­­Ղա­զա­րոս Ա­ղա­յեան (1840-1911)

­­Ղա­զա­րոս Ա­ղա­յեան (1840-1911). ­Հայ­կա­կան ման­կագ­րու­թեան սի­րո­ւած վար­պետն ու մե­ծար­ժէք ու­սու­ցի­չը Ն.

0
263

Ապ­րիլ 4ի օ­րը, 178 տա­րի ա­ռաջ, ­Հա­յաս­տան Աշ­խար­հը լու­սա­ւո­րո­ւե­ցաւ ծնուն­դո­վը ­Ղա­զա­րոս Ա­ղա­յեա­նի, որ կո­չո­ւած էր հա­յոց սե­րունդ­նե­րուն գիր ու գրա­կա­նու­թիւն սոր­վեց­նե­լու, ազ­գա­յին պատ­մու­թիւնն ու հայ մշա­կոյ­թը սիրց­նե­լու եւ, ընդ­հան­րա­պէս, խա­ւա­րա­միտ կայս­րու­թեանց ար­հա­ւիր­քին մէջ յայտ­նո­ւած հայ ժո­ղո­վուր­դին հո­գեմտա­ւոր լոյս ջամ­բե­լու մե­ծար­ժէք գրո­ղի ա­ռա­քե­լու­թեան։ ­Հայ­կա­կան ման­կագ­րու­թեան ար­ժա­նա­ւոր ռահ­վի­րան է ­Ղա­զա­րոս Ա­ղա­յեան, որ ոչ միայն բա­նիւ, այ­լեւ՝ գոր­ծով ամ­բող­ջա­պէս նո­ւի­րո­ւե­ցաւ հայ նո­րա­հաս սե­րունդ­նե­րու բազ­մա­կող­մա­նի զար­գաց­ման եւ ա­նոնց՝ իբ­րեւ գի­տա­կից մար­դու եւ հա­յու լիար­ժէք կազ­մա­ւոր­ման։
Իր դա­րու յա­ռա­ջա­դէմ մտա­ծող­նե­րէն ե­ղաւ Ղ. Ա­ղա­յեան, որ հա­մալ­սա­րա­նա­կան յա­տուկ ու­սում չու­նե­ցաւ, բայց ինք­նաշ­խա­տու­թեամբ եւ ինք­նա­զար­գա­ցու­մով յա­ջո­ղե­ցաւ ոչ միայն հայ ժո­ղո­վուր­դի հո­գեմ­տա­ւոր ժա­ռան­գու­թեան ներ­հուն ճա­նա­չո­ղու­թիւ­նը խո­րաց­նել, այ­լեւ՝ իր ժա­մա­նա­կի հա­սա­րա­կա­գի­տա­կան եւ ման­կա­վար­ժա­կան նո­րա­րար շար­ժում­նե­րուն հետ գա­ղա­փա­րա­կան խոր կապ հաս­տա­տել եւ, այդ բո­լո­րի լոյ­սին տակ, նո­րոգ­ման հո­րի­զոն­նե­րու բա­նալ հայ կեան­քը, յատ­կա­պէս նո­րա­հաս սե­րունդ­նե­րու հա­յե­ցի կրթու­թիւ­նը։
Իբ­րեւ ման­կա­վարժ-տե­սա­բան՝ ­Ղա­զա­րոս Ա­ղա­յեան ամ­բողջ փի­լի­սո­փա­յու­թիւն մը կտա­կեց մեր ժո­ղո­վուր­դին։ Գր­քու­նակ չե­ղաւ բնաւ, այլ կեն­սա­փոր­ձով բիւ­րե­ղա­ցուց նո­րա­հաս հա­յոր­դի­նե­րու դաս­տիա­րա­կու­թեան ծայր աս­տի­ճան պա­տաս­խա­նա­տու գոր­ծը։ ­Պատ­գա­մեց, որ՝
— ­Յա­ճախ շատ գի­տուն պրո­ֆե­սո­րը պի­տա­նի չէ որ­պէս ու­սու­ցիչ:
— ­Դաս­տիա­րա­կե­լու հա­մար ոչ թէ եր­կար ժա­մա­նակ է հար­կա­ւոր, այլ կարճ ժա­մա­նա­կի խե­լա­ցի օգ­տա­գոր­ծում:
— Ա­շա­կեր­տը պի­տի հաս­կա­նայ, մար­սէ ա­մէն բան, ինչ որ սո­վո­րում է վար­ժա­պե­տից, որ­պէս­զի նա ոչ թէ մի ան­շունչ բա­ռա­գիրք դառ­նայ, այլ նա­խա­պատ­րաս­տո­ւի լի­նել կեն­դա­նի եւ ա­ռողջ դա­տո­ղու­թիւն ու­նե­ցող խե­լօք մարդ:
Ղ. Ա­ղա­յեան մարմ­նա­ւո­րեց մո­մի պէս լոյս բաշ­խող եւ անձ­նո­ւի­րա­բար հա­լող ար­ժա­նա­ւոր ­Հայ Ու­սու­ցի­չի դա­սա­կան կեր­պա­րը, ո­րով­հե­տեւ ոչ միայն տի­րա­պե­տած էր գի­տե­լի­քին եւ զայն փո­խան­ցե­լու ման­կա­վար­ժա­կան վար­պե­տու­թեան, այ­լեւ՝ ան­հուն սէր ու­նէր դէ­պի իր խնամ­քին վստա­հո­ւած հայ մա­նուկն ու պա­տա­նին։ ­Պաշ­տա­մուն­քի աս­տի­ճան խոր սէր, որ կը ներշն­չո­ւէր սե­փա­կան ժո­ղո­վուր­դին ան­մեռ ար­ժէք­նե­րը նո­րե­րուն փո­խան­ցե­լու եւ, այդ ճամ­բով, ազ­գա­յին մեր մեծ ժա­ռան­գու­թիւ­նը վե­րա­նո­րո­գե­լու գա­ղա­փա­րա­կան յանձ­նա­ռու­թե­նէն։
Ո­րո­շա­պէս իր ժա­մա­նա­կի հա­յոց Ազ­գա­յին ­Զար­թօն­քը յա­ռաջ մղե­լու յանձ­նա­ռու­թիւ­նը ե­ղաւ Ղ. Ա­ղա­յեա­նի մղիչ ուժն ու ա­ռաջ­նոր­դող սկզբուն­քը։ ­Հա­ւա­տաց իր ժո­ղո­վուր­դի աշ­խա­տա­սի­րու­թեան եւ ա­նոր վրայ խարս­խեց ման­կա­վար­ժա­կան իր ողջ փի­լի­սո­փա­յու­թիւ­նը՝ շա­րու­նակ ու­սու­ցա­նե­լով, որ
— Աշ­խա­տու­թիւ­նը բո­լոր ա­ռա­քի­նու­թիւն­նե­րի մայրն է, ինչ­պէս ծու­լու­թիւ­նը ծնող է ա­մե­նայն մո­լու­թեան: Ան­գործ մնա­ցած հո­ղի վրա բուս­նում են ա­մէն տե­սա­կի ան­պի­տան խո­տեր, իսկ մշա­կո­ւող հո­ղը, ո­րը նպա­տակ ու­նի շա­տե­րին սնունդ տա­լու, զար­դար­ւում է ա­մէն տե­սա­կի բա­րի­քով:
Աշ­խա­տա­սի­րու­թիւ­նը միայն խօսք եւ քա­րոզ չէր այս մեծ հա­յուն հա­մար։ Իր ան­ձին ու կեան­քին կեն­դա­նի օ­րի­նա­կով դաս­տիա­րա­կեց սե­րունդ­նե­րը, ո­րոնց շա­րու­նակ յի­շե­ցուց, թէ լիար­ժէք մարդ դառ­նա­լու հա­մար նա­խա­պայ­ման են եր­կու հիմ­նա­կան սկզբունք­ներ.- ­Նախ՝ մայ­րե­նի լե­զո­ւի պաշ­տա­մուն­քը, ա­պա՝ մար­դուն տրո­ւած աս­տո­ւա­ծա­յին գե­րա­գոյն պար­գե­ւը, որ սէրն է դէ­պի մարդն ու մարդ­կա­յի­նը։ Ինչ­պէս Ա­ղա­յեան ինք գրած է՝
— ­Բա­ւա­կան չէ ազ­գա­սէր եւ հայ­րե­նա­սէր ըլ­լա­լը, պէտք է քիչ մըն ալ լե­զո­ւա­սէր ըլ­լալ. պէտք է սի­րել, պաշ­տել, գգո­ւել հա­րա­զատ մօր հա­րա­զատ լե­զուն: Այս սեր­մը միայն կը բա­նայ մեր առ­ջեւ լե­զո­ւի ան­հատ­նում ճո­խու­թիւ­նը, ա­նոր նրբու­թիւ­նը եւ քաղց­րու­թիւ­նը:
— ­Տէ՜ր Աս­տո­ւած, ին­չե՜ր ես դրել մար­դու հո­գում քո մի ե­ռա­տառ բա­ռովդ, որ է՝ ­Սէր:
Ղ. Ա­ղա­յեան ծնած էր 1840ին, Ապ­րիլ 4ին, ­Բոլ­նիս-­Խա­չէն (այժմ՝ Վ­րաս­տա­նի մէջ) հա­յաբ­նակ գիւ­ղը։
Սկզբ­նա­կան կրթու­թիւ­նը ստա­ցաւ ծննդա­վայ­րի ­Շամ­շուլ­դա գիւ­ղի քա­հա­նայ ­Տէր ­Պետ­րո­սի մօտ։ 1853ին ըն­դու­նո­ւե­ցաւ ­Թիֆ­լի­սի «­Ներ­սի­սեան» դպրո­ցը. մէկ տա­րի յե­տոյ ինք­նա­կամ հե­ռա­ցաւ դպրո­ցէն։ Այ­նու­հե­տեւ իր գի­տե­լիք­նե­րը լրա­ցուց ինք­նակր­թու­թեամբ։
Աշ­խա­տան­քի աս­պա­րէզ մտաւ իբ­րեւ գրա­շար՝ ­Թիֆ­լի­սի մէջ, ա­պա՝ ­Մոս­կո­ւա եւ Ս. ­Փե­թերս­պուրկ։ 1867ին վե­րա­դար­ձաւ Անդր­կով­կաս. նշա­նա­կուե­ցաւ Ս. Էջ­միած­նի տպա­րա­նի կա­ռա­վա­րիչ եւ խմբագ­րեց «Ա­րա­րատ» ամ­սա­գի­րը (1869-70)։
Այ­նու­հե­տեւ, իբ­րեւ ու­սու­ցիչ, դա­սա­ւան­դեց Ա­խալց­խա­յի, Ա­լեք­սանդ­րա­պո­լի, Ե­րե­ւա­նի եւ ­Շու­շիի թե­մա­կան դպրոց­նե­րուն մէջ (1870–1882)։ Շրջան մը նաեւ ե­ղաւ Վ­րաս­տա­նի եւ Ի­մե­րե­թիա­յի հայ­կա­կան դպրոց­նե­րու թե­մա­կան տե­սուչ։
Իբ­րեւ հրա­պա­րա­կա­գիր՝ նախ աշ­խա­տե­ցաւ «­Փորձ» հան­դէ­սի խմբագ­րու­թեան մէջ իբ­րեւ քար­տու­ղար։ ­Գոր­ծուն մաս­նակ­ցու­թիւն ու­նե­ցաւ «Աղ­բիւր» ման­կա­կան պատ­կե­րա­զարդ ամ­սագ­րի խմբագ­րու­մին մէջ։
1880ա­կան­նե­րէն աշ­խոյժ գոր­ծու­նէու­թիւն ծա­ւա­լեց նաեւ հայ ազ­գա­յին-ա­զա­տագ­րա­կան շարժ­ման մէջ։ 1895ին ցա­րա­կան իշ­խա­նու­թեանց կող­մէ ձեր­բա­կա­լո­ւե­ցաւ՝ Հն­չա­կեան կու­սակ­ցու­թեան պատ­կա­նե­լու մե­ղադ­րան­քով. աք­սո­րո­ւե­ցաւ ­Նոր ­Նա­խի­ջե­ւան, ա­պա՝ Ղ­րիմ (1898-1900)։ Այ­նու­հե­տեւ, մին­չեւ կեան­քին վախ­ճա­նը, գտնո­ւե­ցաւ ցա­րա­կան ոս­տի­կա­նու­թեան հսկո­ղու­թեան տակ։
1902ի ­Մա­յի­սին մեծ շու­քով տօ­նո­ւե­ցաւ Ղ. Ա­ղա­յեա­նի գրա­կան գոր­ծու­նէու­թեան 40ա­մեա­կը
­Վախ­ճա­նե­ցաւ 1911 թո­ւա­կա­նի ­Յու­նիս 20ին, ­Թիֆ­լիս։
Ղ. Ա­ղա­յեան իր ե­տին թո­ղուց հա­րուստ եւ բազ­մա­ճիւղ գրա­կա­նու­թիւն։
Ա­ռա­ջին տպա­գիր գոր­ծը ե­ղաւ «­Հար­կա­ւոր է օգ­նել չքա­ւոր­նե­րին» բա­նաս­տեղ­ծու­թիւ­նը, որ լոյս տե­սաւ «­Մե­ղու ­Հա­յաս­տա­նի» օ­րա­թեր­թին մէջ, 1862ին։ Իր «Ա­րու­թիւն եւ ­Մա­նո­ւէլ» գոր­ծով (1867), Ա­ղա­յեան հի­մը դրաւ ինք­նա­կեն­սագ­րա­կան վէ­պին՝ հայ նոր գրա­կա­նու­թեան մէջ։ ­Վէ­պը ա­նո­ղոք պայ­քա­րի կոչ է խա­ւա­րին ու յե­տամ­նա­ցու­թեան դէմ՝ ըն­թա­նա­լով Ա­բո­վեա­նի բա­ցած ու­ղիէն։
Ա­ղա­յեա­նի գե­ղա­րո­ւես­տա­կան ար­ձա­կի ու­շագ­րավ նմոյշ­նե­րէն են՝ «Եր­կու քոյր» վի­պա­կը, «­Բա­ժա­նու­թիւն»ը, «­Սէ­րը ար­տաք­սո­ւած» գոր­ծը։ Մ­շա­կած է «­Քէօ­րօղ­լի» վի­պեր­գու­թեան ե­րեք դրուագ­ներ։ ­Մարդ­կա­յին յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րու մա­սին Ա­ղա­յեա­նի ի­դէալն ա­ւե­լի ամ­բող­ջա­կա­նօ­րէն ար­տա­յայ­տո­ւած է «­Տորք Ան­գեղ» եր­կա­րա­շունչ բա­նաս­տեղ­ծու­թեան մէջ (1888), ո­րուն ա­տաղ­ձը Մ. ­Խո­րե­նա­ցիի «­Հա­յոց պատ­մու­թեան» մէջ ե­ղած ա­ռաս­պելն է Ան­գե­ղեան ­Տոր­քի մա­սին։
­Բայց յատ­կա­պէս մեծ ժո­ղովր­դա­կա­նու­թիւն ու­նե­ցաւ Ա­ղա­յեան ման­կա­կան գրա­կա­նու­թեան աս­պա­րէ­զին մէջ։ ­Ման­կա­կան բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն­նե­րու ա­ռա­ջին ժո­ղո­վա­ծուն՝ «Ս­րինգ հո­վո­ւա­կան»ը լոյս տե­սաւ 1882ին, յա­ջոր­դը՝ «­Բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն­ներ»ը, 1890ին։ ­Հե­քիաթ­նե­րը մեծ կշիռ ու­նե­ցան Ա­ղա­յեա­նի ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան վաս­տա­կին մէջ։ Ան հե­քիա­թը կը հա­մա­րէր ի­րա­կան աշ­խար­հի ու կեան­քի ճշմար­տա­ցի պատ­կեր­ման, մա­նուկ­նե­րու դաս­տիա­րա­կու­թեան կա­րե­ւո­րա­գոյն մի­ջոց եւ հե­տե­ւո­ղա­կա­նօ­րէն կը պաշտ­պա­նէր չա­րին կռո­ւով յաղ­թե­լու սկզբուն­քը։ Ա­ղա­յեա­նի հե­քիաթ­նե­րուն հե­րոս­նե­րը անձ­նա­կան բա­րօ­րու­թիւ­նը կը ստո­րա­դա­սեն հան­րա­յին եր­ջան­կու­թեան գա­ղա­փա­րին։ Իր «Ա­նա­հիտ» հե­քիա­թը (1881) հայ հե­քիա­թագրու­թեան լա­ւա­գոյն նմոյշ­նե­րէն մէ­կը կը նկա­տո­ւի։
Իսկ ման­կա­վար­ժա­կան իր գոր­ծե­րու շար­քին ա­ռան­ձին յի­շա­տա­կու­թեան ար­ժա­նի է Ա­ղա­յեա­նի «Ու­սումն մայ­րե­նի լե­զո­ւի» դա­սա­գիր­քե­րու շար­քը՝ նա­խակր­թա­րա­նի Ա, Բ, Գ, Դ. դա­սա­րան­նե­րու հա­մար։ ­Շուրջ 40 տա­րի (1875-1916) Ա­ղա­յեա­նի այս դա­սա­գիր­քը ե­ղաւ ա­մե­նա­տա­րա­ծո­ւած այբ­բե­նա­րա­նը ա­տե­նի հայ դպրոց­նե­րուն մէջ։
Իր ծննդեան տա­րե­դար­ձը ող­ջու­նե­լու եւ ­Ղա­զա­րոս Ա­ղա­յեա­նի ժա­ռան­գու­թեան նո­րո­վի հա­ղոր­դո­ւե­լու ա­ռի­թը թող ըն­ծա­յէ ստո­րեւ ար­տատ­պո­ւած եւ հայ ման­կա­կան գրա­կա­նու­թեան մնա­յուն գոր­ծե­րէն հան­դի­սա­ցող ա­նոր «Ա­րեւ» բա­նաս­տեղ­ծու­թիւ­նը.

Ա­րե՛ւ, ա­րե՛ւ, դու մեզ­նից
Երբ հե­ռա­ցար դէպ հա­րաւ,
Ձ­մեռն ե­կաւ եւ ա­մէն ինչ
­Յափշ­տա­կեց ու տա­րաւ։

Աս­տո­ւած սի­րես, էլ մի՛ գնար,
­Մի՛ թող­նիր մեզ քեզ կա­րօտ,
­Քեզ կը պա­տո­ւենք, քեզ կը գո­վենք
­Միշտ՝ ի­րի­կուն, ա­ռա­ւօտ։

Որ­քան գոհ ենք, որ դու բե­րիր
­Գար­նան ա­նուշ ե­ղա­նակ,
Ա՜խ, ե­րա­նի գա­րուն լի­նի
­Տա­րին բո­լոր ժա­մա­նակ։

­Տես թէ ինչ­պէ՜ս փթը­թել են
­Ծառ ու ծա­ղիկ, կա­նաչ խոտ,
­Տես թէ ինչ­պէ՜ս տա­րա­ծո­ւել է
Ա­մե­նայն տեղ ա­նուշ հոտ։

­Քեզ են գո­վում թռչնիկ­նե­րը
Ի­րանց քաղցր դայ­լայ­լով,
­Հո­վի­ւը իր մեղմ սրին­գով,
­Հո­ղատն ա­նուշ հո­լո­վով։

­Չէ՛, ա­րեւ ջան, էլ չըգ­նաս,
Էլ չը­թող­նես մեզ կա­րօտ,
Գ­նայ քնի՛ր գի­շեր­նե­րը,
Ա­ռա­ւօ­տը եկ մեզ մօտ։