Յովսէփ Կարալեան (1897-1981)

Յովսէփ Կարալեան (1897-1981). ­Հա­յադ­րոշմ ­Թիֆ­լի­սի կեն­ցա­ղը յա­ւեր­ժաց­նող պատ­կեր­նե­րու տա­ղան­դա­ւոր գե­ղան­կա­րի­չը Ն.

0
136

Ք­սա­նե­րորդ դա­րու հայ տա­ղան­դա­ւոր գե­ղանկա­րիչ­նե­րու փա­ղան­գին մէջ իր ու­րոյն պա­տո­ւան­դա­նը ու­նի ­Յով­սէփ ­Կա­րա­լեան, ո­րուն ծննդեան 121րդ ­տա­րե­դար­ձը կը նշենք ­Փետ­րո­ւար 1ի այս օ­րը։
­Թէեւ ­Կա­րա­լեա­նի ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան կեան­քը մեծ մա­սամբ ան­ցաւ խորհր­դա­յին ամ­բող­ջա­տի­րու­թեան պայ­ման­նե­րուն մէջ, այ­դու­հան­դերձ՝ ինչ­պէս Աստ­ղիկ Ս­տամ­բոլ­ցեան ընդգ­ծած է «­Ման­կու­թեան ա­րա­հետ­նե­րի ­Ճամ­բոր­դը» խո­րագ­րով իր յօ­դո­ւա­ծին մէջ («Ք­րիս­տո­նեայ ­Հա­յաս­տան» կայ­քէջ, 15 ­Հոկ­տեմ­բեր 2010), «նրա կտաւ­նե­րը, ո­րոնք այ­լեւս դա­սա­կա­նի ար­ժէք ու­նեն եւ ի­րենց ան­փո­խա­րի­նե­լի տե­ղը մեր կեր­պա­րո­ւես­տում, զերծ են ժա­մա­նա­կին տուրք տա­լու մի­տու­մից։ Դ­րանք ա­ռա­ւե­լա­պէս խօ­սում են այն մա­սին, որ ա­րար­ման բա­նա­լին մար­դու ման­կու­թեան լու­սա­ւոր ու ա­նեղծ տպա­ւո­րու­թիւն­նե­րով լե­ցուն փոք­րիկ ու մեծ աշ­խար­հի խնա­մո­ւած ու փայ­փա­յո­ւած ծալ­քե­րում է»։
­Յով­սէփ ­Կա­րա­լեան ոչ միայն ան­հար­կի տուրք չվճա­րեց խորհր­դա­յին մտա­կա­ղա­պա­րում­նե­րուն, այ­լեւ ստեղ­ծեց նա­խա­խորհր­դա­յին ժա­մա­նա­կաշրջա­նին կա­պո­ւած յու­շե­րու եւ տպա­ւո­րու­թիւն­նե­րու, յոյ­զե­րու եւ ե­րազ­նե­րու իր ու­րոյն, պարզ ու գողտ­րիկ աշ­խար­հը՝ ­Թիֆ­լի­սի հա­յոց ա­մէ­նօ­րեայ կեն­ցա­ղը յա­ւեր­ժաց­նող պատ­կեր­նե­րով, միշտ ու­ղե­ցոյց ու­նե­նա­լով ա­րո­ւես­տի իր ու­րոյն փի­լի­սո­փա­յու­թիւ­նը.-
«Երբ ա­րո­ւես­տի գա­ւա­թը մին­չեւ վերջ լցւում է հմտու­թեամբ ու ար­հես­տի փայ­լա­տա­կու­մով, անհ­րա­ժեշտ է թա­փել պա­րու­նա­կու­թիւ­նը եւ կրկին լցնել նա­խաս­տեղ­ծով, ա­նա­ղար­տով ու ան­պա­ճոյ­ճով։ Ս­րա­նում են ա­րո­ւես­տի բա­րեշր­ջու­թեան փրկու­թիւնն ու յա­ւի­տե­նու­թիւ­նը»։
Յ. ­Կա­րա­լեան ծնած է 1897ի 1 ­Փետ­րո­ւա­րին, ­Թիֆ­լիս։ 1914-1916ին հե­տե­ւած է ­Թիֆ­լի­սի ­Գե­ղե­ցիկ Ա­րո­ւեստ­նե­րի Խ­րա­խուս­ման ­Կով­կա­սեան Ըն­կե­րու­թեան կից ­Գե­ղա­րո­ւես­տի եւ ­Քան­դա­կա­գոր­ծու­թեան Դպ­րո­ցի դա­սըն­թաց­նե­րուն։ Ա­ւար­տե­լով՝ 1917էն սկսեալ, մաս­նակ­ցու­թիւն ու­նե­ցած է բա­զում հա­ւա­քա­կան ցու­ցա­հան­դէս­նե­րու։
1922էն 1926, ­Կա­րա­լեան դա­սա­ւան­դած է ­Թիֆ­լի­սի միջ­նա­կարգ ու­սում­նա­կան հաս­տա­տու­թեանց մէջ։ Իսկ 1927ին տե­ղա­փո­խո­ւած է ­Մոս­կո­ւա, ուր դա­սա­ւանդ­ման աշ­խա­տանք գտած է ­Մոս­կո­ւա­յի մէջ ­Հա­յաս­տա­նի Մ.Պ. ­Գե­ղար­վես­տի Ս­տու­դիա­յէն ներս։
1935ին, ­Մոս­կո­ւա­յի ­Հայ­կա­կան ­Պե­տա­կան Ս­տու­դիա­յի մէջ կա­տա­րած է Գ. ­Սուն­դու­կեա­նի «­Քան­դած օ­ջախ» թա­տե­րա­խա­ղի բե­մա­կան ձե­ւա­ւո­րու­մը (բե­մադ­րիչ՝ Ռ. ­Սի­մո­նով)։
1936-1940ին վե­րա­դար­ձած է մաս­նա­գի­տա­կան ուս­ման եւ հե­տե­ւած ու ա­ւար­տած է ­Մոս­կո­ւա­յի ­Հա­մա­միու­թե­նա­կան ­Գե­ղա­րո­ւես­տա­կան-­Տեխ­նի­կա­կան Ինս­տի­տու­տը, Ա. ­Ֆա­վորս­կիի եւ Եա. Կ­րավ­չեն­կո­յի մօտ։ 1942ին ըն­դու­նո­ւած է Խ.Ս.Հ.Մ. Ն­կա­րիչ­նե­րի ­Միու­թեան ան­դամ։
1947ին ­Կա­րա­լեան տե­ղա­փո­խո­ւած է ­Պա­քու, ուր 1948-1953ին նկար­չու­թիւն դա­սա­ւան­դած է Աշ­խա­բա­դէն ­Բա­քու փո­խադ­րո­ւած ­Գե­ղա­րո­ւես­տի Ու­սում­նա­րա­նին մէջ։
1953ին գե­ղան­կա­րի­չը վերջ­նա­կա­նա­պէս հաս­տա­տո­ւած է Ե­րե­ւան։ Սկ­սած է մաս­նակ­ցե­լու հան­րա­պե­տա­կան, միու­թե­նա­կան եւ մի­ջազ­գա­յին հա­ւա­քա­կան ցու­ցա­հան­դէս­նե­րու։ ­Ձեռ­նար­կած է ­Հա­յաս­տա­նի Գ.Տ.Ց. վիտ­րաժ­նե­րու (ցու­ցա­փեղ­կե­րու) ձե­ւա­ւոր­ման (Ռ. ­Շահ­վեր­դեա­նի հետ)։
1967ին ար­ժա­նա­ցած է ­Հա­յաս­տա­նի ­Վաս­տա­կա­վոր Ն­կա­րի­չի կո­չու­մին։ Սկ­սած է հան­դէս գա­լու ան­հա­տա­կան ցու­ցա­հան­դէս­նե­րով՝ 1967ին ­Հա­յաս­տա­նի Ն­կա­րիչ­նե­րի ­Տան, իսկ 1969ին ­Մոս­կո­ւա­յի եւ ­Նո­վո­սի­բիրս­կի Ա­կա­դե­մա­կան Ա­ւա­նի ­Գիտ­նա­կան­նե­րի ­Տան մէջ։
1977ին ­Յով­սէփ ­Կա­րա­լեան ­Հա­յաս­տա­նի Խ.Ս.Հ. ­Գե­րա­գոյն ­Խոր­հուր­դի ­Նա­խա­գա­հու­թեան կող­մէ պար­գե­ւատ­րո­ւած է պա­տո­ւոյ յա­տուկ գի­րով՝ ծննդեան 80ա­մեա­կին առ­թիւ։
­Տա­ղան­դա­ւոր գե­ղան­կա­րի­չը վախ­ճա­նած է 1981 թո­ւա­կա­նի Ապ­րիլ 24ին։
Իր ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան կեան­քի ըն­թաց­քին, Յ. ­Կա­րա­լեան զբա­ղած է նաեւ պաշ­տօ­նա­կան ու հան­դի­սա­ւոր պաս­տառ­նե­րու եւ գիր­քե­րու ձե­ւա­ւոր­մամբ։
­Կա­րա­լեա­նի գե­ղա­րո­ւես­տա­կան գոր­ծե­րը կը գտնո­ւին, կամ՝ մնա­յուն կեր­պով ցու­ցադ­րո­ւած են ­Ժա­մա­նա­կա­կից Ա­րո­ւես­տի ­Թան­գա­րա­նին (Ե­րե­ւան), ­Հա­յաս­տա­նի Ազ­գա­յին ­Պատ­կե­րաս­րա­հին, Տ­րե­տեա­կո­վեան ­Պե­տա­կան ­Պատ­կե­րաս­րա­հին (­Մոս­կո­ւա), Ա­րե­ւել­քի ­Ժո­ղո­վուրդ­նե­րի Ա­րո­ւես­տի ­Թան­գա­րա­նին (­Մոս­կո­ւա), ­Յովհ. ­Թու­մա­նեա­նի ­Տուն-­Թան­գա­րա­նին (Ե­րե­ւան), ­Հա­յաս­տա­նի մշա­կոյ­թի նա­խա­րա­րու­թեան հիմ­նադ­րամ­նե­րուն, ­Հա­յաս­տա­նի եւ ա­նոր սահ­ման­նե­րէն դուրս բազ­մա­թիւ մաս­նա­ւոր հա­ւա­քա­ծո­նե­րու մէջ։
­Յով­սէփ ­Կա­րա­լեա­նի ա­րո­ւես­տին եւ տե­ղին մա­սին խօ­սուն ար­ժե­ւո­րում մը կը փո­խան­ցէ Մ.Պ.­Մի­նա­սեան, «Լ­րա­բեր ­Հա­սա­րա­կա­կան ­Գի­տու­թիւն­նե­րի» հան­դէ­սի կայ­քէ­ջով 2010ին իր լոյս ըն­ծա­յած ու­սում­նա­սի­րու­թեան մէջ.
— «­Վաս­տա­կա­ւոր նկա­րի­չը ժա­մա­նա­կա­կից հայ գե­ղան­կար­չու­թիւն բե­րեց իր ինք­նա­տիպ աշ­խար­հը, իր ա­րո­ւես­տի պար­զու­թիւ­նը, ան­կեղ­ծու­թիւ­նը եւ
բա­նաս­տեղ­ծա­կան ամ­բող­ջա­կա­նու­թիւ­նը: ­Կա­րա­լեա­նի ա­րո­ւես­տը խոս­տո­վա­նան­քի պէս ա­զատ է ո­րե­ւէ կեղծ հնչիւ­նից ու սե­թե­ւե­թան­քից: Այն հմա­յիչ ման­կու­թեան յուշ է, ժո­ղովր­դի մնա­յուն կե­ցու­թեան վե­րապ­րում: ­Նա ման­կու­թեան մա­սին խօ­սում է ման­կա­կան պար­զու­թեամբ եւ ան­մի­ջա­կա­նու­թեամբ, խոր յու­զա­կա­նու­թեամբ, ժպի­տով, եր­բեմն էլ թա­խի­ծով:
«­Կա­րա­լեա­նի ժան­րա­յին պատ­կեր­ներն ար­տա­ցո­լում են հին ­Թիֆ­լի­սի եւ ­Սա­գա­րե­ջո­յի ան­կիւն­նե­րը, մարդ­կանց նիս­տու­կա­ցը, աշ­խա­տան­քա­յին ա­ռօ­րեան:
«­Կա­րա­լեանն ու նրա ստեղ­ծա­գոր­ծու­թիւ­նը ներ­դաշ­նա­կու­թիւն են: ­Նա իր հե­րոս­նե­րի հետ է, իւ­րա­քան­չիւ­րի մէջ: Ն­կա­րի­չը սի­րում է իր հե­րոս­նե­րին այն­պի­սի վա­րա­կիչ սի­րով, որ դի­տողն ա­կա­մա­յից դառ­նում է տո­ւեալ կոմ­պո­զի­ցիա­յի կեր­պար­նե­րից մէ­կը, ապ­րում նրանց մէջ, դառ­նում նրանց ու­րա­խու­թեան ու վշտի ըն­կեր, մաս­նա­կից:
«Յ. ­Կա­րա­լեանն ի­րա­ւամբ ժո­ղովր­դա­կան նկա­րիչ է: Որ­պէս կեն­ցա­ղա­յին ժան­րը ներ­կա­յաց­նող լա­ւա­գոյն նկա­րիչ­նե­րից մէ­կը` նա հայ ա­րո­ւես­տի պատ­մու­թեան մէջ գրա­ւել է իր հաս­տա­տուն տե­ղը»:
­Հա­յադ­րոշմ եւ հա­յա­շունչ ­Թիֆ­լի­սի հայ­կա­կան կեն­ցա­ղը յա­ւեր­ժաց­նող պատ­կեր­նե­րու տա­ղան­դա­ւոր գե­ղան­կա­րի­չին ծնուն­դը նշե­լու եւ վաս­տա­կին առ­ջեւ խո­նար­հե­լու այս հա­կիրճ անդ­րա­դար­ձը կ­’ար­ժէ պսա­կել մեծն ­Մի­նաս Ա­ւե­տի­սեա­նի վկա­յու­թեամբ.- «… ­Կա­րա­լեա­նի պատ­կեր­նե­րը նման են դա­սա­կան պէյ­զաժ­նե­րի հե­ռու­նե­րը ձգո­ւող այն հա­տո­ւած­նե­րին, զորս դի­տե­լու հա­մար պէտք է խո­շո­րա­ցոյց բռնել: ­Կա­րա­լեա­նը կա­տա­րում է դի­տա­կի դեր, ո­րի օգ­նութ­յամբ կա­րե­լի է տես­նել այն, ին­չին կեան­քում դեռևս եր­բեք ու­շադ­րու­թիւն չենք դարձ­րել: ­Մար­դիկ այդ պատ­կեր­նե­րում ար­հես­տա­կան կե­ցո­ւածք­ներ չու­նեն, նրանք ա­սես մո­գա­կան մի գա­ւա­զա­նով ան­շար­ժա­ցել են ի­րենց բնա­կան շար­ժում­նե­րի այն դա­սա­ւո­րու­թեան մէջ, որ խոր­հուրդ ու խօսք է պա­րու­նա­կում:
«Ա­րո­ւես­տա­գէ­տի աչ­քը միայն կա­րող է կար­դալ այդ խոր­հուր­դը: Այդ խորհր­դի էու­թիւնն է ­Կա­րա­լեան-նկար­չի ե­րազն ու ո­րո­նա­ծը…» (­Մի­նաս Ա­վե­տիսեան, «­Սո­վե­տա­կան Ա­րո­ւեստ», 1967, թիւ 8)։