­Նոր գիր­քե­րու հետ

­Ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն վե­րապ­րող­նե­րու ո­դի­սա­կա­նը պատ­մող ու փաս­տագ­րող հա­տոր մը

0
645

Ս. ՄԱՀՍԷՐԷՃԵԱՆ

Ե­թէ գիտ­նա­կա­նի մը հարց տաք, թէ կրակ յա­ռա­ջաց­նե­լու հա­մար ի՞նչ նա­խա­պայ­ման­ներ անհ­րա­ժեշտ են, ան պի­տի բա­ցատ­րէ, թէ պէտք ու­նիք հրկի­զո­ւե­լու ա­տակ նիւ­թի մը, ո­րոշ աս­տի­ճա­նի ջեր­մու­թեան ստեղծ­ման (օ­րի­նակ՝ փայ­տի կտոր­ներ յա­րա­տե­ւօ­րէն ի­րա­րու շփե­լու, կայծ­քա­րեր ի­րա­րու զար­նե­լու կամ խո­շո­րա­ցոյ­ցով մը ա­րե­ւու ճա­ռա­գայթ­նե­րուն ո­րոշ կէ­տի մը վրայ կեդ­րո­նաց­ման), թթո­ւա­ծի­նի եւ քիչ մըն ալ օ­դի հո­սան­քի։
­Գիտ­նա­կա­նին այդ բա­ցատ­րա­կա­նը փոխ առ­նե­լով՝ կրնանք ը­սել, որ նման նա­խա­պայ­ման­նե­րու զու­գոր­դու­թեան ար­դիւնք կրնայ ըլ­լալ նաեւ գիր­քե­րու ծնուն­դը. գո­նէ այդ­պէս է պա­րա­գան անգ­լե­րէ­նով հիւ­սո­ւած հա­տո­րի մը, որ 2016ին լոյս ըն­ծա­յո­ւած է Ան­թի­լիա­սէն՝ «­Ռի­չըրտ եւ ­Թի­նա ­Գա­րո­լան» հիմ­նադ­րա­մի մե­կե­նա­սու­թեամբ (թիւ 18), եւ կը կրէ «My Grandparents’ Odessey from Ourfa and Germir to Beirut» խո­րա­գի­րը։ ­Հե­ղի­նակ-հա­մադ­րող՝ ­Շու­շան Ար­թի­նեան-­Թո­գաթ­լեան։
­Խո­րա­գի­րը ըստ ա­մե­նայ­նի լու­սա­բա­նող է. կը պատ­մէ ո­դի­սա­կա­նը հե­ղի­նա­կին մեծ հօր՝ ­Յով­սէփ Ա­լա­հայ­տո­յեա­նի, եւ մեծ մօր՝ ­Բերկ­րու­հի ­Սա­հա­կեան-Ա­լա­հայ­տո­յեա­նի, ո­րոնք ծնած են յա­ջոր­դա­բար՝ Ուր­ֆա եւ ­Կեր­միր՝ ­Կե­սա­րիոյ շրջա­նին մէջ հայ­կա­կան ա­ւան մը, կտրած են ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ա­հա­ւոր ճամ­բա­նե­րը եւ, ­Պէյ­րու­թի մէջ զի­րար գտնե­լով, վե­րա­կանգ­նած են ան­դուլ աշ­խա­տան­քով ու կազ­մած ըն­տա­նիք, աշ­խարհ բե­րած են զա­ւակ­ներ ու թոռ­ներ, ա­նոնց կտակ ձգե­լով մեծ գրո­ղին պատ­գա­մը.- «Այս­քան չա­րիք թէ մո­ռա­նան մեր որ­դիք…»։
­Հա­տո­րին ա­ռա­ջին հում ա­տաղ­ձը կազ­մած է ­Շու­շա­նի մեծ մօր՝ ­Բերկ­րու­հիին պատ­մած­նե­րը, ո­րոնք յայտ­նա­պէս ման­կու­թեան օ­րե­րէն սկսեալ ան­թե­ղուած են պար­մա­նու­հիին հո­գիին մէջ. թթո­ւա­ծինն ու օ­դի հո­սան­քը ա­պա­հո­ված են մեծ հօր յու­շագ­րա­կան նո­թե­րը, ո­րոնք մեծ մօր մա­հէն ետք գտնո­ւած են ա­նոր պա­հեստ­նե­րուն մէջ։ Ի դէպ, ­Շու­շան եր­բեք չէ տե­սած դե­ղա­գործ մեծ հայ­րը, որ մա­հա­ցած է իր ծնուն­դէն ա­ռաջ, սա­կայն ա­նոր մա­սին ծա­նօ­թու­թիւն­ներ քա­ղած է մեծ մօր­մէն, ո­րուն կա­պո­ւած է այն­պի­սի սի­րով մը, որ սո­վո­րա­կան է բա­րե­հո­գի եւ ա­րո­ւես­տա­սէր մեծ մայ­րի­կի մը եւ ա­նոր գուր­գու­րան­քը ա­ռա­տօ­րէն վա­յե­լող թոռ­նի­կի մը մի­ջեւ։ ­Մեծ մայ­րի­կին պատ­մած­նե­րը եւ մեծ հօր նո­թե­րը դար­ձած են այ­րե­լու պատ­րաստ ա­տաղ­ձը, որ վեր­ջա­պէս կայծ ա­ռած է… Հ­րանդ ­Տին­քի սպա­նու­թեամբ։
Ու ե­րի­տա­սար­դու­հիին մտա­պատ­կե­րին մէջ ոճ­րա­գործ թուր­քը ի յայտ ե­կած է իր ան­ժա­ման­ցե­լի մեր­կու­թեամբ. Հ­րանդ ­Տին­քը սպան­նող­նե­րը ա­նոնք են, ո­րոնք ա­նա­սե­լի հա­լա­ծանք­նե­րու եւ բռնա­դա­տու­թիւն­նե­րու են­թար­կած են իր մեծ հայրն ու մեծ մայ­րը, ա­նոնց սերն­դա­կից ամ­բողջ հայ ժո­ղո­վուր­դը, ա­նոնց­մէ մէկ ու կէս մի­լիո­նը ջար­դած են ու թո­ղած ան­գե­րեզ­ման, իսկ վե­րապ­րող­նե­րուն վի­ճա­կած է զե­րո­յէն վերսկ­սե­լու դա­ժան ճա­նա­պար­հը, միշտ մոր­մո­քը ու­նե­նա­լով կո­րու­սեալ բա­րե­կե­ցու­թեան, հայ­րե­նի հո­ղին ու տան։
Այս բո­լո­րի կող­քին, կա­րե­լի չէ ան­տե­սել հե­ղի­նա­կին հա­յե­ցի դաս­տիա­րա­կու­թեան ու ըն­տա­նե­կան մթնո­լոր­տին ա­ռար­կա­յա­կան տո­ւեալ­նե­րը…
­Մօ­տա­ւո­րա­պէս 10 տա­րի­նե­րու աշ­խա­տան­քի ար­դիւնք է հա­տո­րը. ­Շու­շան չէ բա­ւա­կա­նա­ցած յի­շեալ ա­տաղձ­նե­րով, այլ դի­մած է մօր՝ ­Ռու­բի­նա Ա­լա­հայ­տո­յեան-Ար­թի­նեա­նի, մօ­րաք­րոջ՝ ­Յաս­միկ Ա­լա­հայ­տո­յեան-Մկ­րեա­նի, մօ­րեղ­բօր՝ ­Պետ­րոս Ա­լա­հայ­տո­յեա­նի պա­տում­նե­րուն եւ պա­հած ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րուն, ձայ­նագ­րեալ յու­շա­պա­տում­նե­րուն։ ­Յե­տոյ, ձեռ­նար­կած է պրպտում­նե­րու. պե­ղած է ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան տա­րի­նե­րու մամ­լոյ է­ջե­րը եւ վե­րար­տադ­րած փաս­տագ­րա­կան յօ­դո­ւած­ներ, է­ջեր եւ լրա­տո­ւա­կան հա­տո­ւած­ներ, լու­սան­կար­ներ, մեծ մա­սամբ ա­մե­րի­կեան մա­մու­լէն։
Այս բո­լո­րը ի վեր­ջոյ մէկ­տե­ղո­ւած են հա­տո­րին մէջ, հե­ղի­նա­կին կող­մէ պա­տու­մի ձե­ւով, հա­մե­մո­ւած՝ ըն­տա­նե­կան ու ար­խի­ւա­յին լու­սան­կար­նե­րով. ան նո­ւա­զա­գոյն մի­ջամ­տու­թիւն­ներ կա­տա­րած է դրո­ւագ­նե­րուն ներ­կա­յաց­ման պա­հուն, օ­րի­նակ՝ պատ­մած է մեծ մօր հետ իր ան­ցու­ցած հա­ճե­լի դրո­ւագ­ներն ու սրտցա­ւու­թիւն պատ­ճա­ռող պատ­մու­թիւն­նե­րուն ազ­դե­ցու­թիւ­նը, մեծ հօր յու­շագ­րու­թեան գտնո­ւիլն ու ա­նոր վեր­ծա­նու­մի աշ­խա­տանք­նե­րը եւ այլն։ Այլ խօս­քով, ան ներ­կայ է հա­տո­րին մէջ, իբ­րեւ պատ­մող, հա­մադ­րող, թարգ­մա­նող եւ պատ­մած­նե­րը էա­պէս վե­րապ­րող…
­Յով­սէ­փի եւ ­Բերկ­րու­հիի «Ո­դի­սա­կան»ը այ­լա­պէս հա­սա­րակ պատ­մու­թիւն է, այ­սինքն՝ մէ­կը այն պատ­մու­թիւն­նե­րէն, ո­րոնք բա­ժին ին­կած են բազ­մա­հա­զար հայ ըն­տա­նիք­նե­րու եւ ան­հատ­նե­րու, ո­րոնք օր մը ծնած էին դա­րա­ւոր հայ­րե­նի­քի ի­րենց պա­պե­նա­կան օ­ճա­խին մէջ, եր­կար ա­տեն կրած էին օս­ման­ցիին խտրա­կան հա­լա­ծանք­ներն ու բռնաճն­շում­ները, ո­րոնք օր մըն ալ հա­սան գա­գաթ­նա­կէ­տի մը՝ 1915ին ծայր տո­ւած ծրագ­րեալ ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան։ Այ­նու­հե­տեւ, ­Բերկ­րու­հիին տա­ռա­պա­լից ճամ­բոր­դու­թիւն­նե­րը՝ ­Կեր­մի­րէն մին­չեւ Իզ­միր, ­Յու­նաս­տան, հան­դի­պում Ե­գիպ­տոս ու հանգ­րո­ւա­նում ­Պէյ­րութ, ուր հան­դի­պած է իր ա­պա­գայ ա­մու­սի­նին։ ­Զու­գա­հե­ռա­բար, ­Յով­սէ­փի յու­շե­րը կը պատ­մեն ա­նոր ման­կու­թիւնն ու ու­սում­նա­ռու­թիւ­նը, դա­ժան ի­րա­կա­նու­թեանց ա­կա­նա­տե­սի վկա­յու­թիւն­նե­րը՝ Ուր­ֆա­յի մէջ, կրկնա­կի գաղ­թը եւ հանգ­րո­ւա­նի­լը ­Պէյ­րութ, ուր հիմ­նած է իր դե­ղա­րա­նը եւ ար­ժա­նա­ցած պա­տուան­շա­նի…։ Եւ ինչ­պէս որ ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան են­թար­կո­ւած ու վե­րապ­րած իւ­րա­քան­չիւր հայ ու­նի իր ող­բեր­գա­կան վէ­պը, ի­րա­կա՛ն վէ­պը, ա­հա­ւա­սիկ այս հա­տորն ալ կը ներ­կա­յաց­նէ վե­րապ­րող ­Յով­սէ­փի ու ­Բերկ­րու­հիի վէ­պը, իր սեւ, կար­միր եւ բազ­մա­գոյն ե­րես­նե­րով։
Ար­ժա­նիք­նե­րէ՞ն. յի­շա­տա­կո­ւած­նե­րուն կող­քին, ըն­թեր­ցո­ղը հա­ղոր­դա­կից կ­’ըլ­լայ ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան նա­խօ­րեա­կի կեան­քին, իր ֆոլք­լո­րիք կարգ մը ե­րես­նե­րով, բա­րե­սի­րա­կան կազ­մա­կեր­պու­թեանց գոր­ծու­նէու­թեան ու հա­յու­թեան ե­րախ­տա­պար­տու­թեան ար­տա­յայ­տու­թեանց եւ, ինչ­պէս նշե­ցինք, քայ­քա­յուած ու ճղա­կո­տոր ըն­տա­նիք­նե­րու բե­կոր­նե­րու փրկու­թեան պայ­ման­նե­րուն ու կեան­քի պար­տէզ­նե­րուն վե­րա­ծաղ­կու­մին, ուր ծա­ղիկ մըն ալ կը հան­դի­սա­նայ նոյ­նինքն հե­ղի­նա­կը։ ­Ման­րա­մաս­նու­թիւն­նե­րը կա­րե­լի է ու­նե­նալ հա­տո­րը ըն­թեր­ցե­լով։
Ու­շագ­րաւ բա­ժին մը կը կազ­մեն 1922ի Իզ­մի­րի ջար­դե­րուն յատ­կա­ցո­ւած է­ջե­րը, ուր դա­ժան գոյ­նե­րով կը ներ­կա­յա­նան հա­լա­ծա­կան ու տնա­կո­րոյս խլեակ­նե­րու դէմ թրքա­կան բրտու­թիւն­նե­րը, պատ­մո­ւած՝ 1912ի ծնունդ ­Բերկ­րու­հիի կող­մէ, որ այդ օ­րե­րուն յայտ­նա­պէս ե­ղած է 10 տա­րե­կան (եւ ոչ թէ 3-4 տա­րե­կան, ինչ­պէս ար­ձա­նագ­րո­ւած է հա­տո­րին մէջ. սա­կայն նման բաց­թո­ղում ո­չինչ կը փո­խէ հա­տո­րին պատ­գա­մէն)։ ­Շու­շան կը խոս­տո­վա­նի, թէ ­Տին­քի սպա­նու­թեան կող­քին, զինք աշ­խա­տան­քի մղո­ղը ե­ղած է նաեւ մեծ հօր նո­թե­րուն մէջ ար­ձա­նագ­րո­ւած տող մը.- «Այս­քան չա­րիք թէ մո­ռա­նան մեր որ­դիք…»։ Եւ ան ըն­դա­ռա­ջած է այս կո­չին՝ մարմ­նա­ւո­րե­լով այս հա­տո­րը։ Իսկ թէ ին­չո՞ւ անգ­լե­րէ­նով. ան վստահ է, որ նման պա­տում­ներ, որ­քան ալ որ իւ­րա­յա­տուկ եւ մէ­կը միւ­սէն տար­բե­րա­կող դա­ժա­նու­թիւն­նե­րով՝ ծա­նօթ են հայ սե­րունդ­նե­րուն, հե­տե­ւա­բար, յանձն ա­ռած է օ­տա­րին հասկ­նա­լի լե­զուով մը հա­տո­րը պատ­րաս­տե­լու գոր­ծը։
­Հա­տո­րին խմբագ­րու­մը կա­տա­րած է Ար­մէն Իւռ­նէշ­լեան։ Ա­ւար­տին, հե­ղի­նա­կը ու­նի շնոր­հա­կա­լի­քի էջ մը, օգ­տա­գոր­ծած աղ­բիւր­նե­րու ցան­կը, բա­ւա­կան հա­րուստ, եւ յա­տուկ ա­նուն­նե­րու ցան­կը։
Կ’ար­ժէ ար­ձա­նագ­րել նաեւ այն, որ այս հա­տո­րը մաս կը կազ­մէ շար­քին վեր­ջին տա­րի­նե­րուն հետզ­հե­տէ բազ­մա­ցող գիր­քե­րու, ո­րոնց հայ թէ օ­տար հե­ղի­նակ­նե­րը հա­յե­րէն այլ լե­զու­նե­րով կը վե­րա­պատ­մեն կամ ժա­պա­ւէ­նի կը վե­րա­ծեն ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան դա­ժան ի­րա­կա­նու­թիւն­նե­րը, պատ­մա­կան ի­րա­կա­նու­թիւն­նե­րը՝ փաս­տե­լով, որ ­Թուր­քիոյ ու­րաց­ման քա­ղա­քա­կա­նու­թիւ­նը սնանկ է։
Ն­ման գոր­ծեր ար­ժա­նի են ըն­թեր­ցու­մի ու մա­նա­ւանդ՝ տա­րա­ծու­մի ոչ-հայ­կա­կան շրջա­նակ­նե­րու մէջ։