«1915թ. կանայք»

Պարէտ Մարոնեանի «1915թ. կանայք» փաստավաւերագրա­կան ժապաւէնը

0
207

ԴՈԿՏ. ՄԱՐԻ ՌՈԶ ԱԲՈՒՍԷՖԵԱՆ

­Պա­րէտ ­Մա­րո­նեան ա­նու­նը ծա­նօթ է ոչ միայն հայ հա­սա­րա­կու­թեան, այլ մօտ 50  մի­լիոն PBS, Direct TV, Dish Network  հե­ռուս­տա­դի­տող­նե­րի, նաեւ աշ­խար­հի տար­բեր երկր­նե­րի հա­մալսա­րան­նե­րի, թան­գա­րան­նե­րի, գի­տա­ժո­ղով­նե­րի մաս­նա­կից­նե­րին` 2014ին ար­տադ­րած «­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան որ­բե­րը» փաս­տա­վա­ւե­րագ­րա­կան իր ժա­պա­ւէ­նով: Այն թարգ­մա­նո­ւել է հինգ լե­զու­նե­րով եւ շա­րու­նա­կում է ցու­ցադ­րո­ւել, ­Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ա­նա­ռար­կե­լի փաս­տը հա­րիւր հա­զա­րա­ւոր հայ որ­բե­րի մի­ջո­ցով լսե­լի դարձ­նե­լով աշ­խար­հին:
­Մեզ­նից իւ­րա­քան­չիւ­րը ան­շուշտ ծնւում է տար­բեր ա­ռա­քե­լու­թեամբ, եւ քչե­րին է յա­ջող­ւում ի­րա­կա­նաց­նել ի վե­րուստ տրո­ւա­ծը: Ա­ւե­լի յա­ճախ ան­ձը կուլ է գնում իր դէմ ե­լած խո­չըն­դոտ­նե­րին եւ շեղ­ւում իր մղու­մից: ­Սա­կայն` ոչ՛ ­Պա­րէտ ­Մա­րո­նեա­նի տա­րո­ղու­թէան տէր ստեղ­ծա­գոր­ծո­ղը, ո­րը մին­չեւ օրս յաղ­թա­հա­րե­լով իր դէմ կանգ­նած ե՛ւ նիւ­թա­կան, ե՛ւ հա­սա­րա­կա­կան ա­մէն դժուա­րու­թիւն` շա­րու­նա­կում է հա­րա­զատ մնալ իր ընտ­րած ա­ռա­քե­լու­թեա­նը:
­Պա­րէտ ­Մա­րո­նեա­նը ծնո­ւած ու մեծ­ցած լի­նե­լով ­Լի­բա­նան, Ա­րեւմ­տա­հա­յաս­տա­նի բռնագ­րա­ւո­ւած տա­րածք­նե­րից գաղ­թած հայ հա­մայն­քի ան­մի­ջա­կան կենտ­րո­նում, բնա­կա­նա­բար ի­րեն շրջա­պա­տող մի­ջա­վայ­րից իր ա­րեան մէջ ներծ­ծել էր ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան եր­թար­կո­ւած եւ մա­զա­պուրծ փրկո­ւած­նե­րի ապ­րած ող­բեր­գու­թիւ­նը, եւ ներ­քին մի պա­հանջ նրան մղել էր  դառ­նալու լռու­թեան մատ­նո­ւած նրանց ապ­րա­ծի ան­մի­ջա­կան խօս­նակն ու այն մա­տու­ցո­ղը:
Իր բնա­ծին տա­ղան­դը մղել է նրան իր խօս­քը նաեւ տե­սա­նե­լի ու լսե­լի դարձ­նելու, եւ որ ա­մե­նա­կա­րե­ւորն է` ա­նա­ռար­կե­լի փաս­տե­րով այդ ա­մէ­նը հրամց­նել այդ ող­բեր­գու­թեան դէմ աչք փա­կող աշ­խար­հին: Վս­տահ եմ՝ նա ան­ծա­նօթ էր վայ­րե­նա­ցած աշ­խար­հի շա­հա­մոլ քա­ղա­քա­կա­նու­թեան եւ ան­տե­ղեակ, թէ ի՛նչ պատ­նէշ­նե­րի է հան­դի­պե­լու իր ժո­ղովր­դի դէմ կա­տա­րո­ւած ոճ­րի ի­րա­կան տա­րո­ղու­թիւ­նը բա­ցա­յայ­տե­լիս: ­Սա­կայն  իր ա­րեան մէջ վա­նե­ցու հե­տե­ւո­ղա­կա­նու­թիւ­նը յա­մա­ռօ­րէն պար­տադ­րում է հաս­նել իր մղու­մին: ­Մա­րո­նեա­նին ոչ միայն յա­ջո­ղո­ւել է, այլ ա­ւե­լիով` գեր-­յա­ջո­ղո­ւել է: Օ­րէ օր, ա­ռանց վհա­տո­ւե­լու, խրո­ւե­լով աշ­խար­հի տար­բեր ար­խիւ­նե­րում խո­րը թա­ղո­ւած, լռու­թեան մատ­նո­ւած, մին­չեւ իսկ մեր երկ­րից ան­տե­սո­ւած վկա­յու­թիւն­նե­րի ան­հա­շո­ւե­լի է­ջե­րի մէջ, ա­կա­նա­ւոր մարդ­կանց փո­շե­ծածկ յու­շագ­րու­թիւն­նե­րի, լու­սան­կար­նե­րի մի­ջո­ցով, նոր հար­ցադ­րում­նե­րի պար­զա­բա­նու­մով, կրկին ու կրկին, ա­ռանց վհա­տո­ւե­լու նա հաս­տա­տում է աշ­խար­հին հա­յե­րի դէմ կա­տա­րո­ւած ան­պա­րագ­րե­լի ո­ճի­րը:
­Լի­նե­լով վա­ւե­րագ­րա­կան ժա­պա­ւէն­նե­րի տաս­նեա­կից ա­ւել հե­ղի­նա­կա­ւոր մրցա­նակ­նե­րի` 4 ան­գամ ա­մե­րի­կեան Էմ­մի մրցա­նակ, Ար­մին Թ. ­Վեկ­նըր մար­դա­սի­րա­կան, ­Թո­րոն­թո­յի Ն­ռան շար­ժա­պատ­կե­րի փա­ռա­տօ­նի, ­Լա­ւա­գոյն փաս­տա­վա­ւե­րա­կան շար­ժա­պատ­կե­րի եւ մի շարք այլ ա­նո­ւա­նի փա­ռա­տօ­նե­րի մրցա­նակ­նե­րի ար­ժա­նա­ւոր կրո­ղը` ­Մա­րո­նեա­նը շա­րու­նա­կում է ա­րո­ւես­տի բարձր ո­րա­կով, ման­րակր­կիտ ու­սում­նա­սի­րո­ւած նոր փաս­տե­րով, միայ­նակ աշ­խար­հին ներ­կա­յաց­նել մեր ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ման­րա­մաս­նե­րը:
Ա­րո­ւես­տա­գէ­տի իր սուր բնազ­դով «­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան որ­բե­րը» հիաս­քանչ վա­ւե­րագ­րա­կան ժա­պա­ւէ­նից ան­մի­ջա­պէս յե­տոյ (ո­րի մա­սին անդ­րա­դար­ձել եմ 2014թ. Փետ­րո­ւար 25ի «Աս­պա­րէզ»ում, «Ազ­դակ»ում, «Ա­զատ Օր»ում), ստեղ­ծում է, կար­ծես դրա շա­րու­նա­կու­թիւ­նը կազ­մող, դրան լրաց­նող եւ նաեւ նոր հար­ցադ­րում­ներ պար­զող «1915թ. կա­նայք» փաս­տա­վա­ւե­րագ­րա­կան իր նոր ժա­պա­ւէ­նը, որն ի­րա­պէս նա­խոր­դի շա­րու­նա­կու­թիւ­նը պի­տի հա­մա­րել իր խոր­քով, ի­րա­դար­ձու­թիւն­նե­րով, բա­ցա­յայ­տո­ւող փաս­տե­րով, իր ա­սե­լի­քով: Ի վեր­ջոյ, մեր մի­լիո­նա­ւոր կո­տո­րո­ւած­նե­րից ողջ մնա­ցած մի բուռ հա­յու­թեան փրկու­թեամբ, պար­տա­կան ենք մարդ­կա­յին ներ­քին ու­ժի եւ ազ­գի խոր­հուր­դը ամ­բող­ջաց­նող այն անն­կա­րագ­րե­լի էակ­նե­րին, ո­րոնց նա ա­նո­ւա­նել է «1915թ. կա­նայք»: ­Կո­չու­մով հե­րոս­ներ չեն նրանք, բայց նրան­ցից իւ­րա­քան­չիւ­րը մի խօ­սուն ա­ռաս­պել է, հայ թէ օ­տար, ով­քեր ա­րիւն­լո­ւայ, մերկ ու բո­պիկ, հա­զա­րա­ւոր մղոն­ներ կտրե­լով, փա­խել, փրկո­ւել են ա­րիւ­նա­լի կո­տո­րա­ծից: Ո­մանք էլ բո­լո­րո­վին օ­տար, ա­ռանց ճա­նա­չե­լու կո­տո­րո­ւող մի թշուառ ժո­ղովր­դի, ի­րենց ա­պա­հով կեան­քը լքե­լով, վտան­գե­լով ի­րենց ներ­կան եւ նոյ­նիսկ զո­հո­ւե­լով, ինք­նա­կամ նե­տո­ւել են ա­րիւ­նա­լի սպան­դի մէջ` փրկու­թեան ձեռք մեկ­նե­լով մեր ա­նօգ­նա­կան ազ­գին:
­Թէեւ բազ­մա­թիւ գրքեր ու գրու­թիւն­ներ, ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­ներ գնա­հա­տել ու մե­ծա­րել են նրանց նո­ւի­րա­բե­րու­մը, սա­կայն ոչ մէ­կը այս­քան պատ­կե­րա­ւոր, շար­ժա­պատ­կե­րի ըն­ձե­ռող հնա­րա­ւո­րու­թիւ­նով` գրա­դա­րակ­նե­րից ու ար­խի­ւա­յին մութ սե­նեակ­նե­րից ա­զա­տե­լով շարժ­ման մէջ չի դրել ու կեն­դա­նի ներ­կա­յաց­րել նրանց աշ­խար­հին, ինչ­պէս ­Մա­րո­նեա­նի այս նոր գոր­ծը` «1915թ. կա­նայք»ը, ո­րը նաեւ նոր խօսք է, ողջ հա­յու­թեան ե­րախ­տի­քի խօս­քը` այդ անձ­նո­ւէր էակ­նե­րին, միա­ժա­մա­նակ ա­նուղ­ղա­կի յի­շե­ցում` մեր ան­տար­բեր բաց­թո­ղում­նե­րի:
Էու­թեամբ նուրբ ա­րո­ւես­տա­գէտ լի­նե­լով` ­Մա­րո­նեան եր­բեք չոր, միայն ան­հեր­քե­լի փաս­տագ­րու­թեամբ չի սկսում իր գոր­ծե­րը, ո­րը վա­ւե­րագ­րու­թեան ա­ռանձ­նա­յատ­կու­թիւննն է, այլ աս­տի­ճա­նա­բար դի­տո­ղին ներգ­րա­ւում է տուեալ ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նում տե­ղի ու­նե­ցած ի­րա­դար­ձու­թիւն­նե­րի մէջ` նրա հա­յեաց­քի ա­ռաջ կեն­դա­նաց­նե­լով 1915թ. հայ­կա­կան տա­րածք­նե­րի եւ այն­տեղ ապ­րած հա­յու­թեան դի­մա­գի­ծը, նրա ոչն­չա­ցու­մը եւ մարդ­կա­յին բա­րու­թեան ազ­նո­ւա­գոյն ներդ­րու­մով սա­կաւ մի հա­տո­ւա­ծի փրկու­թիւ­նը:
Ինչ­պէս նա­խորդ` «­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան որ­բե­րը»ում, այն­պէս էլ «1915թ. կա­նայք» ժա­պա­ւէ­նում դե­րա­սան­ներ չկան, կան միայն ար­դէն խու­նա­ցած լու­սան­կար­նե­րից մեզ յառ­նող, սա­կայն 102 տա­րի ի­րենց ազ­դե­ցու­թիւ­նը եր­բեք չկորց­րած, մարդ­կա­յին խղճի խոր­քը թա­փան­ցող, սոս­կու­մից ու ա­հա­բե­կու­մից լայ­նա­ցած ի­րենց բի­բե­րում աննկա­րագ­րե­լի ո­ճիր­նե­րի պատ­կե­րը հա­ւա­քագ­րած, ան­յու­սու­թեան մատ­նո­ւած հա­յեացք­ներ, ո­րոնց ­Մա­րո­նեան բե­մադ­րի­չը այն­պի­սի վար­պե­տու­թեամբ է հրամց­նում, կար­ծես` կեանք է տա­լիս, շնչա­ւո­րում եւ մի պահ ան­շար­ժաց­նե­լով պաս­տա­ռի վրայ` այն դրոշ­մում է յի­շո­ղու­թիւ­նը կորց­րած աշ­խար­հի յի­շո­ղու­թեան մէջ: ­Մա­րո­նեա­նը այն­պի­սի ա­րո­ւես­տով է օգ­տա­գոր­ծում մարդ­կա­յին հա­յեաց­քը, որ այն դառ­նում է հո­գի ծա­կող, հո­գու հետ խօ­սող, ա­ղա­ղա­կող մե­նա­խօ­սու­թիւն:
Բ­նա­կա­նա­բար իր այս ժա­պա­ւէ­նում էլ գլխա­ւոր դե­րա­կա­տա­րը թուրքն է` իր ան­սանձ վայ­րա­գու­թիւ­նով: ­Ժա­մա­նա­կը եր­բեք չխու­նա­ցող 1915թ. է, իսկ վայ­րը` հիմ­նա­կա­նում մեր հայ­րե­նի Ա­րեւմ­տա­հա­յաս­տա­նի տա­րածք­ներն են, ուր տե­ղի են ու­նե­նում գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րը եւ նաեւ հպան­ցիկ եւ­րո­պա­կան այն քա­ղաք­նե­րը, ո­րոնք ծնունդ են տո­ւել ու սնել մեր ազ­գին ողջ հո­գով նո­ւի­րո­ւած ու օգ­նած կա­նանց:
­Ներ­կա­յա­ցո­ւող ի­րա­դար­ձու­թիւն­նե­րը յա­ճախ ընդ­հատ­ւում ու պար­զա­բան­ւում, հաս­տատ­ւում են յայտ­նի պատ­մա­բան­նե­րի, հե­տա­զօ­տող­նե­րի կող­մից` էլ ա­ւե­լի ան­հեր­քե­լի դարձ­նե­լով, որ աշ­խար­հի բո­լոր օ­րէնք­նե­րով հա­յե­րի սպան­դը ­Ցե­ղաս­պա­նու­թիւն է ու ան­վե­րա­պա­հօ­րէն` պատ­ժե­լի:
Ողջ նիւ­թը հրամց­ւում է 12 ա­ռան­ձին մա­սե­րով, իւ­րա­քան­չիւ­րը` իր ու­րոյն ա­նո­ւան  բո­վան­դա­կու­թեամբ, իւ­րա­քան­չիւ­րը` պատ­մու­թեան դա­ռը ի­րա­դար­ձու­թիւն­նե­րով լե­ցո­ւած մի դա­սա­գիրք, միտք ու հո­գի տե­ղա­շար­ժող, նոր է­ջեր պար­զող, սո­վո­րեց­նող, մտա­ծել ու վեր­լու­ծել ստի­պող ու նաեւ` հրա­մա­յող: ­Պատ­կեր­նե­րի մի ծա­ւա­լուն շա­րան է ներ­կա­յաց­ւում, իւ­րա­քան­չիւ­րը միս ու ա­րիւն դառ­նա­լով, կեն­սագ­րու­թիւն ու կեանք ստա­նա­լով` դառ­նում է մեր պատ­մու­թեան ա­մե­նա­ծանր է­ջը ապ­րող­ներն ու ներ­կա­յաց­նող­նե­րը:
­Ժա­պա­ւէ­նը ու­նի նաեւ յա­ւե­լո­ւած (13-րդ ­հա­տո­ւա­ծը), ո­րը դի­տո­ղին ի­րա­պէս յա­ւե­լեալ տե­ղե­կու­թիւն­ներ է տա­լիս, սա­կայն ընդ­հա­նուր ա­սե­լի­քից դուրս լի­նե­լով` ­Պա­րէտ ­Մա­րո­նեան բե­մադ­րի­չը չի նե­րա­ռել ամ­բող­ջա­կան գոր­ծում:
Ես փոր­ձե­լու եմ իմ վեր­լու­ծու­մով ձեզ ներ­կա­յաց­նել հա­տո­ւած առ հա­տո­ւած այս գոր­ծը` հաս­տա­տե­լով, որ այս­պի­սի վա­ւե­րագ­րու­թիւն­նե­րով ենք ներ­կա­յաց­նե­լու մեր ­Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը աշ­խար­հին, յատ­կա­պէս` այ­սօ­րո­ւայ եւ գա­լիք ե­լեկտ­րո­նա­յին հա­ղոր­դակ­ցու­թեան ըն­ձեռ­ած հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րով:
­Թող ինձ նե­րի ­Պա­րէ­տը, որ զանց եմ առ­նե­լու ժա­պա­ւէ­նի սկիզ­բը, ո­րը մա­տուց­ւում է «հո­լի­վու­տեան նո­րա­ձե­ւու­թիւն» դար­ձած ման­րան­կա­րով: Որ­քան էլ ­Վա­հագ­նի ծնուն­դը որ­պէս հա­յու­թեան գո­յու­թեան ու յա­րա­տեւ­ման խորհր­դա­նի­շի հա­մար օգ­տա­գոր­ծո­ւած լի­նի, միեւ­նոյն է, ըստ ինձ, ա­ւե­լոր­դու­թիւն է, ո­րը ոչ միայն ո­չինչ է ա­ւե­լաց­նում նիւ­թին, այլ թու­լաց­նում, փոք­րաց­նում է սպա­սո­ւած ան­մի­ջա­կան կա­պը եւ յատ­կա­պէս ընդ­հա­նուր ո­ճից դուրս է:
­Սա­կայն յար­գե­լով իւ­րա­քան­չիւր ա­րուես­տա­գէ­տի մտայ­ղա­ցու­մը` ես կը սկսեմ երկ­րորդ հա­տո­ւա­ծից, ո­րը մեզ անս­պա­սե­լիօ­րէն տա­նում է ­Քո­փեն­հա­կըն,  ­Դա­նիա, գու­նա­ւոր, կար­միր կտուր­նե­րով խա­ղաղ մի եր­կիր: ­Մա­րո­նեան իր սկզբուն­քին հա­ւա­տա­րիմ` չմտա­ծո­ւած ոչ մէկ ա­ւե­լորդ պատ­կեր չի  օգ­տա­գոր­ծել, ա­նուղ­ղա­կի հա­մե­մա­տու­թեամբ, յա­տուկ մի­տու­մով, ճեր­մակ, մա­քուր սա­լա­յա­տա­կից աս­տի­ճա­նա­բար մեզ ա­ռաջ­նոր­դում է 17րդ ­դա­րի ե­կե­ղեց­ւոյ հան­դար­տու­թեան` շեշ­տա­կի ընդգ­ծե­լով հա­յու­թեան հա­մար պաշ­տե­լի ­Մա­րիա ­Ճէյ­քըպ­սը­նի զո­հո­ղու­թիւ­նը, ո­րը  25 տա­րե­կա­նին իր ե­տե­ւում թող­նե­լով այդ գու­նեղ, հան­դարտ ու մա­քուր եր­կի­րը, 2000 մղոն կտրե­լով` պի­տի հաս­նէր ­Հար­փուտ` մխրճո­ւե­լով կա­խա­ղան­նե­րի, փո­ղոց­նե­րում ա­մէ­նու­րեք փտող հայ դիակ­նե­րով ծան­րա­բեռ­նո­ւած մի օ­տար դժո­խա­յին երկ­րի իր առ­ջեւ կա­տա­րո­ւող ող­բեր­գու­թեան մէջ` ան­պաշտ­պան  ժո­ղովր­դին օգ­նու­թեան ձեռք մեկ­նե­լու ու հե­տա­գա­յում նրանց մաս­նի­կը դառ­նա­լու:
Ա­ռա­ջին հա­տո­ւա­ծը շատ հպան­ցիկ, սկսե­լով ­Մա­րիա ­Ճէյ­քըպ­սը­նով, ո­րը միա­ժա­մա­նակ զար­մաց­նում է ակն­դի­րին, որ այդ­քան մա­կե­րե­սա­յին է ներ­կա­յաց­ւում մեր որ­բե­րի մայ­րե­րի մայ­րը, ակն­դի­րը այն տպա­ւո­րու­թիւնն է ստա­նում, որ ողջ ժա­պա­ւէ­նը օ­տար բա­րե­րար մե­ծա­տա­ռով կա­նանց մա­սին է լի­նե­լու, քան­զի նրանց ներդ­րու­մը մեր որ­բե­րի, կա­նանց եւ ե­րի­տա­սարդ աղ­ջիկ­նե­րի փրկու­թեան գոր­ծում անն­կա­րագ­րե­լի մեծ է եւ` մաս­նա­ւոր ժա­պա­ւէն­նե­րի ար­ժա­նի:  ­Սա­կայն ­Մա­րո­նեան բե­մադ­րի­չի մտայ­ղա­ցու­մը, ինչ­պէս յե­տոյ ենք պար­զում, ա­ւե­լի ծա­ւա­լուն է: Աս­տի­ճա­նա­բար նա մեզ կենտ­րո­նաց­նում եւ ծա­նօ­թաց­նում է յատ­կա­պէս մեր ազ­գի այն կա­նանց եւ ե­րի­տա­սարդ աղ­ջիկ­նե­րին, ո­րոնց եր­բեք չենք մե­ծա­րել, եւ սա­կայն ո­րոնց քա­ջու­թեան, չընկ­ճո­ւող, պայ­քա­րող ազ­գա­յին ո­գու գո­յու­թեամբ մեր ազ­գը շա­րու­նա­կում է յա­րա­տե­ւել, եւ ո­րը իր ժա­պա­ւէ­նի հիմ­նա­կան ա­ռանցքն է դարձ­րել:
Եւ ա­հա պաս­տա­ռով մէկ յառ­նում է գե­ղե­ցիկ հայ պար­մա­նու­հու` Ար­շա­լոյս ­Մար­տի­կեա­նի ան­մեղ, ձգող հա­յեաց­քը, կար­ծես` իր մէջ նե­րա­ռում է մի­լիո­նա­ւոր ի­րենց ե­րա­զանք­նե­րին չհա­սած, վայ­րա­գօ­րէն յօ­շո­տո­ւած իր հա­սա­կա­կից­նե­րի ար­դա­րու­թիւն հայ­ցող հա­յեաց­քը: Վստահ եմ` շա­տերդ էք ծա­նօթ իր կեն­սագ­րու­թեան, նա ա­ռա­ջին եւ միակն էր, որ 1917թ. փրկո­ւե­լով, Ա­մե­րի­կա հաս­նե­լուց մէկ տա­րի յե­տոյ, 1918թ. իր ըն­տա­նի­քի եւ ողջ հա­յու­թեան ջար­դը ա­մե­րի­կեան հա­սա­րա­կու­թեա­նը մա­տու­ցեց «­Յօ­շո­տո­ւած ­Հա­յաս­տան» (Ravished Armenia) գրքով, իր նոր ա­նո­ւամբ` Աւ­րօ­րա ­Մար­տի­կեան: ­Գիր­քը` ­Հար­վի ­Գէյ­թի օգ­նու­թեամբ գրո­ւած, մեծ աղ­մուկ ու հե­տաքրք­րու­թիւն հա­նեց իր շուրջ, մին­չեւ իսկ 1920թ. գե­ղա­րո­ւես­տա­կան համր շար­ժա­պատ­կե­րի վե­րա­ծո­ւեց, ուր Ար­շա­լոյ­սը ինքն էլ խա­ղում էր իր դե­րը:
­Դեռ այդ տա­րի­նե­րին ­Թուր­քիան՝ ան­մի­ջա­կան ազ­դե­ցու­թիւն չու­նե­նա­լով Ա­մե­րի­կա­յի վրայ, ինչ­պէս այ­սօր է, իր ա­մե­նա­կա­րող պաշտ­պան Անգ­լիոյ մի­ջո­ցով կա­րո­ղա­ցաւ ար­գելք դնել գրքե­րի վա­ճառ­քի ու նաեւ շար­ժա­պատ­կե­րի օ­րի­նակ­նե­րի վրայ` ան­հե­տաց­նե­լով դրանք: ­Մեր ժո­ղո­վուրդն էլ իր ան­տար­բե­րու­թեամբ մին­չեւ օրս մո­ռա­ցու­թեան մատ­նեց դրա գո­յու­թիւ­նը, ո­րից պա­տա­հա­կա­նօ­րէն պահ­պա­նո­ւած հատ ու կենտ փոք­րիկ հա­տո­ւած­ներ յստա­կօ­րէն պար­զում են թուր­քի գոր­ծադ­րած գա­զա­նու­թիւ­նը: ­Նոյ­նիսկ այդ անն­շան հա­տո­ւած­նե­րը այ­սօր էլ ստո­ւե­րում են թող­նում մեր ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը ներ­կա­յաց­նող ժա­մա­նա­կա­կից այն ամ­պա­գոր­գոռ շար­ժա­պատ­կեր­նե­րը, ո­րոնց հա­մար հսկա­յա­կան գու­մար­ներ են ծախս­ւում, եւ ո­րոնց շուրջ մենք` հա­յերս, այդ­քան մեծ աղ­մուկ հա­նում: ­Գու­ցէ այ­սօ­րո­ւայ ա­նո­ւա­նի բե­մադ­րիչ­նե­րը սո­վո­րեն` ինչ­պէ՛ս ներ­կա­յաց­նել ­Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը, որն այն­քան կեն­դա­նի ձե­ւով մա­տու­ցո­ւել է դեռ 1919թ., եւ ո­րի ազ­դե­ցու­թիւ­նից սար­սա­փած թուր­քե­րը ոտ ու ձեռ ըն­կած` ար­գի­լել են դրա ցու­ցադ­րու­մը: ­Պա­րէ­տը շատ տե­ղին մէջ­բե­րում է շար­ժա­պատ­կե­րի պահ­պա­նո­ւած հա­տուած­նե­րից` այն միա­հիւ­սե­լով 74ա­մեայ ­Մար­տի­կեա­նի շատ սթափ, հիա­ցու­մի ար­ժա­նի յի­շո­ղու­թեամբ հար­ցազ­րոյ­ցին:
Ար­շա­լոյ­սի, հե­տա­գա­յում` Աւ­րօ­րա դար­ձած, ըն­տա­նե­կան նկար­նե­րի ընդ­մի­ջով մեզ են նա­յում հա­րուստ սե­ղա­նա­ւոր, ­Մար­տի­կեան եր­ջա­նիկ ըն­տա­նի­քի ազ­նո­ւա­զարմ եօթը ան­դամ­նե­րը, ո­րոն­ցից վե­ցը ա­մե­նա­վայ­րագ ձե­ւով ոչն­չա­ցո­ւե­լու է եւ միակ կեն­դա­նի մնա­ցած, բա­զում տա­ռա­պանք­նե­րից ան­ցած Ար­շա­լոյ­սը, իր ողջ ըն­տա­նի­քի գա­զա­նա­յին սպան­դը իր մէջ կրե­լով, եր­բեք չմո­ռա­նա­լով ողջ ե­ղե­լու­թիւ­նը, իր հետ հասց­նե­լու է մէկ այլ ցա­մա­քա­մաս` Ա­մե­րի­կա: ­Նոյն սար­սա­փով ծեր տա­րի­քին ան­գամ շա­րու­նա­կե­լու է աշ­խար­հին պատ­մել այդ ան­մարդ­կա­յին, պատ­կե­րա­ցու­մից դուրս սպան­դի ման­րա­մաս­նե­րը` կրկին ան­գամ ա­պա­ցու­ցե­լով, հաս­տա­տե­լով, որ այդ տա­րո­ղու­թեան ոճ­րա­գոր­ծու­թիւն­նե­րը, ո­րը ցե­ղաս­պա­նու­թիւն ա­նունն ու բո­վան­դա­կու­թիւնն է կրում, եր­բեք չեն ջնջւում մարդ­կանց յի­շո­ղու­թիւ­նից, եր­բեք չեն մո­ռաց­ւում:
Այն­քան սա­հուն են ի­րար յա­ջոր­դում մեկ­նա­բա­նու­թիւն­նե­րը, տե­ղե­կու­թիւն­նե­րը, շա­ղա­խո­ւած ­Մար­տի­կեա­նի ձայ­նի ան­հան­գիստ, սպան­դի տե­սա­րան­նե­րի դեռ նոյն սար­սա­փը ապ­րող ան­մի­ջա­կան վկա­յու­թեամբ, ո­րը ­Պա­րէ­տը վար­պե­տօ­րէն եւ տե­ղին օգ­տա­գոր­ծե­լով` դի­տո­ղին կաս­կա­ծի կամ թե­րա­հա­ւա­տու­թեան տեղ չի թող­նում: ­Փաս­տագ­րա­կան տե­ղե­կու­թիւն­նե­րից, լու­սան­կար­նե­րից յե­տոյ, կեն­դա­նի մնա­ցած ան­ձի ե­րե­ւոյթն ան­գամ ոչ միայն տպա­ւո­րիչ է, այ­լեւ` ազ­դե­ցիկ ու ա­նա­ռար­կե­լի եւ բա­զում նոր մե­ղադ­րանք­նե­րի շեր­տեր բա­ցող մեծ տէ­րու­թիւն­նե­րի պահ­պա­նած լռու­թեան ծալ­քե­րում:
­Մա­րո­նեան բե­մադ­րի­չը եր­բեք սուր հար­ցադ­րում­ներ չի հրամց­նում, այդ սրու­թիւ­նը նա փո­խա­րի­նում է ա­ռանց մեկ­նա­բա­նու­թեան, սա­կայն` խո­րը ա­սե­լի­քով, եւ ­Մար­տի­կեա­նի հա­տո­ւա­ծը ա­ւար­տում է ա­նա­նուն ընդ­հա­նուր օ­տար գե­րեզ­մա­նաթմ­բի պատ­կե­րով, ո­րի ար­հա­մար­հո­ւած գո­յու­թիւ­նը յի­շե­ցում է մեր պար­տա­կա­նու­թիւն­նե­րի թե­րաց­ման մա­սին: ­Մեր մի­լիո­նա­ւոր զո­հե­րի ան­գե­րեզ­ման, ա­նա­նուն վկա­յու­թեան հա­մար մենք մե­ղադ­րում ենք թուր­քին, սա­կայն չենք կա­րո­ղա­նում այդ սար­սա­փե­լի ի­րո­ղու­թիւ­նը ապ­րած մեր ժո­ղովր­դի հատ ու կենտ փրկո­ւած կա­րի­քա­ւոր­նե­րին ար­ժա­նա­վա­յել ան­հա­տա­կան գե­րեզ­մա­նի ար­ժա­նաց­նել:
Այ­նու­հե­տեւ աս­տի­ճա­նա­բար խո­րա­նում ենք ­Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը գոր­ծադ­րող­նե­րի ծրագ­րի կա­րե­ւո­րա­գոյն կէ­տին` ազ­գի ողջ ա­րա­կան սե­ռի ոչն­չաց­ման գոր­ծադր­մա­նը, ո­րի ար­դիւն­քում  ան­պաշտ­պան մնա­ցած կա­նանց եւ ե­րե­խա­նե­րին հեշ­տօ­րէն էին մաք­րա­գոր­ծում: ­Պատ­մա­բան, հե­տա­զօ­տող­նե­րի մեկ­նա­բա­նու­թիւ­նից յե­տոյ տե­ղա­փոխ­ւում ենք Տ­րա­պի­զոն, բո­լո­րիս յայտ­նի ջրա­խեղդ ա­րո­ւած մեր հա­րիւ­րա­ւոր մա­նուկ­նե­րի գա­զա­նա­յին ոչն­չաց­ման քա­ղաք­նե­րից մէ­կը, ուր կրկին լու­սանկար­ներն են կեն­դա­նա­նա­լով պատ­մում հրէ­շա­ւոր ի­րա­կա­նու­թիւ­նը` տոքթ. ­Ճե­մալ Ազ­միի հրա­մա­նով գոր­ծադ­րո­ւած: ­Չա­րա­գու­շակ սեւ նա­ւե­րով ու ծխով սկսո­ւող լու­սան­կա­րը կար­ծես մեզ տե­ղա­փո­խում է այն պա­հը, երբ այդ ճի­ւա­ղի հրա­մա­նով 10-13 տա­րե­կան հայ աղ­ջիկ­նե­րին ա­ռանձ­նաց­րել է իր տղա­յի սե­ռա­յին հա­ճոյ­քին նո­ւի­րե­լու, իսկ մնա­ցած հա­րիւ­րա­ւոր­նե­րին ի­րենց մօր ձեռ­քից, գրկից խլե­լով` նե­տել ծո­վի գորշ ջրե­րում խեղ­դո­ւե­լու: Այս դա­ժան, գորշ տե­սա­րա­նը կար­ծես սրբագ­րե­լու հա­մար յայտն­ւում է ա­նու­շիկ հայ փոք­րիկ աղջ­կայ` Ա­զատ ­Ղու­լե­րեա­նի լու­սան­կա­րը, ո­րի Տ­րա­պի­զո­նի ջրե­րում խեղ­դո­ւե­լուց փրկո­ւե­լու պատ­մու­թիւ­նը լսում ենք Ֆ­րան­սա­յի իր զա­ւա­կից` ­Գա­յա ­Գե­րեա­նից, ո­րը նաեւ գիրք է հրա­տա­րա­կել «­Հա­յուհին» (L՛Arménienne) վեր­նագ­րով, պատ­մե­լով իր մեծ մօր` Աշ­խէն ­Ղու­լե­րեա­նի,  իր մօր եւ նրանց ան­ցած տա­ռա­պան­քի ման­րա­մաս­նե­րի մա­սին:
­Թէեւ հա­տո­ւածն ա­ւարտ­ւում է ոճ­րա­գործ Ազ­միի մաք­րա­գոր­ծու­մով, սա­կայն հա­յի սրտում թանձ­րա­ցած շա­րու­նակ­ւում է խեղ­դո­ւող ե­րե­խա­նե­րի վայ­նա­սու­նը` վրէժխնդ­րու­թեան եւ հաս­տա­տա­կամ պայ­քա­րի նոր ա­լիք­ներ ծնե­լով:
Ինչ­պէս վե­րը նշե­ցի, իր նրբամ­տու­թեամբ աչ­քի ընկ­նող ­Պա­րէ­տը, հրեայ ­Սա­ռա Ա­րին­սո­նի վկա­յու­թեան հա­տո­ւա­ծով, շեշ­տում է մեր ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան հար­ցը ի­րենց հա­մար խայծ դարձ­րած հրեա­նե­րի լա­ւա­տե­ղեա­կու­թիւ­նը մեր ­Ցե­ղաս­պա­նու­թեան մա­սին:
Որ­քան հե­տե­ւում ենք յա­ջոր­դող հա­տո­ւած­նե­րին, այն­քան խո­րա­նում է մեր կսկի­ծը եւ յատ­կա­պէս` մեր ան­կա­րո­ղու­թիւ­նը, որ նոյ­նիսկ պահ­պա­նո­ւած բնու­թեան խօ­սուն վկա­յու­թիւն­նե­րով, 102 տա­րի անց էլ չենք կա­րո­ղա­նում հաս­տա­տել մեր ազ­գի դէմ կա­տա­րո­ւա­ծը: Պաս­տա­ռից մեզ նա­յող Դու­դան Գոր­ջի ան­դուն­դից իր գե­ղեց­կու­թեան շնոր­հիւ փրկո­ւած ու ստի­պո­ղա­բար թրքա­ցած 94ա­մեայ Ար­թիա­յի մօր պատ­մու­թիւ­նը ու­ղեկց­ւում է որ­պէս թուրք ապ­րած նրա լուռ հա­յեաց­քով, ո­րը խօ­սուն վկան է իր մօր եւ իր տա­ռա­պած ու տա­ռա­պան­քի մէջ կորց­րած տա­րի­նե­րի: Պա­րէ­տը ի­մաս­տուն ձե­ւով նրան չի խօ­սեց­նում, այլ մի քա­նի ակն­թարթ նրան միայ­նակ գա­մում է պաս­տա­ռի վրայ, յե­տոյ աս­տի­ճա­նա­բար նրան ձու­լում հա­յա­կեր կիր­ճին ու ան­հե­տաց­նում, ինչ­պէս ան­հե­տա­ցել են հայ հա­զա­րա­ւոր կա­նայք կիր­ճի մութ խո­րու­թեան մէջ, ինչ­պէս որ, ոչն­չա­ցել է հայ ապ­րե­լու ի­րենց ե­րա­զան­քը: Իր հո­գի ծա­կող հա­յեաց­քը, սա­կայն, ու­ղեկ­ցում է մեզ, ա­ռանց բա­ռե­րի պատ­մում իր մօր եւ իր կրած դժբախտ կեան­քի ու ստի­պո­ղա­բար թուր­քի կեր­պա­րանք ա­ռած իր տա­ռա­պան­քի մա­սին, յի­շեց­նե­լով մեզ թուր­քի գե­րու­թիւ­նից նոր գլուխ բարձ­րաց­նող, կրկին ի­րենց հա­յու­թեան ար­մատ­նե­րին վե­րա­դառ­նալ ձգտող հա­զա­րա­ւոր հա­յե­րի մա­սին, ո­րոնց մենք աչ­քա­թող ենք ա­նում մին­չեւ օրս: Սա յա­ւե­լեալ ան­գամ յի­շե­ցում է մեր ազ­գա­յին պար­տա­կա­նու­թեան մա­սին:
Յա­ջոր­դող հա­տո­ւա­ծում Ուր­ֆա­յում ծնուած Վիք­թո­րիա Ար­թի­նեա­նի հպարտ ու գե­ղե­ցիկ կե­ցո­ւած­քը մի պահ սփո­փում է մեզ, յատ­կա­պէս երբ իր կեն­սագ­րու­թեան մէջ, որ­պէս իր աղջ­կայ որ­դեգ­րած թո­ռը` Ս­թիւ Ճապզն է յայտն­ւում, որն ա­րեամբ հայ չլի­նե­լով հան­դերձ, ի­րեն որ­դեգ­րած հայ ծնող­նե­րի պատ­մած­նե­րի մի­ջով, նրանց ապ­րած ճա­կա­տագ­րով կո­փո­ւած, հա­յու­թեան դժո­ւար ճա­կա­տագ­րին ծա­նօ­թա­ցած, ի­րեն հայ էր հա­մա­րում` պան­ծաց­նե­լով հա­յի ա­նու­նը:
Ան­շուշտ ան­կա­րե­լի է խօ­սել 1915թ. կա­նանց մա­սին եւ կանգ չառ­նել Քա­րէն Եփ­փէի խո­նար­հու­մի ար­ժա­նի գոր­ծու­նէու­թեան վրայ: Իր ման­րակր­կիտ ու­սում­նա­սի­րու­թեամբ, Պա­րէ­տը Քա­րէն Եփ­փէի ներդ­րու­մը մեզ է ներ­կա­յաց­նում 1926թ.­ ար­տադ­րո­ւած համր ժա­պա­ւէ­նի հա­տո­ւա­ծով եւ Եփ­փէի պահ­պա­նո­ւած գրա­ռու­մով, ո­րը փաս­տում է նրա գոր­ծու­նէու­թեան եւ հե­րո­սու­թեան հսկայ տա­րո­ղու­թիւ­նը: Հա­զա­րա­ւոր կա­նանց ու ե­րե­խա­նե­րին թուր­քե­րի, քիւր­տե­րի, ա­րաբ­նե­րի ձեռ­քից, մա­հո­ւան ա­նա­պատ­նե­րից ա­զա­տագ­րե­լը,հա­ւա­քագ­րե­լը, այն էլ` միայ­նակ կին, բնա­կա­նա­բար միայն ար­տա­կարգ ու­ժի եւ նո­ւի­րո­ւա­ծու­թեան տէր ան­ձը կա­րող էր ա­նել, եւ  այդ ան­ձը Քա­րէն Եփ­փէն էր, հա­զա­րա­ւոր հա­յու­թեան փրկա­րա­րը: Նա ոչ միայն ա­պա­հո­վու­թիւն է տո­ւել փրկուած­նե­րին, այլ նաեւ` կրթել, սո­վո­րեց­րել է տար­բեր բնա­գա­ւա­ռե­րում, ար­ձա­նագ­րել է նրան­ցից իւ­րա­քան­չիւ­րի կեն­սագ­րու­թիւ­նը ըստ ի­րենց յի­շո­ղու­թեան, քան­զի շա­տե­րը մա­նուկ հա­սա­կում յափշ­տա­կո­ւե­լով ու կրօ­նա­փո­խո­ւե­լով, օ­տար ծած­կե­րի տակ ապ­րե­լով, ան­ցած ճա­նա­պար­հի զար­հու­րան­քից կորց­րել են ի­րենց յի­շո­ղու­թիւ­նը: Նա այդ ա­րել է նրանց խլո­ւած ինք­նու­թիւ­նը վե­րա­դարձ­նե­լու, ան­յայ­տու­թիւ­նից ի­րենց դի­մա­գի­ծը ետ տա­լու: Նաեւ` փաս­տաթղ­թով հաս­տա­տե­լու որ­պէս ան­հատ նրանց գո­յու­թիւ­նը:
Ի­րար են յա­ջոր­դում նրանց լու­սան­կար­նե­րը: Դ­ժո­ւար է որ­պէս հայ ճա­նա­չել դա­ջո­ւած­քով ա­ղա­ւա­ղո­ւած ե­րի­տա­սարդ, գե­ղե­ցիկ կա­նանց, ո­րոնց ա­ղա­ւա­ղել են յա­տուկ մի­տու­մով` նրանց փա­խուս­տը կան­խե­լու եւ որ­պէս ստրուկ օգ­տա­գոր­ծե­լու հա­մար: Ա­հա Աստ­ղի­կը` Եփ­փէի ցան­կում 1046րդը, ում հինգ տա­րե­կա­նին փախց­րել են ա­րաբ­նե­րը եւ` օգ­տա­գոր­ծել որ­պէս ի­րենց անձ­նա­կան ի­րը: Կամ` 26ա­մեայ Եղ­սան, որ 15 տա­րի քիւր­տին ծա­ռա­յե­լուց յե­տոյ փա­խել ու ա­պաս­տա­նել է Եփ­փէի մօտ: Ն­րա դա­ջո­ւած, ա­ղա­ւա­ղո­ւած դէմ­քից ու ձեռ­քե­րից, մեզ նա­յող տխուր, ող­բեր­գու­թեամբ լի աչ­քե­րից իր ապ­րած դա­ժան տա­րի­նե­րի պատ­մու­թիւնն ենք կար­դում: Եւ կամ Մա­նու­շը` Եփ­փէի փրկո­ւած­նե­րի ցան­կում 1466րդը, 8 տա­րե­կա­նին Տիգ­րա­նա­կեր­տի ճա­նա­պար­հին քիւր­տի կող­մից փախ­ցո­ւած` ապ­րել է նրա մօտ ութ տա­րի, յե­տոյ ա­մուս­նաց­րել են ա­րա­բի հետ, ո­րից ու­նե­ցել է մէկ աղ­ջիկ զա­ւակ, ում ա­նո­ւա­նել է Ի­մաս­տու­հի: Ինչ­պէ՞ս հո­գուդ մէջ չտե­ղա­ւո­րես այս ութ տա­րե­կա­նին իր ազ­գու­թիւ­նից հե­ռա­ցած ե­րի­տա­սարդ կնո­ջը, ո­րը իր շա­ռաւ­ղին հայ պա­հե­լու հա­մար հայ չքնաղ ա­նուն է տո­ւել իր դստեր եւ 20 տա­րե­կա­նին նրա հետ հա­մար­ձա­կո­ւել է փախ­չել Հա­լէպ` ա­պաս­տա­նե­լով Եփ­փէի հո­վա­նու տակ, ուր եւ նոր ըն­տա­նիք է կազ­մել` ա­մուս­նա­նա­լով հա­յի հետ:
Իր բա­րի, մայ­րա­կան ժպի­տով պաս­տա­ռից մեզ նա­յող Քա­րէն Եփ­փէն, ո­րը մա­հա­ցել է 59 տա­րե­կա­նին, կար­ծես խօ­սում է մեզ հետ եւ հա­ւաս­տիաց­նում մեր ազ­գին, որ յա­րա­տե­ւե­լու ենք:
Ան­շուշտ ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը միայն զան­գո­ւա­ծա­յին սպա­նու­թիւն չէ, այլ տո­ւեալ ժո­ղովր­դի ողջ ու­նե­ցո­ւած­քի բռնագ­րա­ւում ու սե­փա­կա­նա­ցում` տա­րածք­նե­րից սկսած, մին­չեւ նրանց ձեռ­քի ստեղ­ծա­գոր­ծու­թիւն­նե­րը, յատ­կա­պէս` հա­յե­րի դա­րե­րով մշա­կո­ւած ար­հեստ­նե­րի հարս­տու­թիւ­նը: Թէեւ Պա­րէ­տը թռու­ցիկ ու­շադ­րու­թեան է ար­ժա­նաց­նում այդ հար­ցը, հա­յու­թեան նուրբ ա­սեղ­նա­գոր­ծու­թիւն­նե­րի եւ գոր­գե­րի թուր­քե­րի որ­պէս ի­րեն­ցը` թուր­քա­կա­նը ներ­կաց­նող փաս­տը, սա­կայն դրա­նով ստի­պում է մեզ արթ­նա­նալ ու ա­մէ­նու­րեք ան­դա­դար հե­տապն­դել, մի­ջամ­տել, հաս­տա­տել ու պա­հան­ջել մեզ­նից կո­ղոպ­տո­ւա­ծը, ա­պա­ցու­ցել թուր­քի ստա­խօ­սու­թիւնն ու գո­ղու­թիւ­նը:
Պաս­տա­ռի վրայ կրկին լու­սան­կար է, բայց` օ­տար ե­րի­տա­սար­դու­հու, սա­կայն հա­յու­թեան հա­մար` հա­րա­զատ ու սի­րե­լի դէմք:  Մե­րի Գ­րա­ֆընն է, ա­մե­րի­կեան մի­սիո­ներ բուժ­քոյ­րը, ո­րը շա­տե­րիս  է ծա­նօթ Ս­վա­զում ներդ­րած իր ու­սուց­չա­կան եւ մար­դա­սի­րա­կան անձ­նա­զո­հու­թեամբ: Կո­տո­րա­ծը սկսո­ւե­լուն փո­խա­նակ իր ըն­տա­նի­քի միւս ան­դամ­նե­րի հետ Ա­մե­րի­կա վե­րա­դառ­նա­լու` ո­րո­շում է մնալ եւ օգ­նել ա­նօգ­նա­կան հա­յու­թեան: Ս­վա­զի դա­ժան կո­տո­րա­ծին այս խի­զախ ա­մե­րի­կու­հին տե­ղա­հա­նո­ւած­նե­րի հետ քայ­լում է դէ­պի Մա­լա­թիա` ան­տե­սե­լով թուրք ժան­տարմ­նե­րի ա­հա­բե­կու­մը: Իր կեան­քի գնով օգ­նում նրանց ու նաեւ ա­կա­նա­տես լի­նում, թէ ինչ­պէ՛ս են ճա­նա­պարհ­նե­րին զի­նո­ւոր­նե­րը, քիւր­տե­րը, թուրք բնա­կիչ­նե­րը կո­ղոպ­տում ու վայ­րա­գա­բար սպան­նում ա­նօգ­նա­կան ու թշո­ւառ տե­ղա­հա­նո­ւած­նե­րին, եւ` այդ ա­մէ­նը գրա­ռում: Լ­սե­լով, որ Ս­վա­զում թուր­քե­րի տա­րազ­նե­րով ծպտո­ւած հա­յեր են մնա­ցել, կրկին մեկ­նում է այն­տեղ եւ փրկում տաս­նեակ հա­յե­րի: Անձ­նու­րաց այս ա­մե­րի­կու­հին մա­հա­նում եւ թաղ­ւում է Ս­վա­զում` հա­յու­թեան պատ­մու­թեան մէջ դրոշ­մե­լով իր ա­նու­նը:
Յա­ջոր­դող հա­տո­ւա­ծում Անդ­րա­նիկ Ճե­ւա­հիր­ճեան լու­սան­կար­չի ըն­տա­նի­քի ան­դամ­նե­րի պաս­տա­ռից մեզ նա­յող հա­յեաց­քը յա­ւե­լեալ ան­գամ հաս­տա­տում է հա­յու­թեան բա­րե­կե­ցիկ ու կիրթ կեն­ցա­ղը Ս­վա­զում` Ե­ղեռ­նից ա­ռաջ: Թէեւ, ինչ­պէս գի­տէք, դա ոչ թէ փրկել, այլ ա­ւե­լի վնա­սել է ի­րենց: Հե­տե­ւա­բար զար­մա­նա­լի չէր Ճե­ւա­հիր­ճեան ըն­տա­նի­քի մե­ծից փոքր տղա­մարդ­կանց ա­ռաջ­նա­հերթ ոչն­չա­ցու­մը: Ե­ղե­լու­թիւն­նե­րի ման­րա­մաս­նե­րը այս ան­գամ էլ մեզ է փո­խան­ցում Ճե­ւա­հիր­ճեան ըն­տա­նի­քի շա­ռա­ւի­ղը` Ֆ­րան­սաբ­նակ Էօ­ժե­նի Նա­զա­րէ­թեա­նը, ո­րի լա­ւա­տե­ղեա­կու­թիւ­նը իր մօր ըն­տա­նի­քի ան­դամ­նե­րի մա­սին` հաս­տա­տում է կրկին ու կրկին, որ, ա­յո՛, հա­յու­թեան իւ­րա­քան­չիւր սե­րունդ յա­ջոր­դին է փո­խան­ցում իր ժո­ղովր­դի դէմ կա­տա­րո­ւած սպան­դը` իւ­րա­քան­չիւր սե­րուն­դի վրայ նոր պար­տա­կա­նու­թիւն դնե­լով հե­տապն­դել մեր պա­հան­ջա­տի­րու­թիւ­նը մին­չեւ հա­տուց­ման հաս­նե­լը: Ա­հա թէ ին­չո՛ւ զար­մա­նա­լի չէ մէկ այլ ե­րախ­տա­գի­տու­թեան ար­ժա­նի, ա­ռա­ջին հայ կին դի­ւա­նա­գէտ, բա­րե­րար, գրող, մեծ մար­դա­սէր Տիա­նա Աբ­գա­րի գոր­ծու­նէու­թիւ­նը` հե­ռա­ւոր Ճա­փո­նում կամ Ման­չու­րեա­յում, լսել, սո­վո­րել, իր թոռ­նու­հու ու ծոռ­նու­հու տո­ւած կեն­դա­նի տե­ղե­կու­թիւն­նե­րով:
Զէն­քը ձեռ­քին, տղա­մար­դու հա­գուս­տով, հե­րար­ձակ Ե­ղի­սա­բեթ Սուլ­թա­նեա­նի լու­սան­կա­րը հիա­ցում, ուժ եւ կամք է փո­խան­ցում դի­տո­ղին, ո­րի մա­սին հպար­տօ­րէն պատ­մում է նրա ծո­ռը` Դե­րեկ Շե­րի­նեա­նը:
Մէկ այլ հե­րո­սու­հու` Ա­գու­լին Թա­թու­լեա­նի մա­սին նոյն­քան սի­րով ու ման­րա­մաս­նօ­րէն ներ­կա­յաց­նում է նրա թոռ­նու­հին` Լո­րին, հպար­տա­նա­լով հաճըն­ցի իր մեծ մօր քա­ջա­գոր­ծու­թեամբ, որն ար­հա­մար­հե­լով իր կո­ղոսկ­րի մէջ մխրճո­ւած թուր­քի փամ­փուշ­տը, տղա­մար­դու հա­գուստ­նե­րով, զէն­քը ձեռ­քին, Ա­գու­լին ա­նունն էլ փո­խե­լով Կա­րա­պե­տի, շա­րու­նա­կել է կռո­ւել թուր­քի դէմ` նրանց ա­պա­ցու­ցե­լով, որ թուր­քի գնդա­կը չի կա­րող սպան­նել հա­յի ո­գին: Այդ­պէս, փամ­փուշ­տը իր կո­ղոսկ­րում խրո­ւած ապ­րել է 70 տա­րի եւ միայն այդ տա­րի­քում է ա­զա­տո­ւել դրա­նից` մեր­ժե­լով թուր­քի ներ­կա­յու­թիւ­նը իր հետ գե­րեզ­ման տա­նել:
Կր­կին տղա­մար­դու հա­գուս­տով, զէն­քը ձեռ­քին, լու­սան­կա­րից մեզ նա­յող Խա­թուն Եա­փու­ճեա­նի հա­յեաց­քում սար­սափ ու ող­բեր­գու­թիւն չկայ, ինչ­պէս մենք տե­սանք նա­խորդ հա­տո­ւած­նե­րի այ­լոց լու­սան­կար­նե­րում: Կայ միայն հան­դարտ, նպա­տա­կաս­լաց, իր ազ­գի պաշտ­պան զի­նո­ւո­րի կամք: Ն­րա թոռ­նու­հին` Մեր­լին Հա­միլ­թո­նը, հպար­տօ­րէն ներ­կա­յաց­նե­լով իր մեծ մօր հե­րո­սու­թիւ­նը, խոս­տո­վա­նում է, որ նրա հե­րո­սա­կան ո­գին է ի­րեն ուժ տո­ւել յաղ­թա­հա­րե­լու ե­րի­տա­սարդ տա­րի­քին իր ան­դա­մա­լու­ծո­ւած վի­ճա­կը, որն իր հեր­թին ինքն էլ դարձ­րել է հնա­րամ­տու­թիւն ու կամք` յաղ­թե­լով հի­ւան­դու­թեա­նը իր մեծ մօր պէս:
Ա­րո­ւես­տում ա­մէն ինչ չէ, որ բա­ռե­րի է վե­րած­ւում: Ա­մե­նա­փոքր ման­րա­մաս­նու­թիւն­նե­րը, կամ մա­տուց­ման ձե­ւը իր ա­սե­լիքն է փո­խան­ցում, ո­րը իւ­րա­քան­չիւր գոր­ծի ա­ռա­ջա­տար խնդիրն է, ան­շուշտ նաեւ` յա­ջո­ղու­թեան գրա­ւա­կա­նը: Պա­րէտ Մա­րո­նեա­նի այս ո­ճը` օգ­տա­գոր­ծել Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նից փրկո­ւած­նե­րի շա­րու­նա­կու­թիւն­նե­րին, այն էլ` օ­տար երկր­նե­րում ծնո­ւած ու մե­ծա­ցած, նրանց մի­ջո­ցով ներ­կա­յաց­նել ու պատ­մել այդ ար­հա­ւիրքն ապ­րած­նե­րի կեան­քը, մէկ ամ­բողջ պատ­գամ ու հրա­մա­յա­կան է Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը գոր­ծած ու 102 տա­րի ու­րա­ցող թուր­քին:
Իսկ վա­ւե­րագ­րու­թեան նա­խա­վեր­ջին հա­տո­ւա­ծը պար­զա­պէս ապ­տակ է թուր­քին, ուր Պա­րէ­տը կրկին անդ­րա­դառ­նում է Մա­րիա Ճէյ­քըպ­սը­նին, ո­րի անձ­նա­զո­հու­թիւ­նը հա­յոց պատ­մու­թեան մէջ յա­ւերժ փո­րագ­րե­լու հա­մար, Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նից մա­զա­պուրծ փրկո­ւած որ­բե­րի եւ նրանց զա­ւակ­նե­րի ներդ­րու­մով, Լի­բա­նա­նի այն նոյն որ­բա­նո­ցի` «Թռչ­նոց Բոյն»ի բա­կում, ուր ա­րիւ­նած սրտով, որբ ու ա­նօ­թի հա­ւա­քագ­րո­ւել ու խնա­մո­ւել են հա­զա­րա­ւոր որ­բեր, թան­գա­րան են հիմ­նում` իբ­րեւ ե­րախ­տա­գի­տու­թիւն մայ­րեր կորց­րած բո­լոր որ­բե­րի հա­մար հա­րա­զատ մայր դար­ձած Մա­րիա Ճէյ­քըպ­սըն ա­նու­նը կրող այդ անկրկ­նե­լի ան­ձին, ո­րին փրկո­ւած որ­բե­րը ՄԱՄԱ են կո­չել:
Այն նաեւ շա­ռա­չուն ապ­տակ է համ­րա­ցած աշ­խար­հին, որ ո­չինչ ա­րեց կան­խե­լու այդ հա­մա­տա­րած սպան­դը եւ շա­րու­նա­կում է լռել, մինչ բո­լոր հայ որ­բե­րի զա­ւակ­նե­րը ի­րենց որ­բա­ցած ու հայ­րե­նի հո­ղից դուրս նե­տո­ւած ծնող­նե­րի ա­նու­նից օ­րէ օր հաս­տա­տում են մի ճշմար­տու­թիւն, որ  թուր­քը թէեւ խլեց մեր հայ­րե­նի­քը, սա­կայն չկա­րո­ղա­ցաւ բնաջն­ջել մեզ: Որ­բա­նա­լով հան­դերձ, ա­ճե­ցինք ու բար­գա­ւա­ճե­ցինք եւ նոյն Թուր­քիոյ Թաք­սի­մի հրա­պա­րա­կում Ցե­ղաս­պա­նու­թեան 100րդ տա­րե­լի­ցը նշե­ցինք: Այն նոյն հրա­պա­րա­կում, ուր ա­րիւ­նա­լի 1915 թո­ւից ըն­դա­մէ­նը եր­կու տա­րի ա­ռաջ` 1913թ. իր հո­ղում ապ­րող հա­յու­թիւ­նը իր տա­ռե­րի ստեղծ­ման 1500 եւ տպագ­րու­թեան 400ա­մեակն էր նշում, նաեւ թուրք անգ­րա­գէտ ու զար­ման­քից քա­րա­ցած հոծ բազ­մու­թեան եւ յատ­կա­պէս` Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը կազ­մա­կեր­պած  դա­հիճ­նե­րից եր­կու­սի` Թա­լէա­թի եւ Ճե­մա­լի ներ­կա­յու­թեամբ ու նրանց շռայլ ե­լոյ­թով: 100 տա­րի անց թէեւ այ­լեւս չկա­յին այդ դա­հիճ­նե­րը, թէեւ բռնագ­րա­ւո­ւած էին նրանց հրա­մա­նով բնաջն­ջո­ւած հա­յու­թեան տա­րածք­նե­րը, սա­կայն ցե­ղաս­պա­նո­ւած­նե­րի թոռ­ներն ու ծոռ­նե­րը աշ­խար­հի բո­լոր կող­մե­րից ե­կել էին ցե­ղաս­պան­նե­րի թոռ­նե­րին ու ծոռ­նե­րին հաս­տա­տե­լու, որ հա­յի սե­րունդ­նե­րի իւ­րա­քան­չիւր բե­կոր, թէեւ իր երկ­րից տե­ղա­հա­նո­ւած ու աշ­խար­հով մէկ ցրո­ւած է, քա­ջա­տե­ղեակ է նրանց գոր­ծած ա­մե­նա­վայ­րագ ցե­ղաս­պա­նու­թեան եւ ան­նա­հանջ պա­հան­ջա­տէ­ր է:
Ա­ւե­լի ի­մաս­տուն վեր­ջա­բան, քան` այս հա­տո­ւա­ծի մէջ­բե­րու­մը, ան­կա­րե­լի է պատ­կե­րաց­նել:
Վա­ւե­րագ­րու­թեան յա­ւե­լո­ւա­ծով, Պա­րէ­տը կրկին ան­գամ հաս­տա­տում է իր լայ­նա­միտ ող­ջա­խո­հու­թիւ­նը` ներ­կա­յաց­նե­լով ա­մե­րի­կեան այ­սօ­րո­ւայ դի­ւա­նա­գի­տու­թիւ­նը: Նա­խա­գահ Ո­ւիլ­սը­նի ա­ռանձ­նա­տա­նը ցու­ցադ­րո­ւող հայ մե­ծա­նուն գե­ղան­կա­րիչ Յով­սէփ Փուշ­մա­նի (­Փուշ­մա­նեան) «­Յոյս» կտա­ւի 1917թ. հայ կա­նանց պա­տո­ւի­րա­կու­թեան կող­մից նո­ւի­րու­մի պատ­մու­թիւ­նը ներ­կա­յաց­ւում է գոր­ծա­դիր տնօ­րէն  Ռ. Էն­հոլ­մի ան­մի­ջա­կան մեկ­նա­բա­նու­թեամբ, որն իր ամ­բողջ ջան­քը ներդնում է հայ գե­ղան­կար­չի մե­ծու­թիւ­նը եւ նրա կեան­քը մեզ հա­ղոր­դե­լու, նոյ­նիսկ` որ­պէս անձ խու­սա­փե­լով Ա. Հա­մաշ­խար­հա­յի­նում տե­ղի ու­նե­ցած մե­ծա­գոյն ոճ­րա­գոր­ծու­թիւ­նը շեշ­տե­լու: Միայն իր խօս­քի ա­ւար­տին է օգ­տա­գոր­ծում հա­յե­րի այն­քան սպա­սո­ւած «ցե­ղաս­պա­նու­թիւն» բա­ռը:
Յա­ջոր­դող հա­տո­ւա­ծում  Հ.Բ.Ը.Մ.ի «­Հայ կին» կազ­մա­կեր­պու­թեան հիմ­նա­դիր Սո­նա Եա­գու­պեա­նի այդ  կազ­մա­կեր­պու­թեան հիմ­նադր­ման պար­զա­բա­նումն է: Զար­մա­նա­լին «­Մա­նո­նայթ» մար­դա­սի­րա­կան կազ­մա­կեր­պու­թեան հիմ­նա­դի­րի թոռ Փ. Հու­վը­րի յու­զիչ մեկ­նա­բա­նու­թիւնն է, որն իր մղու­մով չի ու­զում ան­գամ հա­մե­մա­տել հրեա­նե­րի Ող­ջա­կիզ­ման հետ` հայ տա­րա­գիր­նե­րի պար­տադ­րո­ւած սո­վա­մա­հու­թեան փաս­տը ա­ւե­լի մեծ յան­ցանք նկա­տե­լով: Վս­տահ եմ, նա ան­տե­ղեակ էր կիր­ճե­րում թխմո­ւած հա­յու­թեան խո­րո­վու­մին: Յա­ւե­լո­ւածն ամ­փոփ­ւում է  ֆրան­սա­ցի յայտ­նի պատ­մա­բան, գրող Իւ Թեռ­նո­նի մեկ­նա­բա­նու­թեամբ:
Ի­րա­պէս դժո­ւար է հայ լի­նել, ապ­րել այս ա­րիւ­նոտ զար­հու­րան­քը, կորց­նել ա­մէն ինչ, շա­րու­նա­կել կրկին ու կրկին հաս­տա­տել ողջ ե­ղե­լու­թիւ­նը եւ դեռ սպա­սել, որ ար­դա­րու­թեան ձեռք մեկ­նո­ւի մեզ:
Պա­րէտ Մա­րո­նեա­նի այս գոր­ծը շեշ­տում է մեր ու­ժը եւ մեզ ուղ­ղու­թիւն տա­լիս, որ յե­նո­ւենք մեր այդ ներ­քին ու­ժին եւ ինք­ներս լու­ծենք մեր պա­հանջ­նե­րը, ինչ­պէս, այն կա­նայք, ով­քեր զէնք վերց­րին, ով­քեր ի­րենց մարմ­նում կրե­լով հան­դերձ թշնա­մու փամ­փուշ­տը, կռուե­ցին ա­րիօ­րէն, տղա­մարդ­կանց հետ հա­ւա­սար, ով­քեր քա­ջա­բար փրկո­ւե­ցին, ով­քեր դեռ սպա­սում, ե­րա­զում են ի­րենց հայ ար­մատ­նե­րին վե­րա­դառ­նալ, ով­քեր ձգտում են հայ­րե­նի կո­ղոպ­տո­ւած տա­րածք­նե­րը ոչ թէ ստա­նալ, այլ` ետ վերց­նել:
Բա­զում փաս­տե­րով մեր Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նը հաս­տա­տող, հա­յի ա­նընկ­ճե­լի ո­գին ներ­կա­յաց­նող եւ փրկու­թեան ձեռք մեկ­նած­նե­րին մեր ե­րախ­տի­քը յայտ­նող այս վա­ւե­րագ­րու­թիւ­նը` լուրջ ներդ­րում է Ցե­ղաս­պա­նու­թեան մեր ու­սում­նա­ռու­թեան մէջ:
Այս հսկա­յա­ծա­ւալ ու­սում­նա­սի­րու­թեան եւ այն կեն­դա­նաց­նե­լու հա­մար Պա­րէտ Մա­րո­նեան մրցա­նա­կա­կի­րը ե­րե­քու­կէս տա­րի է ներդ­րել, ո­րը միայն հե­տա­զօ­տող­նե­րիս է յայտ­նի, թէ դա ի՛նչ ահ­ռե­լի աշ­խա­տանք է:
Ցա­ւօք, մեր ժո­ղո­վուր­դը ոչ միայն դեռ գի­տա­կից չէ Ցե­ղաս­պա­նու­թեան հար­ցի տա­րած­ման եւ փաստ­ման այս­պի­սի լուրջ փաս­տագ­րա­կան ժա­պա­ւէն­նե­րի անհ­րա­ժեշ­տու­թեան, այլ ա­մե­նա­կա­րե­ւո­րը` ամ­բող­ջա­պէս տե­ղեակ չէ Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ման­րա­մաս­նե­րին եւ շա­րու­նա­կում է ո­գե­ւո­րո­ւել այդ նիւ­թով ստեղ­ծո­ւե­լիք գե­ղա­րո­ւես­տա­կան իւ­րա­քան­չիւր ժա­պա­ւէ­նի յայ­տա­րա­րու­թեամբ` ան­տե­սե­լով հիմ­նա­կան նիւ­թի ոչ միայն թե­րի, այլ ա­ղա­ւա­ղո­ւած, ան­նե­րե­լի թե­րի մա­տու­ցու­մը, ա­ռանց վեր­լու­ծու­մի, գրկա­բաց ըն­դու­նե­լով դրանք: Ա­մե­նա­կա­րե­ւո­րը մո­ռա­նա­լով, որ գե­ղա­րո­ւես­տա­կան ժա­պա­ւէն­նե­րը ի­րա­կա­նու­թիւ­նը բա­ցա­յայ­տե­լու պար­տադ­րանք չու­նեն:
Չէ՞ որ իւ­րա­քան­չիւր գի­տա­կից մարդ ո­րե­ւէ նիւ­թի լուրջ ու­սում­նա­սիր­ման, կամ ճշգրիտ տե­ղե­կա­տո­ւու­թեան հա­մար գե­ղա­րո­ւես­տա­կան ժա­պա­ւէն­նե­րի չի դի­մում, այլ յեն­ւում է փաս­տագ­րու­թիւն­նե­րի վրայ, դա լի­նի գրա­կա­նու­թիւն, հե­տա­զօ­տու­թիւն, յու­շագ­րու­թիւն կամ տե­ղե­կա­տո­ւու­թիւն: Եւ յե­տոյ ա­մէն մարդ չի սի­րում եր­կար ժա­մեր տրա­մադ­րել` կար­դա­լու, գրքեր թեր­թե­լու, յատ­կա­պէս` այ­սօ­րո­ւայ սե­րուն­դը: Իսկ ա­ռանց լիար­ժէք գի­տու­թեան` մենք չենք կա­րող մեր պա­հան­ջա­տի­րու­թիւնն ի­րա­կա­նաց­նել:  Պա­րէտ Մա­րո­նեա­նը բա­րեխղ­ճօ­րէն հա­րիւ­րա­ւոր է­ջե­րից միայ­նակ հա­ւա­քագ­րել եւ սա­հու­նօ­րէն մեզ է մա­տու­ցել մէկ ամ­բող­ջա­կան գոր­ծով, այն էլ` շար­ժա­պատ­կե­րի ըն­ձեռ­նող այ­սօ­րո­ւայ մի­ջոց­նե­րով: Չ­մո­ռա­նանք նաեւ, որ մեր Ցե­ղաս­պա­նու­թեան մա­սին այս­պի­սի հա­ւա­քագ­րո­ւած տե­ղե­կա­տո­ւու­թիւն­ներ չու­նենք: Եւ շնոր­հա­կալ ենք Պա­րէ­տին, որ բո­լոր դժո­ւա­րու­թիւն­նե­րը յաղ­թա­հա­րե­լով` աս­տի­ճա­նա­բար հարս­տաց­նում է  Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ու­սում­նա­սի­րու­թեան մեր մի­ջոց­նե­րը, ուս­տի մեր պարտքն է դի­տել ու սո­վո­րել դրան­ցից:
Ես ող­ջու­նում եմ բո­լոր այն կազ­մա­կեր­պու­թիւն­նե­րին, հաս­տա­տու­թիւն­նե­րին եւ ան­հատ ան­ձե­րին, ո­րոնց նիւ­թա­կան օ­ժան­դա­կու­թեամբ է այս վա­ւե­րագ­րու­թիւ­նը ի­րա­կա­նա­ցո­ւել, եւ մեր բո­լո­րի շնոր­հա­կա­լու­թիւնն եմ յայտ­նում նրանց:
Լի­նե­լով հայ ա­զատ ստեղ­ծա­գոր­ծող` գի­տեմ, թէ ի՛նչ զո­հո­ղու­թիւն­նե­րից է անց­նում նաեւ Պա­րէ­տի ըն­տա­նի­քը, եւ ու­զում եմ մեր բո­լո­րի շնոր­հա­կա­լու­թիւ­նը յայտ­նել ի­րենց համ­բե­րու­թեան եւ հաս­կա­ցո­ղու­թեան հա­մար:
Մեծ գնա­հա­տան­քի եւ շնոր­հա­կա­լու­թեան են ար­ժա­նի այն բո­լոր ան­ձե­րը, ով­քեր Պա­րէ­տի հետ հա­մես­տօ­րէն աշ­խա­տել եւ օգ­նել են այս ժա­պա­ւէ­նի ի­րա­կա­նաց­մա­նը:
Ա­մե­նա­մեծ գնա­հա­տան­քը ան­շուշտ կրկին ու կրկին ժա­պա­ւէ­նի բե­մադ­րի­չին` Պա­րէտ Մա­րո­նեա­նին է պատ­կա­նում, ո­րը մեր ա­մե­նա­կա­րե­ւոր հար­ցի` Ցե­ղաս­պա­նու­թեան, դրա  հե­տե­ւանք­նե­րի, դրա­նից բխող հար­ցե­րի հե­տապնդողն ու ներ­կա­յաց­նողն է միայ­նակ, լուրջ ու­սում­նա­սի­րո­ւած, բարձր մա­կար­դա­կով ներ­կա­յա­ցո­ւած իր վա­ւե­րագ­րա­կան ծան­րակ­շիռ ժա­պա­ւէն­նե­րով: Իր այս նոր ստեղ­ծա­գոր­ծու­թեամբ Մա­րո­նեա­նը կրկին հաս­տա­տեց Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ան­ժամ­կէ­տու­թիւ­նը:
Աշ­խար­հի այ­սօ­րո­ւայ վայ­րե­նա­ցած հո­գե­բա­նու­թեան մէջ «1915թ. կա­նայք ժա­պա­ւէ­նը յատ­կա­պէս անհ­րա­ժեշտ էր` սթա­փեց­նե­լու բո­լոր ա­րիւ­նա­լի ի­րադ­րու­թիւն­նե­րը ստեղ­ծող­նե­րին, մարդ­կա­յին բա­րու­թեան ար­դիւն­քը նրանց ցու­ցադ­րե­լու, շեշ­տե­լով, որ ազ­գա­յին ո­գին ան­կա­րե­լի է կոտ­րել:
Այս ժա­պա­ւէ­նը անհ­րա­ժեշտ է յատ­կա­պէս տա­րա­ծել մեր երկ­րում` հայ­րե­նի ժո­ղովր­դին ծա­նօ­թաց­նե­լու Ե­ղեռ­նի այս ման­րա­մաս­նե­րին, ո­րոն­ցից ան­տե­ղեակ լի­նե­լով` մեր պա­հան­ջա­տի­րու­թեան հար­ցը ի­րենց հա­մար ա­ռաջ­նա­հերթ չեն հա­մա­րում եւ դեռ, ա­ռանց հա­տու­ցում­նե­րի, ձգտում են բա­րե­կա­մա­նալ թուր­քին:
Ժա­մա­նակն է ոչ միայն գնա­հա­տան­քի խօս­քեր շռայ­լե­լու, այլ նաեւ նիւ­թա­պէս օգ­նե­լու Մա­րո­նեա­նին` մեր ազ­գի պայ­քա­րի շա­րու­նակ­ման հա­մար իր սկսած այս շատ հրա­տապ ա­ռա­քե­լու­թիւ­նը շա­րու­նա­կե­լու, նո­րա­նոր վա­ւե­րագ­րու­թիւն­նե­րով աս­տի­ճա­նա­բար լրաց­նե­լու մեր Ցե­ղաս­պա­նու­թեան տե­ղե­կա­տո­ւու­թեան թե­րի մա­տու­ցո­ւած պատ­մու­թիւ­նը:
Մէկ ան­գամ եւս շնոր­հա­ւո­րե­լով Պա­րէտ Մա­րո­նեա­նին իր այս հիաս­քանչ գոր­ծի` «1915թ. կա­նայք», ժա­պա­ւէ­նի ստեղծ­ման հա­մար, շնոր­հա­կա­լու­թիւն եմ յայտ­նում մեր բո­լո­րի կող­մից իր ներդրած տքնա­ջան աշ­խա­տան­քով պա­հան­ջա­տի­րու­թեան հար­ցը վառ պա­հե­լու, ի­մաս­տա­ւո­րե­լու եւ, ա­մե­նա­կա­րե­ւո­րը, յա­մա­ռօ­րէն այն հե­տապն­դե­լով` մեզ էլ իր հետ տե­ղա­շար­ժե­լու հա­մար: