­Նո­յեմ­բեր 30, 1920 թո­ւա­կան

­Նո­յեմ­բեր 30, 1920 թո­ւա­կան. ­Խորհր­դա­յին ­Ռու­սաս­տա­նի լիա­զօր ­Լեգ­րա­նի վերջ­նա­գի­րը՝ ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան խորհր­դայ­նա­ցու­մը պա­հան­ջե­լով Ն.

0
112

­Նո­յեմ­բե­րի վեր­ջին եւ ­Դեկ­տեմ­բե­րի ա­ռա­ջին օ­րե­րը, 1920 թո­ւա­կա­նին, ազ­գա­յին-քա­ղա­քա­կան խո­րա­գոյն անդ­րա­դարձ­նե­րով ծան­րակ­շիռ ժա­մա­նա­կաշր­ջան մը կազ­մե­ցին հայ ժո­ղո­վուր­դի եւ ­Հա­յաս­տա­նի նո­րա­գոյն պատ­մու­թեան մէջ։
­Յատ­կա­պէս 30 ­Նո­յեմ­բեր 1920ը բախ­տո­րոշ նշա­նա­կու­թիւն ու­նե­ցաւ, ո­րով­հե­տեւ այդ օ­րը ­Խորհր­դա­յին ­Ռու­սաս­տա­նը պատ­ռեց ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան կոր­ծան­ման հե­տա­մուտ իր կայ­սե­րա­պե­տա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թեան բիրտ դէմ­քը ծած­կող դի­ւա­նա­գի­տա­կան քո­ղը։
Ան­կախ ­Հա­յաս­տա­նի կա­ռա­վա­րու­թեան հետ շուրջ վեց ա­միս­նե­րու վրայ եր­կա­րած բա­նակ­ցու­թիւն­նե­րէ ետք, Ե­րե­ւան հաս­տա­տո­ւած ­Խորհր­դա­յին ­Ռու­սաս­տա­նի լիա­զօր ներ­կա­յա­ցու­ցի­չը՝ ­Պո­րիս ­Լեգ­րան ­Նո­յեմ­բե­րի վեր­ջին օ­րը Հ.Հ. իշ­խա­նու­թեանց վերջ­նա­գիր տո­ւաւ՝ պա­հան­ջե­լով, որ ան­մի­ջա­պէս ըն­դու­նին խորհր­դա­յին կար­գե­րու հաս­տա­տու­մը ­Հա­յաս­տա­նի մէջ։
­Մին­չեւ ­Լեգ­րա­նի վերջ­նա­գի­րը կա­յին, ան­շո՛ւշտ, անհ­րա­ժեշտ բո­լոր ազ­դան­շան­նե­րը, որ­պէս­զի ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան ղե­կա­վա­րու­թիւ­նը վե­րա­պա­հու­թեամբ ըն­կա­լէր ­Խորհր­դա­յին ­Ռու­սաս­տա­նի պոլ­շե­ւի­կեան իշ­խա­նա­ւոր­նե­րուն իս­կա­կան դի­տա­ւո­րու­թիւն­նե­րը։ Ապ­րիլ 30էն իսկ, երբ Ատր­պէյ­ճան հա­գուստ փո­խե­լու պէս խորհր­դա­յին կար­գե­րը ըն­դու­նեց եւ, ա­նոր հե­տե­ւե­լով, ­Հա­յաս­տա­նի մէջ ­Մա­յիս 1ին հրահ­րո­ւե­ցան խորհր­դայ­նաց­ման դրօշ պար­զած պոլ­շե­ւի­կեան ծա­նօթ խռո­վու­թիւն­նե­րը, ո­րոնք օ­րին ճզմո­ւե­ցան Հ.Հ. իշ­խա­նու­թեանց կող­մէ, ար­դէն զգա­լի դար­ձած էր, որ ­Խորհր­դա­յին ­Ռու­սաս­տա­նը վճռած էր խորհր­դայ­նաց­նել ­Հա­յաս­տա­նը եւ զայն իբ­րեւ լծակ գոր­ծա­ծել՝ ­Թուր­քիոյ մէջ սկսած ­Քե­մա­լա­կան շարժ­ման զօ­րակ­ցե­լու խորհր­դա­յին քա­ղա­քա­կա­նու­թիւ­նը յա­ռաջ մղե­լու հա­մար։
­Մա­յիս 1920ի վեր­ջե­րուն ­Հա­յաս­տա­նի կա­ռա­վա­րու­թիւ­նը ձեռ­նար­կեց ­Խորհր­դա­յին ­Ռու­սաս­տա­նի հետ քա­ղա­քա­կան ընդ­հա­նուր հա­մա­ձայ­նու­թեան գա­լու բա­նակ­ցու­թեանց՝ ­Լե­ւոն ­Շան­թի գլխա­ւո­րու­թեամբ յա­տուկ պա­տո­ւի­րա­կու­թիւն մը ա­ռա­քե­լով ­Մոս­կո­ւա։ Այդ օ­րե­րուն դեռ լրիւ բա­ցա­յայ­տո­ւած չէին ­Լե­նին-­Քե­մալ գաղտ­նի գոր­ծար­քին ծալ­քե­րը եւ միայն կա­րե­լի էր են­թադ­րել, թէ ռազ­մա­վա­րա­կան գոր­ծակ­ցու­թեան մը հի­մե­րը կը ձե­ւա­ւո­րո­ւէին ռուս պոլ­շե­ւիկ­նե­րու եւ թուրք քե­մա­լա­կան­նե­րու մի­ջեւ։ ­Սեպ­տեմ­բե­րի սկիզ­բը նոր միայն զգա­լի պի­տի դառ­նա­յին ­Լե­նին-­Քե­մալ զի­նակ­ցու­թեան էու­թիւ­նը բա­ցա­յայ­տող բուն դի­տա­ւո­րու­թիւն­նե­րը, երբ ­Բա­գո­ւի մէջ կա­յա­ցած Ա­րե­ւել­քի ժո­ղո­վուրդ­նե­րու յե­ղա­փո­խա­կան միա­ւոր­ման հա­մա­գու­մա­րին՝ Էն­վեր փա­շա­նե­րու հետ ձայ­նակ­ցե­լով, ռուս, ա­զե­րի եւ հայ պոլ­շե­ւիկ­նե­րը ­Դաշ­նա­կից­նե­րու դէմ «­Ժի­հատ» (Սր­բա­զան ­Պա­տե­րազմ) պի­տի յայ­տա­րա­րէին։
­Հե­տե­ւա­բար, ­Մոս­կո­ւա­յի մէջ ­Շան­թի պա­տո­ւի­րա­կու­թեամբ ­Մա­յի­սին սկսած հա­յեւ­ռուս բա­նակ­ցու­թիւն­նե­րը, ո­րոնք սկզբնա­պէս հա­մա­ձայ­նու­թեան եզ­րեր գտնե­լու դրա­կան մթնո­լոր­տով յատ­կան­շո­ւե­ցան, կող­մե­րը յու­զող քա­ղա­քա­կան խնդիր­նե­րու օ­րա­կար­գին վրայ չու­նե­ցան ­Հա­յաս­տա­նի խորհր­դայ­նաց­ման ռու­սա­կան պա­հան­ջը։ ­Հա­յեւ­ռուս բա­նակ­ցու­թեանց ա­ռա­ջին այդ փու­լին օ­րա­կար­գի գլխա­ւոր հար­ցը ­Խորհր­դա­յին ­Ռու­սաս­տա­նին սպառ­նա­ցող ­Դաշ­նա­կից­նե­րու վտան­գին դի­մագ­րա­ւումն էր։ ­Խորհր­դա­յին կող­մը յատ­կա­պէս շա­հագրգ­ռո­ւած էր դէ­պի ­Թուր­քիա, ­Հա­յաս­տա­նի վրա­յով, ռազ­մա­քա­ղա­քա­կան ա­զատ անցք ա­պա­հո­վե­լու եւ ­Քե­մա­լա­կան շար­ժու­մին զի­նա­կան ու դրա­մա­կան օգ­նու­թիւն հասց­նե­լու օ­րա­կար­գով։ ­Փո­խա­րէ­նը՝ ­Հա­յաս­տա­նի ե­րաշ­խիք կը տրո­ւէր, որ ­Խորհր­դա­յին ­Ռու­սաս­տա­նը եւ ­Կար­միր ­Բա­նա­կը պի­տի դադ­րեց­նեն ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան տա­պա­լու­մին հե­տա­մուտ խռո­վա­րար տար­րե­րուն տրո­ւած ի­րենց ա­ջակ­ցու­թիւնն ու հո­վա­նա­ւո­րու­թիւ­նը։ ­Բայց գրե­թէ հա­մա­ձայ­նու­թեան յան­գած ­Շան­թի պա­տո­ւի­րա­կու­թեան բա­նակ­ցու­թիւն­նե­րը յան­կարծ զե­րօ կէ­տի վե­րա­դար­ձան, երբ խորհր­դա­յին կող­մը յա­ւե­լեալ խորհր­դակ­ցու­թեանց հա­մար բա­նակ­ցու­թիւն­նե­րը Ե­րե­ւա­նի մէջ շա­րու­նա­կե­լու ա­ռա­ջարկ ներ­կա­յա­ցուց։
Ձգձ­գու­մի եւ դի­ւա­նա­գի­տա­կան կեղ­ծի­քի վար­քա­գիծ որ­դեգ­րե­ցին խորհր­դա­յին­նե­րը՝ ան­կախ ­Հա­յաս­տա­նի կա­ռա­վա­րու­թեան հետ ի­րենց բա­նակ­ցու­թեանց ամ­բողջ տե­ւո­ղու­թեան։ Ա­ռանց ­Հա­յաս­տա­նի խորհր­դայ­նաց­ման ի­րենց բուն դի­տա­ւո­րու­թիւնն ու նա­խա­պայ­մա­նը յայ­տա­րա­րե­լու, ա­տե­նի Խ. ­Ռու­սաս­տա­նի ար­տա­քին գոր­ծոց նա­խա­րար ­Չի­չե­րինն ու ա­նոր լիա­զօր ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րը ի­րո­ղա­պէս այդ նպա­տա­կին կը ծա­ռա­յեց­նէին հա­յեւ­ռուս բա­նակ­ցու­թիւն­նե­րը։ ­Քե­մա­լա­կան­նե­րու եւ ընդ­հան­րա­պէս թուրք-թա­թար պոլ­շե­ւիկ­նե­րու «յե­ղա­փո­խա­կան» ու «ա­զա­տագ­րա­կան» շար­ժու­մին զօ­րակ­ցե­լու, բայց մա­նա­ւանդ ­Դաշ­նա­կից­նե­րու դէմ ա­ռա­ջա­ցած ­Լե­նին-­Քե­մալ միա­ցեալ ճա­կա­տին յա­րե­լու նո­րա­նոր պա­հանջ­ներ կը դրո­ւէին ­Հա­յաս­տա­նի իշ­խա­նու­թեանց առ­ջեւ։ Օ­գոս­տոս 10ին ­Սեւ­րի ­Դաշ­նագ­րի ստո­րագ­րու­թիւ­նը պատ­րո­ւակ ծա­ռա­յեց խորհր­դա­յին­նե­րուն, որ­պէս­զի ա­ւե­լիով կարծ­րաց­նեն ի­րենց ճնշու­մը ­Հա­յաս­տա­նի վրայ՝ ­Սեւ­րի ­Դաշ­նագ­րին դրժու­մը պա­հան­ջե­լով։
Ա­հա՛ այդ օ­րե­րուն ­Պո­րիս ­Լեգ­րան նշա­նա­կո­ւե­ցաւ ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան մօտ Խ. ­Ռու­սաս­տա­նի լիա­զօր ներ­կա­յա­ցու­ցիչ, որ Ե­րե­ւան գա­լով ու հա­յեւ­ռուս բա­նակ­ցու­թեանց հե­տա­գայ փու­լե­րը ղե­կա­վա­րե­լով, իր գա­գաթ­նա­կէ­տին հաս­ցուց դի­ւա­նա­գի­տա­կան կեղ­ծի­քի խորհր­դա­յին վար­քա­գի­ծը։ ­Տաս­նա­մեակ­ներ ետք պար­զո­ւե­ցաւ, որ ­Լեգ­րան՝ Ե­րե­ւա­նի մէջ իր ստանձ­նած բա­նակ­ցա­յին ա­ռա­քե­լու­թեան ամ­բողջ տե­ւո­ղու­թեան, քայլ առ քայլ ի­րա­զե­կո­ւած էր քե­մա­լա­կան­նե­րու եւ խորհր­դա­յին­նե­րու մի­ջեւ կնքո­ւած զի­նակ­ցու­թեան բո­լոր զար­գա­ցում­նե­րուն մա­սին։ Ա­ւե­լի՛ն. գոր­ծօն մաս­նակ­ցու­թիւն բե­րած էր ­Բա­գո­ւի պոլ­շե­ւիկ վա­րիչ­նե­րուն եւ Ատր­պէյ­ճա­նէն ­Հա­յաս­տան ար­շա­ւե­լու պատ­րաս­տո­ւող ­Կար­միր ­Բա­նա­կի հրա­մա­նա­տա­րու­թեան հետ՝ ի սպաս հա­կա­հայ բո­լոր քայ­լե­րու ծրագ­րու­մին եւ հա­մա­կար­գու­մին։ Այ­սու­հան­դերձ՝ մին­չեւ ­Նո­յեմ­բեր 29ին ­Կար­միր ­Բա­նա­կի ­Հա­յաս­տան մուտ­քը ­Ղա­զա­խի սահ­մա­նէն եւ Ի­ջե­ւա­նի գրա­ւու­մը, ­Լեգ­րան շա­րու­նա­կա­բար քո­ղար­կո­ւե­ցաւ իբ­րեւ միջ-պե­տա­կան յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րու կար­գա­ւոր­ման կո­չո­ւած խորհր­դա­յին դի­ւա­նա­գէտ մը, որ բնաւ պաշ­տօ­նա­կան յայ­տա­րա­րու­թիւն չու­նե­ցաւ խորհր­դա­յին կար­գե­րու հաս­տատ­ման նա­խա­պայ­մա­նին մա­սին, բայց այդ պա­հան­ջով կտրուկ վերջ­նա­գիր տո­ւաւ ­Հա­յաս­տա­նի իշ­խա­նու­թեանց 30 ­Նո­յեմ­բեր 1920ին, ան­մի­ջա­պէս որ քե­մա­լա­կան զօր­քի ­Հա­յաս­տան ներ­խուժ­ման ըն­դա­ռաջ՝ ­Կար­միր բա­նա­կը իր կար­գին մտաւ ­Հա­յաս­տան։
Այդ պատ­ճա­ռով ալ դառ­նա­գոյն հեգ­նանք է ­Նո­յեմ­բեր 29ի ըն­կա­լու­մը, հայ քա­ղա­քա­կան մտքի ո­րոշ հո­սանք­նե­րուն կող­մէ, իբ­րեւ ­Հա­յաս­տա­նի խորհր­դայ­նաց­ման խորհր­դա­նիշ թո­ւա­կան։ ­Կար­միր ­Բա­նա­կին կող­մէ ­Հա­յաս­տան ներ­խուժ­ման թո­ւա­կանն է, ըստ ա­մե­նայ­նի, 29 ­Նո­յեմ­բեր 1920ը։ ­Ներ­խու­ժում՝ ո­րուն փաս­տա­ցի ի­րո­ղու­թիւնն ան­գամ ­Լեգ­րան օ­րին հեր­քեց եւ ան­տե­ղեակ ձե­ւա­ցաւ, մին­չեւ որ ­Հա­յաս­տա­նի իշ­խա­նու­թեանց կող­մէ ի­րեն փո­խան­ցո­ւե­ցան ստոյգ տե­ղե­կու­թիւն­ներ ­Կար­միր ­Բա­նա­կի կող­մէ Ի­ջե­ւա­նի գրա­ւու­մին եւ «­Յեղ­Կոմ»ի իշ­խա­նու­թեան հռչա­կու­մին մա­սին… որ­մէ ետք էր, միայն, որ խորհր­դա­յին ամ­բող­ջա­տի­րու­թեան այս զտա­րիւն ներ­կա­յա­ցու­ցի­չը պատ­ռեց իր բուն դի­տա­ւո­րու­թիւն­նե­րը մինչ այդ մեծ խնամ­քով ծած­կած դի­ւա­նա­գի­տա­կան քո­ղը։
­Հա­յաս­տա­նի խորհր­դայ­նաց­ման թո­ւա­կա­նը 2 ­Դեկ­տեմ­բերն է, երբ ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան կա­ռա­վա­րու­թիւ­նը տե­ղի տո­ւաւ ­Լեգ­րա­նի վերջ­նա­գի­րին առ­ջեւ եւ իշ­խա­նու­թիւ­նը փո­խան­ցեց «­Յեղ­Կո­մին»…
Այս ա­ռի­թով կ­’ար­ժէ յա­ւե­լեալ նշել, որ ­Պո­րիս ­Լեգ­րան հե­տա­գա­յին, 1934ին, հռչա­կո­ւե­ցաւ իբ­րեւ ­Լե­նինկ­րա­տի ­Թան­գա­րա­նին գե­րա­գոյն պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թեան կո­չո­ւած պե­տա­կան այն գոր­ծի­չը, որ ­Ռու­սաս­տա­նի «պուր­ժո­ւա­կան ժա­ռան­գու­թեան» դէմ կա­տա­ղի պայ­քար շղթա­յա­զեր­ծեց եւ մե­ծար­ժէք շատ մը հնու­թիւն­նե­րու փո­շիաց­ման պատ­ճառ դար­ձաւ։ Այ­սօր ար­դէն բա­ցա­յայ­տո­ւած են ­Լեգ­րա­նի այդ «սխրա­գոր­ծու­թիւն­նե­րը». ռուս ազ­գա­յին ժա­ռան­գու­թեան հպար­տու­թիւ­նը կազ­մող անգ­նա­հա­տե­լի բա­զում հնու­թիւն­ներ ­Լեգ­րան, 1930ա­կան­նե­րուն, ո­չինչ գի­նով ա­ճուր­դի հա­նեց ար­տա­սահ­մա­նեան «կա­պի­տա­լիստ» հա­ւա­քա­ծոյ պա­հող­նե­րուն՝ իբր թէ «յե­ղա­փո­խու­թեան ֆի­նան­սա­կան կա­րիք­նե­րը հո­գա­լու հա­մար»…
­Թե­րեւս ռուս քա­ղա­քա­կան մտքի դի­տան­կիւ­նէն կա­րե­լի է դար­մա­նել ­Լեգ­րան­նե­րու պատ­ճա­ռած այ­դօ­րի­նակ կո­րուստ­ներն ու գոր­ծած ա­ղէ­տա­լի սխալ­նե­րը։
­Բայց հայ քա­ղա­քա­կան միտ­քը չի կրնար նման պեր­ճանք թոյ­լատ­րել, ո­րով­հե­տեւ ­Հա­յաս­տա­նի խորհր­դայ­նաց­ման մէջ ­Լեգ­րան­նե­րու ու­նե­ցած ծան­րա­գոյն յան­ցա­գոր­ծու­թեամբ ու պա­տաս­խա­նա­տուու­թեամբ՝ ան­դար­մա­նե­լի կո­րուս­տի են­թար­կո­ւե­ցան ­Հա­յաս­տանն ու հայ ժո­ղո­վուր­դը։
Ար­դա­րեւ, նոյ­նիսկ սե­փա­կան ազ­գի հո­գեմ­տա­ւոր ժա­ռան­գու­թեան հետ այդ­պէս ան­փո՛յթ վա­րո­ւող եւ, յա­նուն դա­սա­կար­գա­յին պայ­քա­րի շա­հե­րուն, ար­ժէք­ներ ու սրբու­թիւն­ներ ոտ­նա­կո­խե­լու պատ­րաստ պոլ­շե­ւիկն էր ­Լեգ­րան, որ ­Հա­յաս­տա­նի եւ հայ ժո­ղո­վուր­դի հա­մար օր­հա­սա­կան այդ օ­րե­րուն, 1920ի ­Նո­յեմ­բե­րի վեր­ջա­ւո­րու­թեան եւ ­Դեկ­տեմ­բե­րի սկիզ­բը, ե­ղաւ մէ­կը գլխա­ւոր այն յան­ցա­գործ­նե­րուն, ո­րոնք ծան­րա­գոյն հա­րո­ւած հաս­ցու­ցին ­Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խու­թեան եւ հայ ժո­ղո­վուր­դի ա­զատ ու միա­ցեալ ապ­րե­լու հե­ռան­կա­րին։