Ար­դէօ՞ք կը բխի, Կի­լի­կիա­յի, Մեծն Տիգ­րա­նի կամ ալ ա­ւե­լի հին ժա­մա­նակ­նե­րէն։ Միւս կող­մէն, ու­նա­կու­թիւն չէ՞ ազ­գի մը հա­մար զար­գաց­նել դի­ւա­նա­գի­տու­թիւ­նը իր մշա­կոյ­թին մէջ նե­րառ­նել ու յար­մա­րաց­նել տար­բեր քա­ղա­քակր­թու­թիւն­նե­րու ազ­դե­ցու­թիւ­նը։
­Գի­տա­կի՞ց ենք մեր պատ­մու­թեան ներ­քին ու­ժե­րուն։
­Հա­յաս­տա­նը աշ­խար­հագ­րա­կան տե­սա­կե­տով կը պատ­կա­նի Ա­սիա­յին, իսկ իբ­րեւ քա­ղա­քակր­թու­թիւն` Եւ­րո­պա։ Գտ­նո­ւե­լով եր­կու ցա­մա­քա­մա­սե­րու խաչ­մե­րու­կին, հի­նա­ւուրց ծա­ւա­լեց հա­րուստ մշա­կոյթ սա­կայն յա­ճախ դար­ձած է գե­րու­ժե­րու մի­ջեւ պա­տե­րազմ­նե­րու թա­տե­րա­բեմ։
Օ­տար ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­ներ ու հե­տա­զօ­տու­թիւն­ներ կը հաս­տա­տեն, որ հայ­կա­կան բարձ­րա­ւան­դա­կը կը հան­դի­սա­նայ հա­մաշ­խար­հա­յին պատ­մու­թեան ա­կունք­նե­րէն մէ­կը։ Ա­պա­ցոյ՞ց։
­Պոր­տա­սա­րը, աշ­խար­հի ա­մե­նա­հին կրօ­նա­կան կա­ռոյ­ցը, շի­նուած մօ­տա­ւո­րա­պէս 12.000 տա­րի ա­ռաջ, որ կը գտնո­ւի Ա­րեւմ­տեան Հա­յաս­տան։ Պե­ղում­նե­րէն յայտ­նա­բե­րուած են եր­կու ար­ձան­ներ, որ կը ցո­լացնեն Ար­մե­նո­յիտ մար­դու կեր­պա­րը շի­նու­թիւն­ներ ո­րոնց կմախ­քը նման է հե­տա­գայ խաչ­քա­րե­րուն։
­Հա­մա­լի­րը ե­ռան­կիւն կը կազ­մէ Մե­ծա­մո­րի Զօ­րաց քա­րե­րու աստղա­դի­տա­րան­նե­րուն հետ։ Վեր­ջի­նը, կա­ռու­ցո­ւած 7.000 տա­րի ա­ռաջ, աշ­խար­հի ա­ռա­ջինն է` շատ ա­ւե­լի հին քան անգ­լիա­կան «Ս­թոուն­հետս»-ը։
Ու­րար­տո­ւի ժա­մա­նա­կէն Հա­յաս­տան կ­՚ու­նե­նայ յա­րա­բե­րու­թիւն­ներ եւ ազ­դե­ցու­թիւն­ներ Յու­նաս­տա­նէն։ Ա­նոնք կը խո­րա­նան Ե­րո­ւան­դու­նի­նե­րու թա­գա­ւո­րու­թեան օ­րով։
Ա­պա, Մեծն Տիգ­րան իր «ծո­վից ծով» կայս­րու­թեան մէջ կը հաս­տա­տէ յու­նա­կան լե­զուն ու մշա­կոյ­թը, Հա­յաս­տա­նը «վերջ­նա­կա­նա­պէս ան­ցը­նե­լով Եւ­րո­պա»։ Ի­րա­ւա­յա­ջոր­դը Ար­տա­ւազդ նոյն­պէս յու­նա­պաշտ էր։
Այդ ժա­մա­նակ­նե­րուն Յու­լիոս Կե­սար կ­՚ը­սէ. «Երբ այդ մար­դիկ՝ այդ հա­յե­րը, ձեռք ձեռ­քի ուս ու­սի տուած կը դփեն գե­տի­նը ի­րենց թմբուկ­նե­րու ու ծի­րա­նա­փո­ղե­րու նո­ւա­գի տակ, ա­ւե­լի շուտ իմ պա­լա­տի սիւ­նե­րը փո­շու կը վե­րա­ծո­ւին, քան հնա­րա­ւոր կ­՚ըլ­լայ ա­նոնց կանգ­նեցնել»։
11-րդ դա­րուն Հա­յաս­տան կ­՚անց­նի Սել­ճուկ Թուր­քե­րու տի­րա­պե­տու­թեան տակ։ 1080 թո­ւա­կա­նին` Բագրա­տու­նի­նե­րու տոհ­մի Ռու­բէ­նը Կի­լի­կիոյ մէջ կը հիմ­նէ Իշ­խա­նու­թիւն, որ յա­ջոր­դա­բար կը դառ­նայ թա­գա­ւո­րու­թիւն։ Ծո­վա­յին Հա­յաս­տա­նը ջերմ կա­պեր կը հաս­տա­տէ եւ­րո­պա­կան միա­պե­տու­թիւն­նե­րու, Խա­չա­կիր­նե­րուն ա­նոնց հիմ­նած պե­տա­կան կազ­մա­ւո­րում­նե­րուն հետ։
­Հե­թում Ա., ճկուն դի­ւա­նա­գի­տու­թիւն վա­րե­լով, հա­մա­ձայ­նու­թիւն կը կնքէ մոն­կոլ­նե­րուն հետ կ’ամ­րապն­դէ թա­գա­ւո­րու­թեան դիր­քե­րը։ Իր մա­հէն ետք ա­նոնք մու­սուլ­ման կը դառ­նան, իսկ Խա­չա­կիր­նե­րը կը հե­ռա­նան։ 14-րդ դա­րուն, ա­մուս­նու­թիւն­նե­րու շնոր­հիւ գահ կը բարձ­րա­նան Ֆ­րան­սա­ցի ազ­նո­ւա­կան Լու­սի­նեան­նե­րը, մին­չեւ որ Կի­լի­կիան Հա­յաս­տա­նը, մե­կու­սա­ցո­ւած, կ­՚իյ­նայ Մա­մե­լուք Ե­գիպ­տա­ցի­նե­րուն ձեռ­քը 1375-ին։
1700-ա­կան­նե­րուն Իս­րա­յէլ Օ­րին ա­մէն ջանք թա­փեց հա­մո­զե­լու Ա­րեւմ­տեան Եւ­րո­պա­յի մեծ ու­ժե­րուն Ռու­սաս­տա­նի Մեծն Պետ­րոս ցա­րին, հիմ­նո­ւած քրիս­տո­նէա­կան կրօն­քին, որ ա­ջակ­ցին Հա­յաս­տա­նին ա­զա­տագր­ման ծրագ­րին, բայց ի զուր։ Սիւ­նե­ցի ազ­նո­ւա­կա­նը մա­հա­ցաւ ան­յայտ պայ­ման­նե­րու տակ։
1878-ին, Պեռ­լի­նի վե­հա­ժո­ղո­վին, հա­յե­րը «չկրցան ու­տել հրամ­ցո­ւած ա­պու­րէն, ո­րով­հե­տեւ թուղ­թէ շե­րէփ ու­նէին»։ Ժո­ղո­վաս­րա­հէն դուրս թուրք ներ­կա­յա­ցու­ցի­չը մօ­տե­նա­լով Խ­րի­մեան Հայ­րի­կի գլխա­ւո­րած պա­տո­ւի­րա­կու­թեան, ա­նոնց վրայ կը խնդայ ը­սե­լով` «պոռ­նիկ Եւ­րո­պա­յէն ա­ջակ­ցու­թիւն կը սպա­սէի՞ք»։
Եւ­րո­պան ան­տար­բեր մնաց նաեւ Հա­մի­տեան ջար­դե­րու, ա­ռա­ւել ցե­ղաս­պա­նու­թեան ըն­թաց­քին։ Սար­տա­րա­պա­տի հրաշ­քը կա­տա­րո­ւե­ցաւ հայ­կա­կան միաս­նա­կան ո­գիին շնոր­հիւ։ Միակ ար­տա­քին օգ­նու­թիւ­նը` Վ­լա­տի­միր Սա­գիլ­լա­րիս յոյն գնդա­պե­տի զօ­րա­խում­բի ներ­կա­յու­թիւ­նը։ Այն ժա­մա­նակ­նե­րուն, երբ որ Անդ­րա­նի­կը քա­լեց դէ­պի Շու­շի, Անդրկով­կաս հաս­տա­տո­ւած անգլիա­կան զօր­քը կա­սե­ցուց յա­ռաջ­խա­ղա­ցու­մը։
Ա­րեւմ­տեան գե­րու­ժե­րը, որ ծրագրե­ցին ու ստո­րագ­րե­ցին Սեւ­րի Դաշ­նա­գի­րը, ոչ մի մի­ջոց գոր­ծադ­րե­ցին իր ի­րա­գործ­ման հա­մար։ «­Պատ­մու­թիւ­նը ի զուր պի­տի փնտռէ Հա­յաս­տան ա­նու­նը», կ­՚ը­սէր 1920 թուա­կա­նին Ո­ւինս­թոն Չեր­չիլ, Անգ­լիոյ խորհր­դա­րա­նի նիս­տի մը ըն­թաց­քին։ Միա­ցեալ Թա­գա­ւո­րու­թիւ­նը կը հե­տաքրքրուէր Մո­սու­լի (­Մի­ջա­գետք) հան­քե­րուն հա­մար. «­Քա­րիւ­ղը ա­ւե­լի ծանր կշռեց քան Հա­յե­րու ա­րիւ­նը»։
­Կի­լի­կիոյ մէջ ֆրան­սա­կան բա­նա­կի ներ­կա­յու­թիւ­նը յու­սադ­րիչ էր հա­յե­րուն հա­մար. կողք կող­քի կռո­ւած էին ֆե­տա­յի­նե­րը, շատ օգ­տա­կար ե­ղած էին լեռ­նա­յին գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րուն հա­մար։ Ֆ­րան­սա­ցի­նե­րը հա­մա­ձայն կը գտնո­ւէին յանձ­նե­լու Կի­լի­կիան հա­յե­րուն։ Կա­ռա­վա­րիչ նշա­նա­կո­ւած էր Միհ­րան Տա­մա­տեան, հնչա­կեան քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ։ Սա­կայն, դրժե­լով ի­րենց խոս­տու­մը, նա­խընտ­րե­ցին այն նո­ւի­րել քե­մա­լա­կան­նե­րուն, ա­հա­գին զի­նամ­թեր­քով միա­սին։
«­Սա­րո­յեան եղ­բայր­ներ» ժա­պա­ւէ­նին մէջ, որ կը ներ­կա­յաց­նէ 1918-20 տա­րի­նե­րու Հա­յաս­տա­նի պե­տու­թիւ­նը պոլ­շե­ւի­կեան տե­սան­կիւ­նէն, Ֆ­րուն­զէ Տով­լա­թեան կ­՚ը­սէ իր եղ­բօր. «կը գայ ա­մե­րի­կա­ցի զի­նո­ւո­րը, քեզ հա­մար կռի՞ւ կ­՚ա­նի»։ Թէեւ ու­րուա­գի­ծը կը դրսե­ւո­րէ ակն­յայտ հա­կա­դաշ­նակ­ցա­կան քա­րոզ­չութիւն, չենք կրնար ան­տե­սել «հա­մայ­նա­վար եղ­բօր» խօս­քը, նկա­տի ու­նե­նա­լով մեր հայ­րե­նի­քի ռազ­մա­վա­րա­կան ու աշ­խար­հագ­րա­կան դիր­քը։
2-րդ Հա­մաշ­խար­հա­յին պա­տե­րազ­մին` Յու­նաս­տա­նի ֆա­շիստ ղե­կա­վար Իոան­նիս Մե­թաք­սաս, պատ­ճա­ռա­բա­նե­լով իր դիր­քո­րո­շու­մը ա­ջակ­ցիլ Անգ­լիա­յին, կը նշէ. «­Յու­նաս­տա­նը ծո­վա­յին ուժ է»։
Աշ­խար­հա­մար­տի ա­ւար­տին կը մշա­կո­ւի ծրա­գիր` որ­պէս­զի Խորհրդա­յին Միու­թիւ­նը յար­ձա­կի Թուր­քիոյ վրայ։ Հա­յաս­տան ու Վ­րաս­տան կը հա­ւա­քեն բա­նակ, բա­նակ­ցե­լով նոր հո­ղե­րու բա­ժան­ման հա­մար։ Ս­թա­լին կ­՚ու­շա­նայ շար­ժիլ, Ա­րեւմ­տեան գե­րու­ժե­րը կը հա­կա­ռա­կին։
1988-ին ս­փիւռ­քի հա­յու­թիւ­նը ո­գե­ւո­րո­ւած կը դի­տէ հե­ռա­տե­սի­լէն 1 մի­լիոն ժո­ղո­վուրդ հե­ղե­ղել Ե­րե­ւա­նի փո­ղոց­նե­րը, «­Հա­յեր միա­ցէք» լո­զուն­գով։ Եւ իս­կա­պէս։ «Իւ­րա­քան­չիւր պե­տու­թիւն ու­նի մեծ եղ­բայր։ Մենք ոչ մեծ եղ­բայր ու­նէինք, ոչ փոքր։ Մեր ու­ժը մեր հաղ­թա­նա­կը ե­ղաւ՝
մեր միաս­նու­թեան շնոր­հիւ», ը­սաւ Գո­ման­տո­սը, Շու­շիի ա­զա­տագրման գոր­ծո­ղու­թեան հրա­մա­նա­տա­րը։ Ազ­գա­յին հե­րո­սը նաեւ նշեց. «Ես ոչ դաշ­նակ­ցա­կան եմ, ոչ ալ Հ.Հ.Շ.-ական, բայց պի­տի ա­սեմ, Շու­շիի ժա­մա­նակ գլխա­ւոր դե­րը Հ.Յ.Դ.-ն­ էր խա­ղում, Հ.Յ.Դ.-ի գի­ծը ճիշդ գիծ էր, ի­րենք պաշտ­պա­նում էին Ղա­րա­բա­ղը, ու­զում էին, որ շար­ժու­մը հա­մա­ժո­ղովր­դա­կան լի­նի…»։
Իսկ գա­լով վեր­ջին ժա­մա­նակ­նե­րուն, օ­տար մա­մու­լին մէջ գրուե­ցաւ որ Գ­րեմ­լի­նը սկիզ­բէն լաւ աչ­քով չտե­սաւ «­Թաւ­շեայ յե­ղա­փո­խու­թեան» իշ­խա­նա­փո­խու­թիւ­նը։ Կիպ­րա­ցի Է­լե­նի Թէո­խա­րուս, Եւ­րո­խորհր­դա­րա­նի նախ­կին ե­րես­փո­խան, հա­յու­թեան մեծ բա­րե­կամ, 44-օ­րեայ պա­տե­րազ­մին ա­տեն բա­ցա­յայ­տեց որ նա­խազ­գու­շա­ցու­ցած էր Հա­յաս­տա­նի վար­չա­պե­տին, որ չուղ­ղէ հա­յեաց­քը դէ­պի Ա­րեւ­մուտք. «­Հիմ­նո­ւե­ցաւ մեծ խոս­տում­նե­րու, ա­ռանց ոչ մէկ ե­րաշ­խի­քի։ Հի­մա միւ­սե­րը հա­րա­ւէն կը յա­ռա­ջա­նան»։
Մի­ջազ­գա­յին հան­րու­թիւ­նը մին­չեւ հի­մա ան­տար­բեր կը մնայ, ա­րեւմտեան մա­մուլն ալ կը շա­րու­նա­կէ լռել ատր­պէյ­ճա­նա­կան ո­ճիր­նե­րու դի­մաց։
Իսկ Եւ­րո­պա՞ն։ Կը բա­ւա­րա­րո­ւի ա­նի­մաստ կո­չե­րով, յայ­տա­րա­րու­թիւն­նե­րով։
Այս ի­րա­կա­նու­թեան մէջ Հա­յաս­տա­նի վար­չա­պե­տը, որ կը բա­ցա­գան­չէր, թէ «­Ղա­րա­բա­ղը Հա­յաս­տան է վերջ» ու կը մեր­ժէր Ռու­սաս­տա­նի, Ֆ­րան­սա­յի միջ­նոր­դու­թիւ­նը պա­տե­րազ­մի ըն­թաց­քին, հի­մա կը յայ­տա­րա­րէ, որ պատ­րաստ է ըն­դու­նիլ Ղա­րա­բա­ղը իբ­րեւ Ատր­պէյ­ճա­նի մաս։
Ան­գամ մը եւս հա­յու­թիւ­նը մնաց ա­ռան­ձին։
Ա­ւե­լի քան եր­բէք, ժա­մա­նա­կա­կից է Ե­ղի­շէ Չա­րեն­ցին խօս­քը. «Ով Հայ ժո­ղո­վուրդ՝ քո միակ փրկու­թիւ­նը քո հա­ւա­քա­կան ու­ժի մէջ է»։