Ա­զատ Վշ­տու­նի (1894-1958)

Ա­զատ Վշ­տու­նի (1894-1958). ­Հայ ­Մար­դու «խորհր­դայ­նաց­ման» ա­ւե­րը նաեւ գրա­կա­նու­թեան մէջ Ն.

0
442

­Լու­սա­բա­ցին,
­Լա­ցի՜ն, լա­ցի՜ն
­Վար­դե­րը՝ սեւ թեր­թեր բա­ցին…

­Լու­սա­բա­ցին,
­Ջինջ, լու­սա­ծին
­Հաւ­քեր թռան լուռ, գնա­ցին…

­Լու­սա­բա­ցին,
Ու­ռին, հա­ցին
Ա­ռո­ւի ա­փին մեղ­միկ լա­ցին…

­Լու­սա­բա­ցին,
Ես տուն դար­ձին,
­Խամ­րած գտայ իմ սի­րա­ծին…

­Լու­սա­բա­ցին,
­Շաղ ու թա­ցին,
Սր­տիս հա­մար շի­րիմ բա­ցին…

Ք­նա­րա­կան այս գողտ­րիկ, այ­լեւ սրտցաւ յու­զաշ­խար­հը մեր գրա­կա­նու­թեան բե­րած է Ա­զատ Վշ­տու­նի գրչա­նու­նով ծա­նօթ հայ բա­նաս­տեղ­ծը, ո­րուն մա­հո­ւան վաթ­սու­նա­մեա­կը կ­’ո­գե­կո­չենք ­Մարտ 26ի այս օ­րը։
1958ի այս օ­րը վախ­ճա­նած Ա­զատ Վշ­տու­նին ե­ղաւ դառն ու տխուր վկա­նե­րէն ու ներ­կա­յա­ցուց­չա­կան դէմ­քե­րէն մէ­կը ինչ­պէս հայ մար­դուն, այն­պէս եւ հայ գրա­կա­նու­թեան մէջ «խորհր­դայ­նա­ցում»ին գոր­ծած ա­ւե­րին։
­Կա­րե­լի չէ մին­չեւ մեր օ­րե­րը հայ մար­դոց եւ ընդ­հան­րա­պէս հայ­կա­կան հո­գե­կեր­տո­ւած­քին մէջ յա­մե­ցող «խորհր­դա­յին ժա­ռան­գու­թեան» ար­մա­տա­կան ախ­տո­րո­շու­մը ու­նե­նալ, ա­ռանց քննե­լու եւ հասկ­նա­լու, թէ որ­քա՜ն խոր հա­րո­ւա­ծի տակ ին­կաւ ազ­գա­յին ար­ժէք­նե­րու մեր բազ­մա­դա­րեան՝ ա­ւան­դա­կա՛ն հա­մա­կար­գը… խորհր­դա­յին ամ­բող­ջա­տի­րու­թեան բրտօ­րէն պար­տադ­րած «աշ­խար­հա­յեացք»ին հե­տե­ւան­քով։
Եւ քնա­րեր­գակ հայ բա­նաս­տեղ­ծը՝ Ա­զատ Վշ­տու­նին տի­պա­կան օ­րի­նակ­նե­րէն մէ­կը կը հան­դի­սա­նայ խորհր­դա­յին չա­րի­քին զո­հա­բե­րո­ւած հայ­կա­կան «սրբու­թիւն­նե­րուն», նաեւ ու մա­նա­ւանդ՝ այ­լա­սե­րու­մին։
­Մէ­կը՝ տո­հա­կան մեր ար­ժէք­նե­րով սնած ու ար­ժա­նիք­նե­րով կազ­մա­ւո­րո­ւած հայ քեր­թող­նե­րէն, ո­րոնք փու­թա­ցին լծո­ւե­լու այս­պէս կո­չո­ւած «խորհր­դա­հայ» գրա­կա­նու­թիւն եւ «խորհր­դա­յին հա­յու­թիւն» ար­մա­տա­ւո­րե­լու ցնոր­քին ու սնա­պաշ­տու­թեան։
Եւ ինչ­պէ՞ս։
Օ­րի­նա­կի հա­մար՝ հայ գեղ­ջու­կին դա­րե­րով եր­գած «Ե­զօ ջան, ախ­պէր ջան»ի փո­խա­րէն՝ Վշ­տու­նի քեր­թեց ի­րա­քեան ա­նա­պատ­նե­րու մէջ տա­ռա­պող ա­րաբ ժո­ղո­վուր­դի «Ուղտ»ին հետ եղ­բայ­րա­նա­լու եր­գը…
Ա­ւա­զա­նի ա­նու­նով ­Կա­րա­պետ ­Մա­մի­կո­նեան՝ Ա. Վշ­տու­նի ծնած է 1894ի ­Յու­լիս 17ին ­Վան, ու­սու­ցի­չի յար­կի տակ։ ­Տար­րա­կան իր ու­սու­մը ստա­ցած է ­Վա­նի «Ե­րա­մեան» վար­ժա­րա­նին մէջ, այ­նու­հե­տեւ՝ ա­ւար­տած է ­Պոլ­սոյ «­Կեդ­րո­նա­կան» վար­ժա­րա­նը։
­Կա­նուխ տա­րի­քէն ան աշ­խա­տակ­ցե­ցաւ իր ծննդա­վայ­րի «­Վան-­Տոսպ» ու «Աշ­խա­տանք» թեր­թե­րուն՝ սէրն ու պարզ մար­դոց տա­ռա­պան­քը եր­գող գողտ­րիկ բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն­նե­րով։
1911ին մեկ­նե­ցաւ ­Փա­րիզ, ուր կա­հոյ­քի գոր­ծա­րա­նի մը մէջ աշ­խա­տե­լով՝ ե­րե­կո­նե­րը իբ­րեւ ա­զատ ունկն­դիր հե­տե­ւած էր ­Սոր­պո­նի հա­մալ­սա­րա­նի գրա­կա­նու­թեան, փի­լի­սո­փա­յու­թեան եւ հա­սա­րա­կա­կան գի­տու­թեանց դա­սըն­թացք­նե­րուն։
­Պո­լի­սը՝ ազ­գա­յին հա­մո­զում­նե­րու, իսկ ­Փա­րի­զը՝ ըն­կե­րա­յին կողմ­նո­րոշ­ման ա­ռու­մով խոր ազ­դե­ցու­թիւն գոր­ծե­ցին Ա­զատ Վշ­տու­նիի կազ­մա­ւոր­ման վրայ։
Օս­մա­նեան լու­ծին դէմ ծա­ռա­ցու­մի եւ ­Հա­յաս­տա­նի ա­զա­տագ­րու­թեան հա­մար պայ­քա­րի իր ներշն­չու­մը Ա. Վշ­տու­նի ստա­ցաւ ­Պո­լի­սէն, իսկ ­Փա­րի­զեան տա­րի­նե­րը ա­նոր մէջ ար­մա­տա­ւո­րե­ցին ըն­կե­րա­յին ան­հա­ւա­սա­րու­թեան եւ ա­նար­դա­րու­թեանց դէմ խոր ընդվ­զու­մը։
­Փա­րի­զը նաեւ գրա­կան-ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան հու­նա­ւո­րում տո­ւաւ Վշ­տու­նիին։ Այդ տա­րի­նե­րուն իր ծաղ­կու­մը ապ­րող Ա­պա­գա­յա­պաշտ Դպ­րո­ցը վճռո­րոշ անդ­րա­դարձ ու­նե­ցաւ Ա. Վշ­տու­նիի քեր­թո­ղու­թեան վրայ՝ ձայ­նա­յին եւ յան­գա­յին ու­րոյն ներ­դաշ­նա­կու­թեամբ եւ ե­րաժշ­տա­ւո­րու­մով յատ­կան­շե­լով ա­նոր քնա­րեր­գա­կան յու­զա­կա­նու­թիւ­նը։ Ա­հա՛ նմոյշ մը՝ «Օրհ­ներգ Հ­մայ­քիդ» խո­րագ­րով քեր­թո­ւա­ծը.

­Հա­սուն նռնե­րով է այ­գիդ, բայց փակ դռնե­րով է այ­գիդ,
Ան­քուն պա­հա­պա­նը լի­նեմ այ­գուդ ու դիւ­թող հմայ­քիդ։

­Լի­նեմ թռվռուն մի թի­թեռ, թա­ռեմ քո փար­թամ ու­սե­րին,
­Հա­լո­ւեմ աչ­քե­րիդ գի­շե­րին, ծա­լո­ւեմ ծա­մե­րիդ հիւ­սե­րին։

­Վար­դի, կնդրու­կի բոյր ու­նես, շրթունքս բա­նամ
տամ բոյ­րիդ,
­Թէ գանձ ես ու­զում՝ անձս տամ այ­րող մի հա­տիկ
համ­բոյ­րիդ։

Սր­տիս թա­գու­հին ես դիւ­թող, տի­րել ես սրտիս
պերճ գա­հին,
Խղ­ճա՜յ, կա՛մ կեանք տուր, որ ապ­րեմ, եւ կամ շուտ
յանձ­նիր ինձ մա­հին։

­Թէ կեանք ես տա­լիս՝ դուռդ բաց, մտնեմ բու­րա­ւէտ,
վառ այ­գիդ,
­Թէ մահ տաս՝ վեր­ջին շնչիս հետ օրհ­ներգ կը ձօ­նեմ
հմայ­քիդ։

1914ին տե­ղա­փո­խո­ւե­ցաւ ­Թիֆ­լիս, ուր աշ­խոյժ աշ­խա­տակ­ցե­ցաւ հայ մա­մու­լին։ Այդ շրջա­նին լոյս տե­սած իր բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն­նե­րը, ա­պա­գայ շնոր­հա­լի քեր­թո­ղի մը խոս­տու­մը փո­խան­ցող ի­րենց մարդ­կայ­նա­կան խոր յու­զաշ­խար­հով եւ քնա­րա­կա­նու­թեամբ, գրա­ւե­ցին ­Յով­հան­նէս ­Թու­մա­նեա­նի ու­շադ­րու­թիւ­նը, ո­րուն քա­ջա­լե­րան­քով Ա. Վշ­տու­նի իր ճամ­բան բա­ցաւ հայ գրա­կա­նու­թեան մէջ։
Ա­ռա­ջին Աշ­խար­հա­մար­տի բռնկումն ու հայ ժո­ղո­վուր­դին դէմ թրքա­կան պե­տու­թեան գոր­ծած ցե­ղաս­պա­նա­կան մեծ ո­ճի­րը մղե­ցին Ա. Վշ­տու­նին, որ միա­նայ ­Հայ ­Կա­մա­ւո­րա­կան ­Շար­ժու­մին։ Ա­կա­նա­տե­սը ե­ղաւ թրքա­կան ե­ղեռ­նա­գոր­ծու­թեան ծան­րա­գոյն հե­տե­ւանք­նե­րուն եւ բա­նաս­տեղ­ծի իր նե­րաշ­խար­հին մէջ հայ ժո­ղո­վուր­դի ող­բեր­գու­թիւ­նը մնա­յուն տեղ գրա­ւեց։ Իր այդ ապ­րում­նե­րը Ա. Վշ­տու­նի հայ գրա­կա­նու­թեան յանձ­նեց 1915ին լոյս տե­սած «­Կա­մա­ւո­րի յու­շա­տետ­րից» խո­րագ­րեալ պատ­մո­ւածք­նե­րու հա­տո­րով մը։
Ինչ­պէս ­Չա­րեն­ցի պա­րա­գա­յին, այն­պէս ալ Վշտու­նիի հա­մար 1917ի ռու­սա­կան յե­ղա­փո­խու­թիւ­նը յոյ­սի եւ հա­ւատ­քի վե­րա­նո­րոգ­ման ա­ռի­թը ըն­ծա­յեց։ Ա­զատ Վշ­տու­նին 1918ին միա­ցաւ հայ պոլ­շե­ւիկ­նե­րուն։ Այդ շրջա­նին աշ­խա­տե­ցաւ հին «­Ներ­սի­սեան Որ­բա­նոց»ին մէջ, ուր կազ­մեց գրա­կան խմբակ­ներ եւ լոյս ըն­ծա­յեց «­Փա­րոս» ա­նու­նով գրա­կան-հա­սա­րա­կա­կան շա­բա­թա­թերթ մը, որ շա­րու­նա­կուե­ցաւ մին­չեւ 1919։ 1919էն 1920, իբ­րեւ կո­մու­նիստ գոր­ծիչ, Վշ­տու­նի ե­ղաւ Ղ­րիմ։ 1921-1922ին, ­Խորհրդա­յին ­Հա­յաս­տա­նի իշ­խա­նու­թեանց կող­մէ ու­ղար­կո­ւե­ցաւ Ի­րան եւ Ի­րաք, մօ­տէն հե­տե­ւե­լու հա­մար հայ­րե­նա­դար­ձու­թեան գոր­ծին։ 1922ին, ­Չա­րեն­ցի եւ Գ. Ա­բո­վի հետ հրա­պա­րա­կեց «Ե­րե­քի ­Դեկ­լա­րա­ցիա»ն, որ խորհր­դա­հայ գրա­կա­նու­թեան հիմ­նադ­րու­թեան յայ­տա­րա­րա­գի­րը ե­ղաւ։ Այ­նու­հե­տեւ, մին­չեւ մահ՝ 1958ի ­Մարտ 26ը, Ա­զատ Վշ­տու­նի մնաց «խորհր­դա­յին պատ­նէշ»ի վրայ՝ թէ՛ պե­տա­կան պաշ­տօն­ներ ստանձ­նե­լու եւ թէ հայ գրա­կա­նու­թիւ­նը «խորհր­դայ­նաց­նե­լու» ա­ռում­նե­րով։
Վշ­տու­նի դար­ձաւ Ա­րե­ւել­քի յե­ղա­փո­խա­կա­նը՝ խոր­քին մէջ հա­մայ­նա­վա­րա­կան զար­թօն­քին եր­գի­չը։ ­Բա­նաս­տե­ղու­թիւն­նե­րու ամ­բողջ հա­տոր­ներ՝ «­Զարթ­նող Ա­րե­ւել­քի եր­գեր», «­Սա­լամ-­Նա­մէ» եւ ու­րիշ­ներ նո­ւի­րեց չի­նա­կան ու հնդկա­կան, ի­րա­քեան եւ ատր­պէյ­ճա­նա­կան «յե­ղա­փո­խա­կան» շար­ժում­նե­րուն։ Իսկ Երկ­րորդ Աշ­խար­հա­մար­տի տա­րի­նե­րուն ե­ղաւ ա­ռա­ջին­նե­րէն, որ այս­պէս կո­չո­ւած «­Հայ­րե­նա­կան ­Մեծ ­Պա­տե­րազմ»ի եր­գե­րը հնչե­ցուց՝ «Ս­տա­լին ­Հայ­րիկ»ի ներ­բող­նե­րով…
Ա­զատ Վշ­տու­նի հայ գրա­կա­նու­թիւն մուտք գոր­ծեց «Սր­տիս լա­րե­րէն», «­Բերկ­րանք», «­Փոք­րիկ լրագ­րա­վա­ճա­ռը» եւ «­Գար­նա­նա­կանչ» խո­րագ­րո­ւած քնա­րա­կան, յու­զիչ եւ խո­հուն բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն­նե­րով, բայց ­Հա­յաս­տա­նին եւ հա­յու­թեան պար­տադ­րո­ւած խորհր­դայ­նա­ցու­մին պատ­շա­ճե­լու իր կողմ­նո­րո­շու­մով՝ հայ գրո­ղի իր ու­ղիին վրայ յարդ ու ո­րոմ ցա­նեց…
­Յատ­կա­պէս 1921էն 1927 լոյս տե­սած իր գոր­ծե­րը շեշ­տա­կիօ­րէն կը կրեն պե­տա­կան պա­տո­ւէր կա­տա­րո­ղի դրոշ­մը։ ­Հայ Գ­րա­կա­նու­թեան թա­փօն­նե­րու կոյ­տին կը պատ­կա­նին ա­նոնք։ ­Բայց խորհրդա­յին այդ տաս­նա­մեակ­նե­րուն Ա­զատ Վշ­տու­նի հայ գրա­կա­նու­թեան տո­ւաւ նաեւ իր սկզբնա­կան շրջա­նին քնա­րա­կա­նու­թեամբ թա­թա­ւուն՝ սիրտ գրա­ւող եւ միտք յու­զող բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն­ներ, ո­րոնք եր­գի ալ վե­րա­ծո­ւե­ցան եւ միշտ կը հնչեն հայ տղոց շրթնե­րէն։
Ա­զատ Վշ­տու­նիի ո­գե­կոչ­ման ա­ռի­թով կա­տա­րո­ւած այս մտո­րում­նե­րը եզ­րա­փա­կե­լով՝ տե­ղին է մատ­նան­շել, որ խորհր­դայ­նաց­ման ա­ւե­րը ոչ միայն այ­լա­սեր­ման տա­րաւ մեր բա­նաս­տեղծ­նե­րը, այ­լեւ ա­նոնց պար­տադ­րեց փո­խա­դարձ պար­սա­ւան­քի ա­հա­ւոր «ա­ւան­դու­թիւն» մը, ինչ­պէս որ ստո­րեւ կ­’ե­րե­ւայ ­Մեծն ­Չա­րեն­ցի կող­մէ ե­րէ­կո­ւան իր գրչեղ­բօր հաս­ցէագ­րո­ւած փո­խա­դարձ պար­սա­ւագ­րին մէջ.
-«1922 թո­ւին ­Մոս­կո­ւա­յում հրա­տա­րա­կո­ւած իմ հա­տոր­նե­րում, ի հար­կէ, կան հայ­րե­նա­սի­րա­կան ռո­ման­տիզ­մի նմուշ­ներ, բայց դրանք ան­մեղ բա­ներ են հա­մե­մա­տած Վշ­տու­նու զոո­լո­գիա­կան, դաշ­նակ­ցա­կան ագ­րե­սիվ նա­ցիո­նա­լիզ­մի հետ («­Կա­մա­ւո­րի ու­շա­տետ­րից» եւ այլն)»։
Ն­ման տխուր ժա­մա­նակ­նե­րու յու­շա­տետ­րը կը բա­նայ Ա­զատ Վշ­տու­նիի մա­հո­ւան 60րդ ­տա­րե­լի­ցին ո­գե­կո­չու­մը։