Շաւարշ Նարդունի (Այվազեան Ասքանազ, 1898-1968)

­Շա­ւարշ ­Նար­դու­նի (Այ­վա­զեան Աս­քա­նազ, 1898-1968). Ս­փիւռք կո­չո­ւած ԱՔՍՈ­Րին եւ Ս­փիւռ­քա­հա­յու ՏԱԳՆԱ­Պին սրտա­բուխ «բա­նե՜ր»ն­ ու «մե­ղե­դի­նե՜ր»ը Ն.

0
420

Ք­սա­նե­րորդ դա­րու հայ գրա­կա­նու­թեան ինք­նա­տիպ տա­ղանդ­նե­րէն է ­Շա­ւարշ ­Նար­դու­նի, ո­րուն ծննդեան 120ա­մեա­կը կը նշենք ­Փետ­րո­ւար 13ի այս օ­րը։
Այս տա­րի կը լրա­նայ նաեւ մա­հո­ւան 50րդ ­տա­րե­լի­ցը հայ մտքի ու գրա­կա­նու­թեան բազ­մա­վաս­տակ այս տա­ղան­դա­ւո­րին։
Ար­ձակ բա­նաս­տեղ­ծու­թիւ­նը եւ ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէ­նը գե­ղա­րո­ւես­տա­կան բար­ձունք մը նո­ւա­ճե­ցին ­Նար­դու­նիի գրի­չով։
Գ­րե­լու պարզ, խո­հուն ու պատ­կե­րա­ւոր ո­ճը հայ գրա­կա­նու­թեան մէջ իր լա­ւա­գոյն ներ­կա­յա­ցուցչ­նե­րէն մէ­կը ու­նե­ցաւ յան­ձին ­Նար­դու­նիի։
­Նոյն­պէս եւ ճար­տա­սա­նու­թիւնն ու հռե­տո­րու­թիւ­նը բազ­մաշ­նորհ այս մտա­ւո­րա­կա­նին բարձ­րա­ցու­ցին ­Հայ­կա­կան Ս­փիւռ­քի ա­մէ­նէն սի­րո­ւած ու փնտռո­ւած բա­նա­խօս­նե­րու պա­տո­ւան­դա­նին։
Իսկ հրա­պա­րա­կագ­րա­կան, ի­մաս­տա­սի­րա­կան ու բժշկա­գի­տա­կան գրա­կա­նու­թեան իր պատ­կա­ռազ­դու վաս­տա­կով՝ ­Շա­ւարշ ­Նար­դու­նի ար­ժա­նա­ւո­րա­պէս մարմ­նա­ւո­րեց ի­րա՛ւ հայ մտա­ւո­րա­կա­նի ինք­նու­րոյն յա­ռա­ջա­պահ մը։
Ս­փիւռ­քա­հայ մեր սե­րունդ­նե­րը, ազ­գա­յին ու հո­գեմտա­ւոր ի­րենց կազ­մա­ւոր­ման ու ինք­նա­ճա­նա­չու­մին հա­մար, շատ բան կը պար­տին ­Նար­դու­նիի սրտա­բուխ բա­նաս­տեղ­ծու­թեանց։ Գ­րո­ւած՝ ար­ձակ, միա­ժա­մա­նակ յա­գե­ցած՝ ա­ռինք­նող կշռոյ­թով ու հնչե­ղու­թեամբ, ­Նար­դու­նիի բա­նաս­տեղ­ծու­թիւ­նը լու­սա­ւո­րեց ու­ղին Ս­փիւռ­քա­հա­յուն։
­Նար­դու­նի ե­ղաւ ա­ռա­ջին­նե­րէն, որ Ս­փիւռքն ու Ս­փիւռ­քեան կե­ցու­թիւ­նը ըն­կա­լեց իբ­րեւ հայ մար­դու մնա­յուն ԱՔՍՈՐն ու ԱՔՍՈՐԱՎԱՅ­Րը։ Ապ­րե­ցաւ այն կրկնակ գի­տակ­ցու­թեամբ, որ՝
— մէկ կող­մէ խու­սա­փում չու­նի, այ­լեւ ճա­կա­տագ­րուած է ապ­րե­լու Ս­փիւռ­քի մէջ, հա­մար­կո­ւե­լու Ս­փիւռ­քեան մի­ջա­վայ­րին հետ եւ Ս­փիւռ­քա­հա՛յ ըլ­լա­լու,
— իսկ միւս կող­մէ՝ աշ­խար­հի մեծ ու փոքր վա­յելք­նե­րուն, ձանձ­րոյթ­նե­րուն, ցա­ւե­րուն ու հեշ­տանք­նե­րուն մէջ տես­նե­լու եւ միշտ փնտռե­լու հայ­րե­նին ու հա­յե­ցին՝ իբ­րեւ ծննդա­վայր, յի­շո­ղու­թիւն եւ, մա­նա­ւա՛նդ, ժա­ռան­գու­թի՜ւն։
­Դեռ 1930ա­կան­նե­րու սկզբնա­ւո­րու­թեան, ­Նար­դու­նի ու­ղիղ ճա­կա­տէն դի­մագ­րա­ւեց ար­դի մար­դուն, նաեւ՝ հա­յուն վի­ճա­կո­ւած որ­քան յա­ռաջ­դի­մու­թեան ու զար­գաց­ման, նոյն­քան եւ ձանձ­րոյ­թի ու տա­ռա­պան­քի քա­ղա­քակր­թա­կան սուր տագ­նա­պը։ Այդ զգա­յու­թեամբ կը բա­բա­խէ «Ի խո­րոց սրտի…» խո­րագ­րով հռչա­կո­ւած իր ծա­նօթ գոր­ծը, որ­մէ առ­նո­ւած է հե­տա­գայ հա­տո­ւա­ծը.-
­Կը ձանձ­րա­նամ եւ կը տա­ռա­պիմ, ո­րով­հե­տեւ սի­րե­ցի բար­դու­թիւն­նե­րը, զար­գա­ցու­ցի ճա­շակս, սրե­ցի զգա­յա­րանք­ներս եւ գի­տուն դար­ձայ։
Ընդ­հա­կա­ռակն՝ յի­մա՜ր տղայ, եր­ջա­նիկ ըլ­լա­լու հա­մար՝ պէտք էր մնալ պար­զա­միտ, անզ­գայ, ան­ճա­շակ եւ տգէտ։ ­Պէտք էր խփել զգա­յա­րանք­նե­րուն բե­րա­նը, պէտք էր չճանչ­նալ հա­ճոյք­նե­րուն աղ­բիւր­նե­րը։ Այն­քան հա­մո­զո­ւած եմ այս ճշմար­տու­թեան, որ կ­’ու­զեմ ետ դառ­նալ։ Բ­թաց­նել զգա­յա­րանք­ներս, եղ­ծել ճա­շակս եւ մոռ­նա՜լ, մոռ­նա՜լ, ա­մէ՜ն բան։ Եր­բեմն կը մտա­ծեմ մեծ ո­ճիր մը գոր­ծել եւ բանտ եր­թալ։ ­Վասնզի բան­տը հա­կա­ռակն է դպրո­ցին։ Ինչ որ կը սոր­վինք դպրո­ցին մէջ, կը մոռ­նանք միայն բան­տին մէջ։ ­Գո­ղե­րու, ա­ւա­զակ­նե­րու, խման­նե­րու, ոճ­րա­գործ­նե­րու հետ, սղո­ցե­լով ծա­ռե­րը, փո­րե­լով հան­քե­րը, լո­ւա­լով նա­ւե­րը, կռնա­կի վրայ կրե­լով ծանր­կեկ քա­րե­րը, հե­ռո՜ւ քա­ղա­քակր­թու­թե­նէն, թե­րեւս մոռ­նամ որ ժա­մա­նա­կին մտա­ւո­րա­կան մըն էի։
…Իմ այս ցաւս կը կո­չո­ւի «դա­րուս ցա­ւը», ու­րիշ ա­նու­նով մը՝ «քա­ղա­քակր­թու­թեան Ֆ­րան­կախտ»ը։
Ան­հան­դուր­ժե­լի այս ցա­ւին դար­մանն է տգի­տու­թիւ­նը։ ­Փա՜ռք տգի­տու­թեան, որ պի­տի խա­ղա­ղեց­նէ փո­թո­րի­կը գան­կիս մէջ։ Այդ­պէ՛ս միայն, դան­դա­ղե­լով դան­դա­ղե­լով՝ կանգ պի­տի առ­նէր մտքիս մե­քե­նան։
­Նար­դու­նի ծնած էր Ար­մաշ, 13 ­Փետ­րո­ւար 1898ին, ինչ­պէս ինք կը գրէ՝ «­Տէրն­տաս»ի ե­րե­կոյ մը։ Ա­ւա­զա­նի ա­նունն էր՝ Այ­վա­զեան Աս­քա­նազ։ ­Կեն­սա­գիր­նե­րու վկա­յու­թեամբ՝ ծնող­քը ա­ռա­ջին իսկ օ­րէն ­Շա­ւարշ կան­չե­ցին նո­րա­ծի­նը։ Իսկ ի վե­րուստ գրե­լու բնա­տուր տա­ղան­դով օժ­տո­ւած ­Շա­ւար­շը ինք, երբ պա­տա­նի տա­րի­քէն մուտք գոր­ծեց հայ գրա­կա­նու­թեան ան­դաս­տա­նէն ներս, իբ­րեւ գրչա­նուն ընտ­րեց ­Նար­դու­նի մա­կա­նու­նը՝ ծա­ղի­կի ա­նու­նէն ներշն­չո­ւած։
Աս­քա­նազ Այ­վա­զեան այդ­պէ՛ս դար­ձաւ հայ ժո­ղո­վուր­դի միտքն ու հո­գին ազ­նո­ւաց­նող ­Շա­ւարշ ­Նար­դու­նին։
Ծնն­դա­վայ­րի «­Նա­րե­կեան» վար­ժա­րա­նը ա­ւար­տե­լէ ետք, ան յա­ճա­խեց Ա­տա­փա­զա­րի «­Կեդ­րո­նա­կան» վար­ժա­րա­նը։ 1918ին զի­նո­ւո­րագ­րո­ւե­ցաւ ու մտաւ Ս­պա­յից ­Վար­ժա­րան։ Ա­ռա­ջին Աշ­խար­հա­մար­տի ա­ւար­տէն ետք ըն­դու­նո­ւե­ցաւ ­Պոլ­սոյ Բժշ­կա­կան ­Հա­մալ­սա­րա­նը, բայց ազ­գա­յին-քա­ղա­քա­կան իր հա­մո­զում­նե­րուն պատ­ճա­ռով վտա­րո­ւե­ցաւ։
­Քե­մա­լա­կան ճնշում­նե­րէն խոյս տա­լով՝ ան­ցաւ Ֆ­րան­սա եւ ըն­դու­նո­ւե­ցաւ ­Փա­րի­զի Բժշ­կա­կան ­Հա­մալ­սա­րա­նը։ Ա­ւար­տեց 1927ին եւ տա­րի մը, իբ­րեւ ներ­քին հի­ւան­դու­թեանց բժիշկ, պաշ­տօ­նա­վա­րեց Ա­միէ­նի Ֆ­րան­սա­կան յի­մա­րա­նո­ցին մէջ։ Այ­նու­հե­տեւ, բժիշ­կի իր գոր­ծին ա­ռըն­թեր, թա­փով նե­տո­ւե­ցաւ գրա­կան-գե­ղա­րո­ւես­տա­կան աս­պա­րէզ։
Ս­փիւռ­քեան ա­փե­րու վրայ եւ յատ­կա­պէս հա­մայ­նա­կալ ­Փա­րի­զի մէջ իր ե­րի­տա­սարդ տա­րի­քը կեն­սա­գոր­ծող՝ յետ-ե­ղեռ­նեան հա­յու­թեան ա­ռա­ջին սե­րուն­դին ար­ժա­նա­ւոր ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րէն ե­ղաւ ­Նար­դու­նի։
Իր ­Սե­րուն­դը հա­մա­կած ազ­գա­յին վիշտն ու հայ­րե­նի կա­րօ­տը, խոր մարդ­կայ­նու­թիւնն ու յորդ հա­յե­ցիու­թիւ­նը եւ, մա­նա­ւա՛նդ, սփիւռ­քա­հա­յու բարդ հո­գե­կեր­տո­ւած­քը ի­րենց վսեմ ՊԱՐԶՈՒԹԵԱՆ մէջ վեր­ծա­նող ու յա­ւեր­ժաց­նող շնոր­հա­լի գրո­ղը ե­ղաւ ­Նար­դու­նի։
Ապ­րե­ցաւ մին­չեւ 1968 եւ բնաւ հան­գիստ չտո­ւաւ իր գրի­չին։ ­Տաս­նա­մեակ­ներ ամ­բողջ ե­ղաւ ­Շա­ւարշ ­Մի­սա­քեա­նի փա­րի­զեան «­Յա­ռաջ»ին կա­նո­նա­ւոր աշ­խա­տա­կիցն ու ըն­թեր­ցող լայն հա­սա­րա­կու­թեան կող­մէ փնտռո­ւած մնա­յուն իր սիւ­նա­կը ու­նե­ցող հե­ղի­նա­կու­թիւ­նը։
­Մաս­նա­գի­տա­կան իր պատ­րաս­տու­թեամբ ու պա­շա­րով՝ ձեռ­նար­կեց եւ տաս­նա­մեակ­ներ շա­րու­նակ հրա­տա­րա­կեց «­Հայ ­Բոյժ» ամ­սա­գի­րը։
­Բազ­մու­թիւն­նե­րը ա­ռինք­նող հռե­տոր էր միա­ժա­մա­նակ եւ, իբ­րեւ այդ­պի­սին, Ս­փիւռ­քի ողջ տա­րած­քին իր գրա­ւիչ խօսքն ու շուն­չը բաշ­խած բա­նա­խօս։
­Շա­ւարշ ­Նար­դու­նիի մե­ծու­թեան եւ ժո­ղովր­դա­կա­նու­թեան գաղտ­նի­քը կը գտնո­ւի բուխ սիրտն ու գի­տա­կան միտ­քը հա­մա­տե­ղե­լու՝ միա­ձու­լե­լու իր ար­ժա­նի­քին մէջ։
— ­Բուխ սիրտ՝ որ միշտ յոր­դե­ցաւ հայ­րե­նի հո­ղի, հայ գեղ­ջու­կի ազ­նո­ւու­թեան, հայ լե­զո­ւի հարս­տու­թեան եւ ազ­գա­յին ար­ժէք­նե­րու վա­րար պաշ­տա­մուն­քով։
— ­Գի­տա­կան միտք՝ որ ­Լոյ­սի ­Քա­ղա­քէն բա­ցո­ւած էր ողջ աշ­խարհն ու մարդ­կու­թիւ­նը յու­զող մեծ ու ծանր բո­լոր խնդիր­նե­րուն վրայ՝ ­Հա­յաս­տա­նէն պո­կո­ւած հայ բե­կո­րի ան­խար­դախ զգա­յա­րանք­նե­րով։
­Հա­յե­րէն ար­ձա­կը միայն բա­ցա­ռիկ­նե­րու մօտ հա­սած է ­Նար­դու­նիի նո­ւա­ճած գե­ղա­րո­ւես­տա­կան մաք­րու­թեան, բա­նաս­տեղ­ծա­կան շուն­չի, խո­հա­կան ներ­հա­յե­ցո­ղու­թեան եւ ան­կեղծ յու­զա­կա­նու­թեան այդ­քան բարձր աս­տի­ճա­նի։ ­Բայց մա­նա­ւանդ ՊԱՐԶՈՒԹԻՒ­Նը ե­ղաւ ա­ռանձ­նա­յա­տուկ նո­ւա­ճու­մը ­Նար­դու­նիի ար­ձա­կին։
Ա­ռան­ձին հա­տո­րով լոյս տե­սած իր «­Մե­ղե­դի­նե՜ր, մե­ղե­դի­նե՜ր», «­Բա­նե՜ր, բա­նե՜ր… ի՜նչ բա­ներ», «Ե­րու­սա­ղէ՜մ… Ե­րու­սա­ղէ՜մ», «­Կա­նանչ բա­ժա­կով», «Ջր­վէժ» եւ միւս գոր­ծե­րը ոչ միայն գրա­կան ըն­թեր­ցու­մի վա­յել­քը փո­խան­ցե­ցին՝ ճա­շա­կը մշա­կե­ցին եւ հո­գին ազ­նո­ւա­ցու­ցին տա­րագ­րու­թեան փշոտ ու վհա­տեց­նող ճա­նա­պար­հը հար­թող հայ բազ­մու­թիւն­նե­րուն, այ­լեւ՝ հու­նա­ւո­րե­ցին սփիւռ­քա­հայ ի­րե­րա­յա­ջորդ սե­րունդ­նե­րու մտա­ծե­լա­կերպն ու հո­գե­կեր­տո­ւած­քը։
­Հա­յու սրտէն բխած «­Բա­րի լոյս»ը, հա­յու հպար­տու­թիւ­նը պա­տո­ւան­դա­նի բարձ­րաց­նող «­Հա­յաս­տա­նը ա­մէն բա­նէ վե՜ր»ը, «Աշ­խար­հի չորս ծա­գե­րուն խա­ղա­ղու­թեան եւ ա­րեւ­շա­տու­թեան Ան­դաս­տա­նի մաղ­թանք»ը, ­Նար­դու­նիի գրչին տակ, սոսկ բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն չէին ու չե­ղան միայն գրա­կան ապ­րում, այ­լեւ վե­րա­ծո­ւե­ցան ազ­գա­յին-գա­ղա­փա­րա­կան հան­գա­նա­կի ու յանձ­նա­ռու­թեան։
­Պա­տա­հա­կան չէ, որ հայ ժո­ղո­վուր­դի մե­ծու­թեան եւ հմայ­քին, ազ­գա­յին ար­ժա­նա­ւո­րու­թեան ու ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան հունձ­քին մա­սին վա­ւե­րա­կան վկա­յու­թիւն փնտռող յե­տա­դարձ ո­րե­ւէ հա­յեացք ան­պայ­ման կանգ պի­տի առ­նէ ­Շա­ւարշ ­Նար­դու­նիի վաս­տա­կին վրայ՝ հա­յօ­րէն ներշն­չու­մի իր ա­կունք­նե­րով վե­րա­նո­րո­գո­ւե­լու հա­մար։
­Սե­րունդ­ներ ամ­բողջ ­Հա­յաս­տանն ու ­Հա­յը պաշ­տա­մուն­քի աս­տի­ճան սի­րե­լու կրա­կը ստա­ցան ­Նար­դու­նի­նե­րէն։
­Ցե­ղաս­պա­նին մարմ­նա­ւո­րած քա­ղա­քակր­թա­կան պա­տու­հա­սը պատ­կե­րա­ցու­ցին ­Նար­դու­նիա­կան պարզ, բայց խո­րա­սոյզ ախ­տա­ճա­նա­չու­մով։
Ե­ռա­գոյնն ու ա­նոր խորհր­դան­շած հայ­կա­կա­նու­թեան փառքն ու ող­բեր­գու­թիւ­նը նոյն­պէս ողջ էու­թեամբ ըն­կա­լե­ցին ­Նար­դու­նիի յու­զաշ­խար­հով։
­Նար­դու­նիի յի­շա­տա­կին որ­քա՜ն տե­ղին է, ­Մեծն ­Վա­րու­ժա­նի հե­տե­ւո­ղու­թեամբ, խո­նար­հիլ ­Նո­րին Վ­սե­մու­թիւն ­Պար­զու­թեան առ­ջեւ։
Ճշ­մա­րիտն ու Ի­րա­ւը մեծ են ի­րենց ­Պար­զու­թեան մէջ։
­Նար­դու­նիի ծննդեան 115ա­մեա­կը յի­շեց­նող մո­մի պէս մեր այս օ­րը թող ջեր­մաց­նէ ա­նոր «… Ա­մէն բա­նէ վե՜ր» բա­նաս­տեղ­ծու­թե­նէն առ­նո­ւած հա­տո­ւա­ծը.-
Ո՞վ կայ վե­րը։
­Սա եր­կին­քէն վեր, ան­հու­նէն վեր, մեր կա­րո­ղու­թիւն­նե­րէն վեր, ան­հաս ու ա­նեզր, ո՞վ կայ վե­րը։
Ո՞վ կայ հզօր ու ա­մե­նա­զօր։
Աս­տո­ւա՞ծ, Ե­հո­վա՞, ­Բէեղ­զե­բո՞ւզ, ­Սա­դա­յէ՞լ։
Ով որ կայ, թող մտիկ ը­նէ.
— Իմ սիրտս լե­ցո­ւած է. հի­մա ո՛չ ա­ղօթ­քի կու գամ, ո՛չ ալ ա­ղա­չան­քի։ ­Նե­տած եմ սկեպ­տիկ փի­լի­սո­փա­յի գօ­տիս, զգա­յա­պաշտ բա­նաս­տեղ­ծի գրիչս եւ միա­միտ քրիս­տո­նեա­յի հո­ղա­թափ­ներս։
Ե­կած եմ հարց­նե­լու.- Ե՞րբ պի­տի ու­նե­նանք մեր «… Ա­մէն բա­նէ վե՜ր»ը։ ­Պի­տի ու­նե­նա՞նք։ Է՜հ, Աս­տո­ւա՞ծ ես թէ ոչ։ ­Չե՜մ ու­զեր հասկ­նալ, ո՛չ. ի՞նչ կ­’ու­զես ե­ղիր, Ե­հո­վա կամ ­Բէեղ­զե­բուզ։ ­Բայց լսէ՛…։ ­Յոգ­նած էի, եւ ար­հա­մար­հե­ցի քեզ. ձանձ­րա­ցած էի, եւ հայ­հո­յե­ցի քե­զի։ Ե­ղայ հպարտ եւ ե­սա­պաշտ, սան­ձե­ցի զգա­յու­թիւն­նե­րուս լի­ճը, սաս­տե­ցի դիւ­րազ­գած նո­ւա­գա­րանս։ Չ­յա­ջո­ղե­ցա՜յ։ ­Վեր­ջա­պէս մարդ եմ, ես ալ։ ­Կը տես­նե՞ս, դար­ձեա՜լ կա­կուղ­ցայ, եւ ա­ղօ­թող կնոջ մը պէս կը կլոր­նամ նո­րէն առ­ջեւդ։ Եւ ը­սե­լիքս ա­ղերս մը դար­ձաւ շրթնե­րուս վրայ։ ­Բայց լսէ՛։
Ե՜ս ալ կ­’ու­զեմ ազ­գի զա­ւակ ըլ­լալ, ե՜ս ալ կ­’ու­զեմ ազգ ու­նե­նալ, եր­կի՜ր ու­նե­նալ։ Որ­պէս­զի, ո՜վ իմ Աս­տուա­ծիկս — մի՜ նե­ղա­նար իմ սրամ­տու­թեանս հա­մար, տան­ջո­ւած տղա՜յ եմ -, որ­պէս­յի ե՜ս ալ կշտա­նամ այն ու­րա­խու­թիւն­նե­րով, զորս օ­տար ազ­գեր ու­նին. ե՜ս ալ ո­գե­ւո­րո­ւիմ այն յոյ­սե­րով, զորս հա­րուստ ժո­ղո­վուրդ­նե­րը ու­նին։ Ես ալ կ­’ու­զեմ «…Ա­մէն բա­նէ վեր» մը, ո­րով­հե­տեւ կը զգամ պա­հան­ջը, ու­նիմ կա­րօ­տը, եւ ար­ժա­նի եմ։ ­Տո՜ւր ինձ «…Ա­մէն բա­նէ վեր» մը, որ­պէս­զի առ­տուն ա­ղօթքս ա­նով սկսիմ, օ­տար ազ­գե­րու ե­րի­տա­սարդ­նե­րուն մէջ որ­բի պէս չըլ­լա՜մ, խորթ քայ­լերգ­ներ մրմնջե­լով սրտիկս չա­րիւ­նի՜։
­Վեր­ջին ըմ­բոս­տու­թե­նէ մը ա­ռաջ, բո­լո՜ր սրբու­թիւն­նե­րը դեռ չա­նար­գած, սկիզ­բին ու վախ­ճա­նին տա­կա­ւին չհայ­հո­յած, ան­գա՜մ մըն ալ կու գամ քե­զի։ Լ­սէ՛ ա­ղա­չանքս, ա­ղօ՜թ­քը մեր կլո­րիկ աղ­ջիկ­նե­րուն եւ ըն­ձիւղ ե­րի­տա­սարդ­նե­րուն, մեր ա­նուշ­բե­րան մա­միկ­նե­րուն եւ հո­ղա­տէր պա­պիկ­նե­րուն, խունկ ծխո­ղին եւ արտ հեր­կո­ղին, լսէ՜. մե՜նք ալ կ­’ու­զենք եր­գել «…Ա­մէն բա­նէ վեր»։ Ամ­պած­րար այն լե­րան կա­տա­րէն, ամպ­րո­պին ու փո­թո­րի­կին մէ­ջէն, Ե­հո­վա՜, սկսէ՛ եւ տուն տուր, տող առ տող,։ Եւ թող մեր ժո­ղո­վուր­դը հե­տե­ւի ձայ­նիդ, բո­ցի պէս ժայթ­քի եր­գը թո­քե­րէն ցնծու­թեամբ եւ ար­ցուն­քով, դղրդա­գին ու ա­հեղ, կիր­քե­րը դադ­րած, կար­գա­պա՜հ ու սի­րա­լիր. ե՜ր­գը, տէ՜ր, մեր եր­գը, տո՜ւր, որ եր­գենք մեր եր­գը.
ՀԱՅԱՍՏԱ՜Ն, ԱՄԷՆ ԲԱՆԷ ՎԵՐ…։