Հրայր Մարուխեան (1928-1998)

Հ­րայր ­Մա­րու­խեան (1928-1998). ­Հայ ­Ժո­ղո­վուր­դի եւ ­Հա­յաս­տա­նի ա­զա­տագ­րու­թեան պայ­քա­րին յան­դուգն յա­ռա­ջա­մար­տի­կը ն.

0
753

19 տա­րի ա­ռաջ, ­Դեկ­տեմ­բե­րի այս օ­րե­րուն, խոր սու­գի մէջ էր ­Դաշ­նակ­ցու­թեան ողջ ըն­տա­նի­քը։
Եւ ոչ միայն դաշ­նակ­ցա­կան­նե­րը։
­Դաշ­նակ­ցու­թեան սու­գին վշտա­կից էին հայ ժո­ղո­վուր­դի աշ­խար­հաս­փիւռ զա­ւակ­նե­րը՝ ոչ միայն Ս­փիւռ­քի մեր­ձա­ւոր թէ հե­ռա­ւոր ա­փե­րուն, այ­լեւ նոյ­նինքն հայ­րե­նի ոս­տան­նե­րուն մէջ։
17 ­Յու­լիս 1994ին ու­ղե­ղի մա­հա­ցու հա­րո­ւած ստա­նա­լէ եւ ա­ւե­լի քան 4 տա­րի մա­հա­քու­նի մէջ ան­կեն­դան շնչե­լէ ետք, 21 ­Դեկ­տեմ­բեր 1998ին մեր աշ­խար­հէն առ­յա­ւէտ հե­ռա­ցաւ, 24 ­Դեկ­տեմ­բե­րին դա­գա­ղը ­Հա­յաս­տան տա­րո­ւե­ցաւ եւ յա­ջորդ օ­րը իր պաշ­տած հայ­րե­նի հո­ղին գիր­կը վերջ­նա­կան հան­գիս­տը գտաւ բա­ռին ամ­բող­ջա­կան ի­մաս­տով ՀՍԿԱՅ մը, ո­րուն ա­նունն էր Հ­րայր ­Մա­րու­խեան։
­Հայ ժո­ղո­վուր­դի եւ ­Հա­յաս­տա­նի ամ­բող­ջա­կան ա­զա­տագ­րու­թեան դա­տին իր գե­րա­գոյ­նը զո­հա­բե­րե­լու Ուխ­տին հա­ւա­տար­մագ­րո­ւած «Ան­կեղծ ­Զի­նո­ւոր» էր ըն­կեր Հ­րայր, որ գրե­թէ կէս դար ամ­բողջ, հայ քա­ղա­քա­կան մտքին առ­ջեւ, դաշ­նակ­ցա­կա­նի իր յան­դուգն կամ­քով ու ա­նե­րեր հա­ւատ­քով, ­Հո­րի­զոն բա­ցաւ, Ու­ղի հար­թեց, ­Պայ­քար կազ­մա­կեր­պեց եւ կռա­նեց ­Հա­ւա­քա­կան ­Կամ­քը ոչ միայն ­Դաշ­նակ­ցու­թեան, այ­լեւ ­Պա­հան­ջա­տէր ­Հա­յու­թեան անձ­նա­զոհ ա­րի­նե­րուն։
Իր անս­պառ ե­ռան­դին, գա­ղա­փա­րա­կան ինք­նա­հա­ւա­տար­մու­թեան, մար­տու­նակ կամ­քին եւ հա­յու­թեան հա­ւա­քա­կան ու­ժը կազ­մա­կեր­պա­կա­նօ­րէն հզօ­րաց­նե­լու իր անս­պառ յանդգ­նու­թեան հա­մար էր, որ ­Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը ա­ւե­լի քան 25 տա­րի Հ.Յ.Դ. ­Բիւ­րո­յի ներ­կա­յա­ցու­ցի­չի բարձ­րա­գոյն պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թեան ար­ժա­նա­ցուց Հ­րայր ­Մա­րու­խեա­նը, իսկ հայ ժո­ղո­վուր­դը Ազ­գա­յին ար­ժա­նա­ւոր ­Ղե­կա­վա­րի դափ­նեպ­սա­կով նո­ւի­րա­գոր­ծեց տա­րա­բախտ մեր ըն­կե­րոջ ան­մո­ռա­նա­լի յի­շա­տա­կը։
Հ­րայր ­Մա­րու­խեան ծնած է ­Դեկ­տեմ­բեր 19ին, 1928 թո­ւին, Ի­րա­նի ­Քեր­ման­շահ քա­ղա­քը: Ան ա­ւար­տած է Ի­րա­նի պե­տա­կան հա­մալ­սա­րա­նի ճար­տա­րա­գի­տու­թեան բա­ժի­նը՝ մե­քե­նա­գի­տա­կան բնա­գա­ւա­ռէն ներս: Հ.Յ.Դ. շար­քե­րուն միա­ցած էր ­Թեհ­րա­նի մէջ: ­Նախ ան­դա­մակ­ցած է Հ.Յ.Դ. ­Պա­տա­նե­կան ­Միու­թեան եւ ա­պա ան­ցած կու­սակ­ցա­կան շար­քե­րը: ­Կու­սակ­ցա­կան իր գոր­ծու­նէու­թե­նէն ան­կախ, ե­ղած է ­Թեհ­րա­նի «Ա­րա­րատ» ­Մար­զա­կան ­Միու­թեան հիմ­նա­դիր­նե­րէն եւ տա­րի­ներ վա­րած է միու­թեան նա­խա­գա­հի պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թիւ­նը:
1963ին Հ­րայր ­Մա­րու­խեան մաս­նակ­ցե­ցաւ Հ.Յ.Դ. 18րդ Ընդ­հա­նուր ­Ժո­ղո­վին, իբ­րեւ ­Հիւ­սի­սա­յին Ի­րա­նի ­Կեդ­րո­նա­կան ­Կո­մի­տէի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ: Այս ժո­ղո­վը յատ­կան­շո­ւե­ցաւ ­Դաշ­նակ­ցու­թեան ղե­կա­վար մարմ­նին մէջ իր կա­տա­րած սերն­դա­փո­խու­թեամբ: Այդ ճամ­բով էր, որ Հ­րայր ­Մա­րու­խեան, 35 տա­րե­կա­նին, ա­ռա­ջին ան­գամ ընտ­րո­ւե­ցաւ Հ.Յ.Դ. ­Բիւ­րո­յի ան­դամ:
1964ին ըն­տա­նեօք փո­խադ­րո­ւե­ցաւ ­Լի­բա­նան, ուր տե­ղա­փո­խո­ւած էր (­Գա­հի­րէէն) ­Բիւ­րո­յի նստա­վայ­րը: ­Պէյ­րութ տե­ղա­փո­խեց նաեւ իր անձ­նա­կան գոր­ծը։ 1967ին վե­րընտ­րո­ւե­ցաւ ­Բիւ­րո­յի ան­դամ: Այդ նստաշր­ջա­նին, ա­տե­նի Հ.Յ.Դ. ­Բիւ­րո­յի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ Ա­տուր ­Գա­պա­քեա­նի մա­հէն ետք, զայն փո­խա­րի­նեց մին­չեւ ­Բիւ­րո­յի պաշ­տօ­նա­վա­րու­թեան շրջա­նին ա­ւար­տը։ Իսկ 1972ին՝ Հ.Յ.Դ. 20րդ Ընդ­հա­նուր ­Ժո­ղո­վին վե­րընտ­րո­ւե­լով ­Բիւ­րո­յի ան­դամ, ստանձ­նեց ­Բիւ­րո­յի ներ­կա­յա­ցու­ցի­չի պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թիւ­նը, որ այ­նու­հե­տեւ ¬ մին­չեւ իր ե­ղե­րա­կան մա­հա­քու­նը ¬ շա­րու­նա­կա­բար վստա­հո­ւե­ցաւ Հ­րայր ­Մա­րու­խեա­նի։
Այդ շրջա­նէն սկսեալ թափ ա­ռաւ Հ­րայր ­Մա­րու­խեա­նի ղե­կա­վար դե­րա­կա­տա­րու­թիւ­նը ինչ­պէս ­Դաշ­նակ­ցու­թեան, նոյն­պէս եւ Ս­փիւռ­քի հա­յու­թեան քա­ղա­քա­կան ինք­նա­կազ­մա­կերպ­ման ու յե­ղա­փո­խա­կան զար­թօն­քին աշ­խու­ժաց­ման մէջ։
1975ին բռնկած ­Լի­բա­նա­նի քա­ղա­քա­ցիա­կան պա­տե­րազ­մին բե­րու­մով եւ ­Բիւ­րո­յի ո­րո­շու­մով, 1975ի վեր­ջե­րը, Հ­րայր ­Մա­րու­խեան փո­խադ­րո­ւե­ցաւ Ա­թէնք, ­Յու­նաս­տան, ­Դաշ­նակ­ցու­թեան հա­մա­հայ­կա­կան գոր­ծու­նէու­թիւ­նը ա­նար­գել շա­րու­նա­կե­լու յանձ­նա­րա­րու­թեամբ: (1985ին Ա­թէնք փո­խադ­րո­ւե­ցաւ նաեւ ­Բիւ­րո­յի ­Կեդ­րո­նա­կան Գ­րա­սե­նեա­կը): Ա­թէն­քէն ծա­ւա­լած իր գոր­ծու­նէու­թեան ա­ռա­ջին տաս­նա­մեա­կը զու­գա­դի­պե­ցաւ հայ կեան­քի վճռո­րոշ այն փու­լին, երբ ­Հայ ­Դա­տի ու­ժա­կան պայ­քա­րը շղթա­յա­զերծ­ման իր մա­կըն­թա­ցու­թիւ­նը կ­ÿապ­րէր, հայ ժո­ղո­վուր­դի դէմ թրքա­կան պե­տու­թեան գոր­ծադ­րած ցե­ղաս­պա­նա­կան մեծ ո­ճի­րին շուրջ քա­շո­ւած լռու­թեան ա­մօ­թա­լի պա­տը ցնցե­լու եւ փուլ բե­րե­լու մար­տու­նա­կու­թեամբ։
Ա՛յդ հու­նով թափ ա­ռին ­Հայ ­Դա­տի ի նպաստ Հ.Յ.Դ. ցու­ցա­կան քա­րոզ­չու­թեան, քա­ղա­քա­կան լո­պիին­կի աշ­խու­ժաց­ման եւ կազ­մա­կեր­պա­կան-յե­ղա­փո­խա­կան հզօ­րաց­ման ա­շա­խա­տանք­նե­րը։ ­Գա­ղա­փա­րա­կան, կազ­մա­կեր­պա­կան եւ քա­ղա­քա­կան այդ զար­թօն­քի ե­րեք ուղ­ղու­թիւն­նե­րով՝ ա­ռաջ­նոր­դող դեր կա­տա­րեց ըն­կեր Հ­րայր։
1988ի Օ­գոս­տո­սին գու­մա­րո­ւած Հ.Յ.Դ. 24րդ Ընդհ. ժո­ղո­վին, Ար­ցա­խեան ­Շարժ­ման ամ­բող­ջա­պէս նո­ւի­րո­ւե­լու ­Դաշ­նակ­ցու­թեան ­Կամ­քը ազ­դա­րա­րե­լով, Հ.Յ.Դ. ո­րո­շեց կազ­մա­կեր­պա­կան եւ քա­ղա­քա­կան իր գոր­ծու­նէու­թիւ­նը հու­նա­ւո­րել «­Դէ­պի Եր­կիր» եւ Հ­րայր ­Մա­րու­խեան ան­ձամբ, ի պաշ­տօ­նէ, ղե­կա­վա­րեց հայ­րե­նի­քի մէջ ­Դաշ­նակ­ցու­թեան վե­րըն­ձիւղ­ման աշ­խա­տանք­նե­րը։ Իբ­րեւ այդ­պի­սին՝ մնա­յուն ներ­կա­յու­թիւն դար­ձաւ ­Հա­յաս­տա­նի քա­ղա­քա­կան բե­մին վրայ, իսկ ­Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը վե­րա­ծո­ւե­ցաւ վե­րան­կա­խա­ցած ­Հա­յաս­տա­նի կազ­մա­կեր­պա­կա­նօ­րէն ա­մէ­նէն կուռ, քա­ղա­քա­կա­նօ­րէն ա­մէ­նէն գոր­ծու­նեայ եւ ա­զա­տագ­րա­կան շարժ­ման հաս­կա­ցո­ղու­թեամբ ա­մէ­նէն մար­տու­նակ կազ­մա­կեր­պու­թիւ­նը:
­Դաշ­նակ­ցու­թեան այդ յա­ջո­ղու­թեան հա­մար Հ­րայր ­Մա­րու­խեան ան­ձամբ ծանր գին վճա­րեց 29 ­Յու­նիս 1992ին, երբ ­Հա­յաս­տա­նի նա­խա­գա­հի իր ի­րա­ւունք­նե­րը չա­րա­շա­հե­լով՝ ­Լե­ւոն ­Տէր ­Պետ­րո­սեան պատ­կե­րաս­փիւ­ռի տխրահռ­չակ իր ե­լոյ­թով, Հ­րայր ­Մա­րու­խեա­նը ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թե­նէն ար­տաք­սե­լու հրա­մա­նա­գի­րը յայ­տա­րա­րեց:
­Հայ ժո­ղո­վուր­դին հա­մար ճա­կա­տագ­րա­կան այդ օ­րե­րուն, երբ ատր­պէյ­ճան­ցի հրո­սակ­ներ սկսած էին գրա­ւել ­Շա­հու­մեանն ու ­Մար­տա­կեր­տը, ­Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը ո­րո­շեց են­թար­կո­ւիլ ա­նար­դար այդ հրա­մա­նագ­րին ու հե­ռա­նալ երկ­րէն՝ ա­ռաջ­քը առ­նե­լու հա­մար ներ¬հայ­կա­կան հա­ւա­նա­կան զի­նեալ բա­խում­նե­րուն, ո­րոնք իբ­րեւ թա­կարդ կը լա­րո­ւէին հա­կա­հայ ու­ժե­րուն կող­մէ:
­Յա­ջորդ եր­կու տա­րի­նե­րուն, Հ­րայր ­Մա­րու­խեան քա­ղա­քա­կան գետ­նի վրայ ղե­կա­վա­րեց ­Լե­ւոն ­Տէր¬­Պետ­րո­սեա­նի հա­յավ­նաս քա­ղա­քա­կա­նու­թեան դէմ ուղ­ղո­ւած ­Դաշ­նակ­ցու­թեան գա­ղա­փա­րա­կան ան­դուլ պայ­քա­րը:
Ե­կաւ 17 ­Յու­լիս 1994ի չա­րա­բաս­տիկ օ­րը, երբ Ա­թէն­քի մէջ, ծո­վե­զեր­քը լո­ղա­ցած պա­հուն, Հ­րայր ­Մա­րու­խեան ու­նե­ցաւ ու­ղե­ղա­յին ա­րիւ­նա­հո­սու­թիւն մը եւ մտաւ մա­հա­քու­նի մէջ: Այդ­պէ՛ս կայ­ծակ­նա­յին կեր­պով եւ ող­բեր­գա­կա­նօ­րէն վերջ գտաւ Հ­րայր ­Մա­րու­խեա­նի կեն­դա­նի գոր­ծու­նէու­թիւ­նը՝ մեծ կո­րուստ պատ­ճա­ռե­լով ­Դաշ­նակ­ցու­թեան եւ հայ քա­ղա­քա­կան միտ­քին:
Հ­րայր ­Մա­րու­խեա­նի ան­դա­մա­լու­ծու­թե­նէն ետք ալ, ­Լե­ւոն ­Տէր¬­Պետ­րո­սեա­նի հա­կա­դաշ­նակ­ցա­կան մո­լուց­քը շա­րու­նա­կո­ւե­ցաւ եւ, ­Դեկ­տեմ­բեր 1994ին, ար­գի­լո­ւե­ցաւ ­Դաշ­նակ­ցու­թեան գոր­ծու­նէու­թիւ­նը ­Հա­յաս­տա­նի մէջ:
Իր ան­կեն­դան կեան­քին այդ չորս տա­րի­նե­րուն, ­Հա­յաս­տա­նի եւ հայ ժո­ղո­վուր­դի քա­ղա­քա­կան զար­գա­ցում­նե­րը ե­կան փաս­տե­լու, որ Հ­րայր ­Մա­րու­խեա­նի յա­ռա­ջա­պա­հու­թեամբ ­Դաշ­նակ­ցու­թեան բռնած ու­ղին ճիշդ էր: Ի վեր­ջոյ քա­ղա­քա­կան բե­մէն հե­ռա­ցո­ւե­ցաւ — իր իսկ հրա­ժա­րու­մով — ­Լե­ւոն ­Տէր¬­Պետ­րո­սեան, իսկ նո­րըն­տիր նա­խա­գահ ­Ռո­պերթ ­Քո­չա­րեան վե­րա­հաս­տա­տեց ­Դաշ­նակ­ցու­թեան օ­րի­նա­կան լիի­րաւ գոր­ծու­նէու­թիւ­նը ­Հա­յաս­տա­նի մէջ:
­Բայց տա­րա­բախտ ըն­կեր Հ­րայ­րը ի վի­ճա­կի չե­ղաւ վա­յե­լե­լու յաղ­թա­նա­կը ­Դաշ­նակ­ցու­թեան ճշդած եւ իր ա­ռաջ­նոր­դած ազ­գա­յին¬քա­ղա­քա­կան ու­ղիին:
21 ­Դեկ­տեմ­բեր 1998ին Հ­րայր ­Մա­րու­խեան ար­ձա­կեց իր վեր­ջին շուն­չը, մայր հայ­րե­նի­քէն հե­ռու՝ Ա­թէն­քի մէջ: ­Դեկ­տեմ­բեր 24ին իր անշն­չա­ցած մար­մի­նը ամ­փո­փող դա­գա­ղը փո­խադ­րո­ւե­ցաւ Ե­րե­ւան: Հ­րայր ­Մա­րու­խեան թա­ղո­ւե­ցաւ Ե­րե­ւա­նի ­Թոխ­մախ գե­րեզ­մա­նա­տան քա­ղա­քա­յին պան­թէո­նին մէջ, ոչ շատ հե­ռու ­Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խու­թեան հիմ­նա­դիր­նե­րէն՝ Ա­րամ ­Մա­նու­կեա­նի գե­րեզ­մա­նէն:
­Դեռ լրիւ չէ պե­ղո­ւած ու ըստ ար­ժան­ւոյն դեռ հա­մադ­րո­ւած չէ գա­ղա­փար­նե­րու եւ գոր­ծու­նէու­թեան այն կրա­կու­բոց աշ­խար­հը, ո­րուն ինք­նու­րոյն եւ կեն­սու­նակ մարմ­նա­ւո­րու­մը ե­ղաւ ըն­կեր Հ­րայր ­Մա­րու­խեան։
­Կազ­մա­կեր­պա­կան ե­ռուն կեան­քի եւ քա­ղա­քա­կան բուռն գոր­ծի հրա­մա­յա­կան­նե­րը հնա­րա­ւո­րու­թիւ­նը չըն­ձե­ռե­ցին Հ.Յ.Դ. ­Բիւ­րո­յի շուրջ քա­ռորդ դա­րու ներ­կա­յա­ցու­ցի­չին, որ­պէս­զի կա­րե­նար հրա­պա­րա­կագ­րա­կան յօ­դո­ւած­նե­րէ, հար­ցազ­րոյց­նե­րէ եւ հրա­պա­րա­կա­յին ե­լոյթ­նե­րէ ան­դին անց­նիլ ու ան­ձամբ, սպա­ռիչ աշ­խա­տա­սի­րու­թեանց տես­քով, հան­րու­թեան պար­զել գա­ղա­փա­րա­կան իր աշ­խար­հին ու քա­ղա­քա­կան մտա­ծո­ղու­թեան ամ­բողջ ծա­ւալն ու խո­րու­թիւ­նը։
Այ­սու­հան­դերձ՝ դաշ­նակ­ցա­կան մա­մու­լի է­ջե­րուն ցրո­ւած ըն­կեր Հ­րայ­րի գա­ղա­փա­րագ­րա­կան ժա­ռան­գու­թիւ­նը այն­քան հա­րուստ է, որ նոյ­նիսկ մե­ծա­դիր հա­տոր մը ան­բա­ւա­րար պի­տի ըլ­լայ մէկ­տե­ղե­լու այդ բո­լո­րը։ Այս ա­ռու­մով, ըն­կեր Հ­րայր նաեւ ճա­կա­տագ­րա­կից ե­ղաւ Հ.Յ.Դ. ­Բիւ­րո­յի եր­կար տա­րի­նե­րու իր պաշ­տօ­նա­կից ըն­կեր­նե­րուն՝ բժիշկ ­Բաբ­կէն ­Փա­փա­զեա­նի եւ ­Սար­գիս ­Զէյթ­լեա­նի հետ, ո­րոնք ուղ­ղա­կիօ­րէն գրչի մար­դիկ ըլ­լա­լով հան­դերձ՝ կազ­մա­կեր­պա­կան ի­րենց պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թեանց բեր­մամբ, ի­րենց հեր­թին, ժա­մա­նա­կը չու­նե­ցան հրա­պա­րա­կագ­րու­թե­նէն ան­դին անց­նե­լու։ ­Բա­ցա­ռու­թիւն կազ­մեց ա­նոնց պաշ­տօ­նա­կից­նե­րէն ու սերն­դա­կից­նե­րէն միայն ըն­կեր Հ­րաչ ­Տաս­նա­պե­տեա­նը, որ կազ­մա­կեր­պա­կան նոյ­նօ­րի­նակ իր պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թեամբ հան­դերձ՝ յա­տուկ ճիգ թա­փեց հա­տե­լու հրա­պա­րա­կագ­րու­թեան սահ­մա­նը եւ ա­ռան­ձին հա­տոր­նե­րով լոյս տե­սած աշ­խա­տա­սի­րու­թիւն­ներ կտա­կե­լու դաշ­նակ­ցա­կան գրա­կա­նու­թեան։
Ըն­կեր Հ­րայր ­Մա­րու­խեա­նի գա­ղա­փա­րա­կան դի­ման­կա­րի ու­րո­ւագծ­ման դի­տան­կիւ­նէն՝ կա­րե­ւոր նշա­նա­կու­թիւն ու­նի ա­նոր սերն­դա­կից ու պաշ­տօ­նա­կից ըն­կեր­նե­րուն վե­րա­բե­րեալ այս յղու­մը, ո­րով­հե­տեւ տա­րա­գիր ­Դաշ­նակ­ցու­թեան կեան­քին մէջ սերն­դա­փո­խու­թիւն ա­ռա­ջաց­նե­լու շար­ժու­մին ղե­կա­վար­նե­րը ե­ղան ա­նոնք՝ միաս­նա­բար՝ հա­ւա­քա­կան մտա­ծո­ղու­թիւն զար­գաց­նե­լով եւ հա­ւա­քա­կան ղե­կա­վա­րու­թեամբ ա­ռաջ­նոր­դե­լով ար­դէն սփիւռ­քեան կազ­մա­ւոր­ման իր փու­լը ամ­բող­ջա­ցու­ցած Հ.Յ.Դ. կազ­մա­կեր­պու­թիւ­նը։ Ա­նոնց գա­ղա­փա­րա­կան ներդ­րու­մին ու կազ­մա­կեր­պա­կան ղե­կա­վար­ման ո­ճին ար­գա­սի­քը ե­ղաւ Հ.Յ.Դ. ­Բիւ­րո­յի բա­րո­յա­կան հե­ղի­նա­կու­թեան բարձ­րա­ցու­մը։
­Կը բա­ւէ բաղ­դա­տա­կան վեր­լու­ծու­մը կա­տա­րել 70ա­կան­նե­րուն եւ 80ա­կան­նե­րուն ա­նոնց ար­ծար­ծած խնդիր­նե­րուն ու պաշտ­պա­նած դիր­քո­րո­շում­նե­րուն, անդ­րա­դառ­նա­լու հա­մար որ ա­նոնք ձեռ­նար­կած էին ­Հա­յաս­տա­նի ու հա­յու­թեան ազ­գա­յին ա­զա­տագ­րու­թեան դա­տին ի խնդիր գա­ղա­փա­րա­կան վե­րա­նո­րոգ­ման շար­ժու­մի մը՝ քսա­նե­րորդ դա­րա­վեր­ջի ա­ռանձ­նա­յա­տուկ ար­ժե­չա­փե­րով եւ աշ­խար­հըն­կա­լու­մով։ ­Դար­ձած էին դրօ­շա­կիր­նե­րը հրա­պա­րա­կա­յին բա­նա­վէ­ճի մը, ուր սե­փա­կան մօ­տե­ցու­մե­րու եւ մտա­ծո­ղու­թեան հիմ­նա­ւո­րու­մով ու պաշտ­պա­նու­թեամբ՝ եր­բեմն նաեւ տա­րա­կար­ծու­թիւն­նե­րու դրսե­ւո­րու­մով, գա­ղա­փա­րա­կա­նօ­րէն թափ տո­ւին ­Հայ ­Դա­տի պայ­քա­րին քա­ղա­քա­կան ու կազ­մա­կեր­պա­կան վե­րա­նո­րո­գու­մին։
­Գա­ղա­փա­րա­կան վե­րա­նո­րոգ­ման այդ կեն­սու­նակ շար­ժու­մին մէջ իր վճռո­րոշ տեղն ու ա­ռաջ­նոր­դող դե­րը ու­նե­ցաւ Հ­րայր ­Մա­րու­խեան, ո­րուն մա­հո­ւան 19րդ ­տա­րե­լի­ցը կ­þո­գե­կո­չենք այ­սօր։
­Կը յի­շենք եւ կը խո­նար­հինք Ան­ձին ու ­Գոր­ծին առ­ջեւ ­Հա­յու եւ ­Դաշ­նակ­ցա­կա­նի անձ­նո­ւէր, այ­լեւ ա­ռինք­նող յա­ռա­ջա­մար­տի­կը հան­դի­սա­ցող Հ­րայր ­Մա­րու­խեա­նի։
Եւ որ­քան տա­րի­նե­րը թա­ւա­լին, այն­քան կը պայ­ծա­ռա­նայ բաց ճա­կա­տը հայ ժո­ղո­վուր­դի ու ­Հա­յաս­տա­նի ամ­բող­ջա­կան ա­զա­տագ­րու­թեան ­Յան­դուգն ­Կամ­քին, որ Հ­րայր ­Մա­րու­խեան ա­նու­նով իր անջն­ջե­լի դրոշ­մը դրաւ մեր ժո­ղո­վուր­դի եւ հայ­րե­նի­քի նո­րօ­րեայ կեան­քին վրայ։