Գրիգոր Նարեկացի՝ Տիեզերական եկեղեցւոյ Վարդապետ

ԳՐԻԳՈՐ ՆԱՐԵԿԱՑԻ՝ ՎԱՐԴԱՊԵՏ ՀԱՄԱՏԱՐԱԾ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՊԱՐԾԱՆՔ ՀԱՅ ՄՏՔԻ ԵՒ ՀՈԳԻԻ

0
209

­Չո­րեք­շաբ­թի՝ 11 ­Հոկ­տեմ­բեր 2017ին, ­Յու­նաս­տա­նի ­Հայ ­Կա­թո­ղի­կէ Ա­ռաջ­նոր­դա­րա­նին մէջ տե­ղի ու­նե­ցաւ դա­սա­խօ­սու­թիւն, «Գ­րի­գոր ­Նա­րե­կա­ցի՝ ­Տիե­զե­րա­կան ե­կեղ­եց­ւոյ ­Վար­դա­պետ» նիւթով՝ Ա­ռաջ­նոր­դա­կան Ընդ­հա­նուր ­Փո­խա­նորդ Ա­մե­րի­կա­յի ­Միա­ցեալ ­Նա­հանգ­նե­րու՝ ­Հայր Ան­տոն Ծ Վ Ա­դա­մեա­նի կող­մէ:
Ս­տո­րեւ՝ դա­սա­խօ­սու­թիւ­նը.-

Նա­րե­կա­ցի՝ գա­գաթ մը հայ բա­նաս­տեղ­ծու­թեան մէջ, պար­ծանք՝ հայ ե­կե­ղեց­ւոյ, մտքի եւ հո­գիի: ­Տի­տան մը ոչ միայն հայ՝ այ­լեւ մի­ջազ­գա­յին գրա­կա­նու­թեան չա­փա­նի­շով: Ան միս­թի­քա­կան գրա­կա­նու­թեան մե­ծա­գոյն ար­տա­յայ­տու­թիւնն է մեր մէջ: ­Միս­թիք­նե­րը ա­ռան­ձին ­դաս կը կազ­մեն: Ա­նոնք ի­րենց զգա­յա­րանք­նե­րով է, որ կը հա­ւա­տան: ­Միս­թի­քը ա­ւե­լի կը ձգտի խո­րա­նալ իր «Ես»ին մէջ՝ հոն փնտռե­լու հա­մար Աս­տո­ւած:
­Միս­թիք բա­նաս­տեղ­ծը չ’եր­գեր ար­տա­քին եւ վա­ղան­ցուկ ի­րեր, այլ կը ներ­կա­յաց­նէ իր հո­գե­կան աշ­խար­հի բնան­կար­նե­րը, լու­սա­ւո­րե­լով եւ գու­նա­գե­ղե­լով ար­տա­քին ա­րե­ւուն նշոյլ­նե­րով: ­Միս­թիք ­Նա­րե­կա­ցիի մօտ գերբ­նա­կան ան­հուն սի­րոյ երգն է, որ մարդ­կա­յին ձայ­նի ստեղ­նա­շա­րով կ­’ար­ձա­գան­գէ իր տո­ղե­րուն մէջ:
­Նա­րե­կա­ցի որ­դի ­Խոս­րով Եպ. Ան­ձե­ւա­ցիի: Ծ­նած 951ին: Ա­շա­կեր­տած՝ ­Վա­նայ լի­ճին հա­րա­ւը ­Կա­պու­տա­կող լեռ­նե­րու մէջ ­Նա­րեկ վան­քին: ­Քա­հա­նայ ձեռ­նադ­րո­ւած է 977ին:
Ե­ղած է ու­սու­ցիչ եւ վա­նա­հայր ­Նա­րե­կի: ­Կը նո­ւի­րո­ւի հա­յե­ցո­ղա­կան կեան­քի: Ար­դէն իսկ ե­րի­տա­սարդ՝ կը հռչա­կո­ւի գիտ­նա­կան եւ սրբա­կեաց անձ՝ «­Վար­դա­պետ կո­չե­ցայ, սուրբ վկա­յե­ցայ ի մարդ­կա­նէ» (ՀԲ): ­Թա­գա­ւոր, իշ­խան եւ կրօ­նա­կան իր խրատ­նե­րուն կը դի­մեն: ­Ծա­նօթ է հայ լե­զո­ւով գրո­ւած ու թարգ­մա­նո­ւած բո­լոր սրբա­զան եւ ոչ սրբա­զան մա­տեան­նե­րուն: Օ­տար ու­սում­նա­կան կեդ­րոն­ներ յա­ճա­խած չէ: ­Սա­կայն, ե­ղած է դա­րուն ա­մէ­նէն զար­գա­ցած միտ­քե­րէն:
­Նա­րե­կա­ցի գրած է բազ­մա­թիւ «գան­ձեր, տա­ղեր, թուղ­թեր,մեկ­նու­թիւն­ներ եւ ներ­բող­ներ»: ­Սա­կայն իր գլուխ գոր­ծո­ցը՝ ո­րու հա­մար սպա­ռեց իր բո­լոր կա­րո­ղու­թիւն­նե­րը եւ եր­կար ա­տեն կրեց զայն իր մտքին մէջ «­Նա­րեկ» ա­ղօ­թա­գիրքն է կամ հե­ղի­նա­կին բա­ռե­րով «­Մա­տեան Ող­բեր­գու­թեան»: ­Հա­մա­մարդ­կա­յին, հո­գե­բա­նա­կան, ի­մաս­տա­սի­րա­կան պա­րու­նա­կու­թեամբ խոր բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն մըն է «­Նա­րե­կ»ը ուր Գ­րի­գոր կը ներ­կա­յա­նայ իբր մե­ղա­պարտ մարդ՝ կան­չո­ւած իր եւ այ­լոց մեղ­քե­րուն եւ ա­նօ­րէ­նու­թիւն­նե­րուն­նե­րում հայ­ցե­լու գե­րա­գոյն դա­տա­ւո­րէն.- «Ես իսկ կը վկա­յեմ թէ ան­նե­րե­լի յան­ցանք­նե­րուս հա­մար բիւր բամ­բա­սանք­նե­րու ար­ժա­նի եմ, նա­խա­հայր Ա­դա­մէն սկսե­լով մին­չեւ մարդ­կա­յին վեր­ջին ծնուն­դը գոր­ծո­ւած մեղ­քե­րը իմ մէջս ու­նե­նա­լով, եւ ա­մէ­նուն հա­մար ես ինքս զիս պար­տա­ւոր կը կար­գեմ»:
Գ­րի­գո­րի մէջ բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն եւ ա­րո­ւեստ սեր­տօ­րէն ի­րա­րու շաղ­կա­պո­ւած են: Այդ ա­րո­ւես­տը բարդ է, ինչ­պէս Գ­րի­գո­րի հո­գին Է վեր­լու­ծող եւ միա­ժա­մա­նակ հա­մադ­րող ա­րո­ւեստ մը: ­Վեր­լու­ծող՝ քեր­թո­ղին մտքին մէջ կազ­մո­ւած ա­տեն: ­Հա­մադ­րող՝ ար­տա­յայ­տու­թեան մէջ: Այս ա­րո­ւես­տը կը խօ­սի գլխա­ւո­րա­պէս եր­կու զգա­յա­րանք­նե­րու՝ աչ­քին եւ ա­կան­ջին: ­Նա­րե­կը կեն­սագ­րու­թիւնն է Գ­րի­գո­րին:
Ան­ծա­նօ­թին հաս­նե­լու, ա­նի­րա­կա­նա­լին ի­րա­կա­նաց­նե­լու ձգտումն է իր ա­րո­ւես­տին նպա­տա­կը, եւ այս նպա­տա­կին հաս­նե­լու հա­մար ա­նօ­րի­նակ մի­ջոց­նե­րու կը դի­մէ: ­Նոր ճամ­բայ մը կը բա­նայ՝ Ան­սահ­մա­նին հաս­նե­լու հա­մար: ­Նա­րե­կա­ցին ու­նի շքեղ եւ լու­սա­ւոր վրձին մը: ­Միտ­քը գոյ­նե­րով եւ պատ­կեր­նե­րով լե­ցուն է: ­Պատ­կեր­ներ՝ մութ եւ թանձր գոյ­նե­րով: ­Հե­ղի­նա­կը նաեւ ու­նի անս­պառ բե­ղու­նու­թիւն միեւ­նոյն գա­ղա­փա­րի հա­մար այ­լա­զան բա­ցատ­րու­թիւն­ներ գտնե­լու մէջ: Կշ­ռոյ­թը, ձայ­նին նիւ­թա­կան ե­րաժշ­տու­թիւ­նը նպա­տակ ու­նի զգաց­ման, յու­զա­կա­նու­թեան եւ կամ պատ­կեր­նե­րուն տալու կա­խար­դա­կան հմայք մը:
­«Նա­րեկ կազ­մո­ւած է 95 գլուխ­նե­րէ, զոր Գ­րի­գոր ­Բան կ­’ա­նո­ւա­նէ: Ա­մէն ­Բան կը սկսի՝ «Ի խո­րոց սրտից խօսք ընդ Աս­տու­ծոյ» խո­րագ­րով: Ա­մէն գլուխ ու­նի ստո­րա­բա­ժա­նում­ներ, ո­րոնց գու­մարն է 366՝ հա­ւա­նա­բար տար­ւոյն օ­րե­րուն թի­ւը խորհր­դան­շող: Գ­րի­գոր գրած է ­«Նա­րեկ»ը ան­մա­հա­նա­լու հա­մար.- «Երկ­նա­ւոր թա­գա­ւոր, օրհ­նէ՛ եւ սրբէ՛ ող­բեր­գու­թեան այս մա­տեա­նը: Ու զայն ը­րէ յա­ւի­տե­նա­կան ար­ձան հա­ճե­լի սպա­սա­ւո­րու­թեան:
­«Թող քու առ­ջեւդ մշտնջե­նա­կան ըլ­լայ ա­նի­կա ու շա­րու­նակ յի­շա­տա­կո­ւի լսե­լի­քիդ: ­Թող բար­բա­ռի­՛ ընտ­րեալ­նե­րուդ շրթունք­նե­րո­վը եւ խօ­սի հրեշ­տակ­նե­րուդ բե­րա­նո­վը: ­Թող տա­րա­ծո­ւի՛ քու ա­թո­ռիդ առ­ջեւ եւ ըն­ծա­յա­բե­րո­ւի սրբու­թեանդ սրա­հին մէջ: ­Թող խնկո­ւի ­Քու ա­նու­նիդ տա­ճա­րին մէջ եւ բու­րէ ­Քու փառ­քիդ սե­ղա­նին վրայ: ­Թող պա­հո­ւի՛ գան­ձա­րա­նիդ մէջ եւ հա­մա­րո­ւի ստա­ցո­ւածք­նե­րուդ մէջ: ­Թող պատ­մո­ւի սե­րունդ­նե­րուն եւ քա­րո­զո­ւի ժո­ղո­վուրդ­նե­րուն: ­Թող պատ­մէ՛ իմ խոս­տո­վա­նած ա­նօ­րէ­նու­թիւն­ներս. այն­պէս որ թէ­պէտ մեռ­նիմ իբ­րեւ մահ­կա­նա­ցու, բայց կեն­դա­նի պի­տի հա­մա­րո­ւիմ այս գիր­քին յա­րա­կա­յու­թեամբ» (ՁԸ):
Ամ­բողջ ­«Նա­րե­կ»ը ար­ձակ շքեղ բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն է, ուր մտքե­րը կը սա­հին ի­րա­րու ե­տե­ւէն դայ­լայ­լող ե­լե­ւէջ­նե­րու նման: ­Հոն­տեղ ի­րա­րու կը յա­ջոր­դեն զղջում, լաց եւ պա­ղա­տանք, ջերմ հայ­ցո­ւած­ներ, ինք­նա­մո­ռա­ցու­թեան պա­հեր, էքս­տա­զա­յին ներշն­չում­ներ, ուր հե­ղի­նա­կը կը ջա­նայ խո­յա­նալ դէ­պի ան­հու­նը: ­Հայ­ցել բարձ­րեա­լի օրհ­նու­թիւ­նը, գու­թը եւ ո­ղոր­մու­թիւ­նը՝ «Ով ար­դար ա­րե­գակ: Օրհ­նո­ւած ճա­ռա­գայթ: Անքն­նե­լի բարձ­րեալ: Ան­պատ­մե­լի զօ­րու­թիւն: ­Բա­րե­դէպ ու­րա­խու­թիւն: ­Յոյ­սի նպա­տակ: ­Գո­վո­ւած երկ­նա­ւոր: ­Փառ­քի թա­գա­ւոր: Ս­տեղ­ծող Ք­րիս­տոս: ­Խոս­տո­վա­նո­ւած կեանք: Խղ­ճա­լիիս բազ­մաս­խալ ձայ­նին վրի­պանք­ներն ու թե­րու­թիւն­նե­րը ա­մե­նա­կա­րող խօս­քովդ ուղ­ղե­լով ու լրաց­նե­լով իբր հա­ճե­լի ա­ղերս՝ ­Բարձ­րեալ ­Հօրդ ներ­կա­յա­ցուր զա­նոնք» (ՂԵ ):
Ի­րա­կա­նին մէջ մեղ­քը, մար­դուն յան­ցա­պարտ վի­ճա­կը, մա­հը, ան­դե­նա­կա­նի մտա­ծու­թիւ­նը գլխա­ւոր ներշն­չող­նե­րը կ­’ըլ­լան այս Ող­բեր­գու­թեան՝ ըն­ծա­յե­լով թախ­ծոտ, ճնշող, խա­ւա­րա­կուռ մթնո­լորտ մը, որ կա­տա­րեալ հա­յե­լին է բա­նաս­տեղ­ծին հո­գիի վի­ճա­կին:
­Կա­րե­ւոր էր քիչ մը սփո­փանք, ան­դոր­րու­թիւն իջ­նէր այս ցա­ւա­տանջ սրտին մէջ, բայց ­«Նա­րեկ» սահ­մա­նո­ւած էր ­Հայ ­Ցե­ղին ա­ղօ­թա­մա­տեա­նը ըլ­լա­լու, նման ցե­ղին ճա­կա­տագ­րին՝ ցա­ւա­լից եւ խոր­տա­կո­ւած: ­Սա­կայն, մինչ Գ­րի­գոր կը տես­նէ մեղ­քին նե­խու­թիւ­նը, ո­րուն մէջ գա­հա­վի­ժած է իր հո­գին, միւս կող­մէ ջան­քեր կ­’ը­նէ վե­րա­նա­լու եւ մեր­կաց­նե­լու իր­մէ աղ­տը եւ նիւ­թը, կը տես­նէ իր ոչն­չա­ցու­մը ու կ­’եր­գէ զայն, բայց միա­ժա­մա­նակ կը փոր­ձէ բարձ­րա­նալ, դի­մել վեհ վի­ճա­կի մը, խո­յա­նալ դէ­պի ան­հու­նը եւ բա­նաս­տեղ­ծը կ­’եր­գէ հզօր եւ հրճո­ւա­լից շեշ­տով հո­գիի այս ձգտումն ու սլացք­նե­րը դէ­պի բա­րին, դէ­պի աս­տո­ւա­ծու­թիւ­նը: Այս է­ջե­րուն մէջ քեր­թո­ւա­ծը ­Դիւ­ցազ­ներ­գու­թեան ձեւ մը կը զգե­նու.- «­Տէ՛ր, պահ­պա­նէ՛­ զիս:
Որ­պէս­զի երբ ծանր քու­նէն արթն­նամ, ա­մե­նազ­գաստ եւ վե­րա­նո­րոգ զո­ւար­թու­թեամբ առ­ջեւդ կե­ցած, ով ան­ճա­ռե­լի փառ­քե­րու ա­մե­նաօրհ­նեալ թա­գա­ւոր, փա­ռա­բա­նող երկ­նա­գու­մար խում­բե­րուն եր­գակ­ցե­լով՝ կա­րե­նամ հա­ւատ­քի բու­րու­մով դէ­պի եր­կինք ­Քե­զի ուղ­ղել իմ մաղ­թան­քին ձայ­նը: ­Վասն զի ­Դուն ­Քու բո­լոր ա­րա­րած­նե­րէդ փա­ռա­ւո­րո­ւած ես, յա­ւի­տեանս յա­ւի­տե­նից.ա­մէն»։
­«Նա­րեկ»՝ Գ­րի­գո­րի հո­գիին կա­տա­րեալ ար­տա­յայ­տու­թիւնն է: ­Գե­րա­զանց տա­ղան­դի եւ ի­մա­ցա­կա­նու­թեան մը ար­դիւն­քը: ­Հիւ­սո­ւած՝ յոր­դա­զեղ, հզօր եւ ստեղ­ծա­գոր­ծող ե­րե­ւա­կա­յու­թեամբ: ­Լե­զուն՝ զոր կը գոր­ծած է ­Նա­րեակ­ցին, իր ստեղ­ծածն է: ­Հիւ­թեղ եւ զօ­րա­ւոր:
Իր գա­ղա­փար­նե­րը եւ զգա­ցում­նե­րը ար­տա­յայ­տե­լու հա­մար ի­րենց ա­հագ­նու­թեամբ, չբա­ւա­կա­նա­նա­լով հայ լե­զո­ւի ե­ղած մթեր­քով, դի­մած է նոր ա­ծա­ցում­նե­րու եւ բա­ռա­կեր­տու­թիւն­նե­րու, ո­րոնք իր լե­զուն ա­ւե­լի հրա­պու­րիչ դար­ձու­ցած են: ­Նա­րե­կով հայ գրա­կան լե­զուն փայ­լե­ցաւ իր ամ­բողջ ճո­խու­թեամբ, նրբու­թեամբ եւ վսե­մու­թեամբ: Ան­կէ ետք ոչ ոք կա­րո­ղա­ցաւ պահ­պա­նել ­«Նա­րե­կ»ի լե­զո­ւին մաք­րու­թիւնն ու վսե­մու­թիւ­նը:
Այն­քան բիւ­րեղ եւ բարձ­րո­րակ են ոճն ու լե­զուն, որ ան­թարգ­մա­նե­լի կը դարձ­նեն զայն: Անհ­նար է զայն թարգ­մա­նել այն­պէս, որ չկորսնց­նէ իր հմայ­քը:
­Նա­րե­կա­ցիին ա­մէ­նէն շատ կար­դա­ցած ու ճա­շա­կած գիր­քը Աս­տո­ւա­ծա­շունչն է:
Ա­նոր կող­քին ու­նե­ցած է ու­րիշ գիրք մը եւս՝ բնու­թիւ­նը, որ ­Նա­րեկ վան­քին շուրջ իւ­րա­յա­տուկ գե­ղեց­կու­թիւն մը ու­նի՝ զոր զգա­ցած է Գ­րի­գոր եւ խո­րա­պէս ան­կէ ազ­դո­ւած:
­«Նա­րեկ» ող­բեր­գու­թիւնն է տան­ջո­ւած մե­ղա­ւոր հո­գիի մը, որ կը ջա­նայ մաք­րո­ւիլ իր մեղ­քե­րէն եւ զինք ա­րա­տա­ւո­րող աղ­տե­րէն: Այս պատ­ճա­ռով բուռն պայ­քար կը մղո­ւի հո­գիին եւ նիւ­թին, մարդ­կա­յին վատ հա­կում­նե­րուն եւ վեհ ձգտում­նե­րուն մի­ջեւ: Այս պայ­քա­րը կը ծնի փո­թոր­կում­ներ, յու­զում­ներ եւ յու­սալ­քում: ­Բա­նաս­տեղ­ծը կը զգայ մի­սին եւ ա­րեան մխա­լը ու սրտէն ցա­ւա­գին ողբ մը կը բարձ­րաց­նէ դէ­պի եր­կինք՝ «Սր­տիս հե­ծե­ծա­լից հա­ռա­չանք­նե­րուն ող­բա­ձայն ա­ղա­ղա­կը ­Քե­զի կը վե­րըն­ծա­յեմ, ով գաղտ­նիք­նե­րը քննող ­Տէ՛ր, եւ այ­րո­ւող հո­գիիս թախ­ծու­թեան կրա­կին վրայ դնե­լով սա­սա­նած մտքիս ճեն­ճե­րող իղ­ձե­րուն պտու­ղը, կամ­քիս բուր­վա­ռո­վը զայն ­Քե­զի կը ձօ­նեմ»:
­Չա­րի, մեղ­քի եւ ա­նօ­րէ­նու­թեան կաշ­կան­դեալն է ­Նա­րե­կա­ցին, ո­սո­խին կա­պանք­նե­րէն եւ տագ­նապ­նե­րէն հա­րո­ւա­ծո­ւած, որ Աս­տուծ­մէ ա­զա­տագ­րում կը հայ­ցէ.-
­«Տէ՛ր, հա­նէ՛ զիս բան­տէն, ա­զա­տէ՛ կա­պանք­նե­րէն,
«­Պո­կէ՛ զիս պրկող շղթա­նե­րէն, ա­զա­տէ՛ տագ­նապ­նե­րէն…
«­Հանգս­տա­ցուր զիս նե­ղու­թիւն­նե­րէն, փա­րա­տէ՛ վշտերս…
«Ս­փո­փէ՛ տխրու­թիւն­ներս, ա­մո­քէ՛ լացս, ցրո­ւէ՛ հե­ծու­թիւն­ներս…
­Նա­րե­կա­ցի ինք­զինք Աս­տու­ծոյ դի­մաց կը դնէ: ­Կը տես­նէ իս­կոյն, թէ ինք ո­չինչ է: Իսկ իր Ս­տեղ­ծո­ղը՝ ­Գե­րա­գոյն Էակն է: Ինք մեղքն ու չա­րու­թիւնն է: Աս­տո­ւած՝ ­Բա­րու­թիւնն ու Սր­բու­թիւ­նը: Աս­տու­ծոյ կը պա­ղա­տի՝
«Ա­զա­տէ զիս՝ ա­մե­նա­կալ, կեն­սա­գոր­ծէ՝ նո­րո­գող,
­Վե­րա­կանգ­նէ զիս՝ ա­հա­ւոր, լու­սա­ւո­րէ՝ երկ­նա­յին…»
­Տա­սը դար ա­ռաջ, մարդ մը յա­ջո­ղած է մեր բնազ­դին աղ­բիւր­նե­րը իջ­նել: Քն­նել մարդ­կա­յին էու­թիւ­նը սա­սա­նող աղ­տե­րը եւ զա­նոնք դար­մա­նել ինք­նաող­ջա­կի­զու­մով: Ոչ ոք մարդ­կա­յին պատ­մու­թեան ըն­թաց­քին կրցած է այդ­քան ցայ­տուն հա­կադ­րու­թիւն մը ստեղ­ծել Աս­տու­ծոյ մե­ծու­թեան ու մար­դուն ոչն­չու­թեան մի­ջեւ, ա­նոր վե­հու­թեան ու մեր ցա­ծու­թեան: Աս­տու­ծոյ ա­մե­նա­կա­րո­ղու­թեան ու մար­դուն ա­նէու­թեան եւ թշուա­ռու­թեան: Ու մա­նա­ւանդ ոչ ոք կրցած է այդ­քան հո­գե­ցունց սաստ­կու­թեամբ ող­բալ այդ ա­հա­ւոր հա­կադ­րու­թիւ­նը: Աս­կէ կը ծնի Գ­րի­գո­րի մօտ թշո­ւա­ռա­կան մ­’ըլ­լա­լու տխուր զգա­ցու­մը, որ կը տան­ջէ զինք.-
«Ապ­րե­ցուր զիս՝ գթած, լսէ ին­ծի՝ ո­ղոր­մած…
­«Մար­դա­սի­րէ՝ նե­րող, խնա­յէ՝ եր­կայ­նա­միտ…
­«Պաշտ­պա­նէ՝ ա­պա­ւէն, բա­րե­րա­րէ՝ հզօր…
«Բժշ­կէ ՝ հնա­րի­մաց, քա­ւէ ՝ անք­նին…
­Բա­նաս­տեղ­ծը ­Նա­րե­կի մէջ ոչ միայն կ­’ող­բայ իր մե­ղա­պարտ ան­ձը, այլ կ­’եր­գէ նաեւ իր յոյսն ու վստա­հու­թիւ­նը Աս­տու­ծոյ հան­դէպ, իր սի­րով հրդե­հու­մը աս­տո­ւա­ծա­յին փառ­քին հա­մար, տիե­զեր­քին գե­ղեց­կու­թիւ­նը՝ իբր աս­տո­ւա­ծա­յին զօ­րու­թեան հրա­շա­պա­տու­մը: Ա­պա կ­’ու­զէ մաք­րել, հո­գե­ղի­նաց­նել ա­մէն ինչ, որ­պէս­զի ըլ­լայ փա­ռա­բա­նու­թեան քնար մը՝ իր ստեղ­ծո­ղին մեծ­ վա­յել­չու­թիւնն ու ո­ղոր­մու­թիւ­նը գո­վեր­գե­լու: Այս պատ­ճա­ռով բնու­թեան ա­մէն էակ, ա­մէ­նէն ստո­րին­ներն ալ կը մաս­նակ­ցին այս եր­գին:
Այս­պէս, ­Նա­րե­կը միայն մար­դու ձայ­նը չի պա­րու­նա­կեր, այլ՝ ձայ­նը բնու­թեան, բո­լոր տիե­զեր­քին՝ Աս­տու­ծոյ ար­ժա­նա­ւոր նո­ւա­գա­րա­նը ըլ­լա­լու հա­մար: Բ­նու­թիւ­նը ­Նա­րե­կա­ցիով ՝ մեր գրա­կա­նու­թեան մէջ ա­ւե­լի՛ տի­րող հան­գա­մանք մը ա­ռաւ, մին­չեւ իսկ կա­տա­րեալ ի­րա­պաշ­տու­թեան հաս­նե­լով՝ երբ տա­կա­ւին Ա­րեւ­մուտ­քի մէջ գրա­կան գե­ղե­ցի­կը կաշ­կան­դո­ւած էր ի­մա­ցա­կան եւ հո­գե­կան տո­ւեալ­նե­րով: (­Բան.-ԿԸ.ԿԹ.ԽԶ.ԻԵ.)
­Նա­րե­կա­ցիի բա­նաս­տեղ­ծա­կան ստեղ­ծա­գոր­ծող տա­ղան­դին մէջ ան­մի­ջա­պէս աչ­քի կը զար­նեն ուժգ­նու­թիւ­նը եւ կեն­սու­նա­կու­թիւ­նը եւ ա­սոնց միա­ցած՝ ե­րե­ւա­կա­յու­թիւն մը եւ ու­ժեղ զգա­յա­կա­նու­թիւն մը: Ան կը ձգտի տես­նել ա­մէն բան պատ­կե­րի ձե­ւով՝ գու­նա­գեղ եւ շար­ժուն: Իր դի­տող աչ­քը եւ ե­րե­ւա­կա­յու­թիւ­նը կը հայ­թայ­թեն ի­րեն բո­լոր տար­րե­րը՝ հո­գե­կան վի­ճակ­ներ ու տրա­մադ­րու­թիւն­ներ փո­խա­բե­րու­թիւն­նե­րով ներ­կա­յաց­նե­լու: ­Շատ շեշ­տո­ւած է իր մէջ պատ­կեր­ներ ու տե­սիլ­ներ ստեղ­ծե­լու դիւ­րու­թիւ­նը:
­«Նա­րե­կ«ը՝ ա­մէ­նէն ա­ռաջ մեծ ի­մա­ցա­կա­նու­թեան մը ար­դիւնքն է: Այդ ա­ղօթք­նե­րը նախ մտա­ծո­ւած, եր­կար ա­տեն հոգ­ւոյն մէջ տա­րո­ւած եւ խորհր­դա­ծու­թեամբ հա­սուն­ցած կտոր­ներ են: Ա­նոնք ար­դիւնք են նաեւ բուռն զգա­ցու­մի: ­Բա­ռե­րուն ե­տեւ կը զգանք բա­նաս­տեղ­ծին սրտին բա­բա­խիւ­նը, իր ջի­ղե­րէն հո­սա­ծը, ո­րով բա­ռե­րը ներ­քին ջեր­մու­թեամբ կը հրդե­հեն, շար­ժուն, խօ­սուն կը դառ­նան: Իսկ բա­նաս­տեղ­ծը, այդ ա­ղօթք­նե­րը յօ­րի­նած պա­հուն հա­մակ պրկո­ւած, հրկի­զո­ւած եւ այ­լա­փո­խո­ւած վի­ճա­կի մէջ կը գտնո­ւի: ­Մեղ­քին, վեր­ջին դա­տաս­տա­նին, դա­տա­պար­տո­ւե­լու մտա­ծու­մը՝ լքու­մի, սրտա­բե­կու­մի ու սար­սա­փի զգա­ցում­նե­րով կ­’ո­ղո­ղէ բա­նաս­տեղ­ծի հո­գին:­ Կար­ծես պի­տի չկա­րե­նայ ել­լել այդ վի­ճա­կէն (ՀԹ): ­Սա­կայն, ­Նա­րե­կա­ցիին աչ­քե­րը յան­կարծ այդ սար­սա­փի խա­ւա­րէն ան­դին կ­’ուղ­ղո­ւին բնազ­դօ­րէն՝ անս­տեղծ ­Լոյ­սին, ան­հուն ­Սէ­րին, որ ինք­նին ­Բա­րու­թիւնն ու Գ­թու­թիւնն ալ է: Այս վայր­կեա­նին իր յոյ­սի թե­ւա­ծում­նե­րը ուժ կ­’առ­նեն վե­րա­նա­լու եւ հաս­նե­լու յա­ւի­տե­նա­կա­նին՝ ո­րուն քաղ­ցը հա­մա­կած է Գ­րի­գո­րի հո­գին:
Այս տրա­մադ­րու­թե­նէն կը ծնի յան­կարծ ան­դոր­րու­թեան, գո­րո­վի եւ սի­րա­լիր վստա­հու­թեան վի­ճակ մը՝ «Ըն­դու­նէ՛, ­Տէր, ա­ղիո­ղորմ հե­ծե­ծան­քի իմ այս բա­նա­հիւ­սու­թիւ­նը ու ա­նա­րիւն զոհ մը հո­տո­տէ այդ բա­նա­ւոր նո­ւէ­րին մէջ…»։
­Նա­րե­կա­ցիին բա­նաս­տեղ­ծու­թիւ­նը ինք­նու­րոյն նկա­րա­գիր մը ու­նի: ­Բա­նաս­տեղ­ծի ե­սին մէջ երգ մը կայ, որ կար­ծես եր­բեք իր լրու­մին չի հաս­նիր: Եւ իւ­րա­քան­չիւր գլխու մէջ կը տրո­ւին մե­զի այդ եր­գին այ­լե­ւայլ ձայ­նե­րը ու դաշ­նա­կու­թիւն­նե­րը՝ իբր դրսե­ւո­րում­ներ իր բա­նաս­տեղ­ծա­կան ե­սին: Այս եր­գին ձայ­նե­րը միայն կշռոյթ չեն, այլ կը ներ­կա­յաց­նեն նաեւ տե­սիլ­ներ: ­Կը նկա­րեն պատ­կեր­ներ: Այս եր­գը ծնունդն է ­Նա­րե­կա­ցիի էու­թեան մէջ եւ շուր­ջը վխտա­ցող սեղ­մում­նե­րուն: Իր սիր­տը ճնշող ա­ղե­շարժ յու­զում­նե­րուն: Ո­րով ու­նի յա­տուկ ե­րաժշ­տա­կա­նու­թիւն մըն ալ, որ կ­’ըն­ծա­յէ «Ա­ղօ­թա­մա­տեա­ն»ին շեշտ մը, որ կա­րե­լի է ­Նա­րե­կեան ա­նո­ւա­նել:
­Նա­րե­կա­ցի հա­րա­զատ ծնունդն է իր դա­րուն եւ մի­ջա­վայ­րին: Իր նկա­րա­գի­րը հա­մադ­րու­թիւնն է իր ժո­ղո­վուր­դի ձգտում­նե­րուն: Իր գրի­չը իս­կա­կան պատ­կերն է իր ան­հա­տա­կա­նու­թեան: ­Հա­յաս­տա­նի եւ ­Հա­յու­թեան ճա­կա­տագ­րա­կան հրա­բուխ­նե­րէն է ան:
Իր ժո­ղո­վուր­դի ա­րիւ­նին կը պար­տի իր խօս­քին ջեր­մու­թիւ­նը: Իր մէջ կը խտաց­նէ այն բո­լոր խո­կե­րը, զոր հայ միտքն ու հո­գին ու­նե­ցեր են սկիզ­բէն ի վեր՝ մա­նա­ւանդ ա­րաբ իշ­խա­նու­թեան յայտ­նու­թե­նէն ետք, հայ ցե­ղին բո­լոր տագ­նապ­ներն ու պայ­քար­նե­րը, յաղ­թա­նակ­ներն ու յոյ­սե­րը: Ո­րով՝ «­Նա­րեկ» մեր գրա­կա­նու­թեան ոչ միայն ա­մէ­նէն շքեղ, այ­լեւ մեր ցե­ղա­յին նկա­րա­գի­րը բնո­րո­շող ար­տադ­րու­թիւնն է, ուր­կէ դա­րեր շա­րու­նակ հայ ժո­ղո­վուր­դը հա­ներ է իր դժո­ւա­րին րո­պէ­նե­րը սփո­փող պա­ղա­տանք­ներ եւ Աս­տու­ծոյ ուղ­ղած ա­ղօթ­քի մրմունջ­ներ.-
«­Քաղց­րու­թեամբ ըն­դու­նէ, ­Տէր Աս­տո­ւած հզօր, դառ­նա­ցո­ղիս ա­ղա­չան­քը,
«Գ­թու­թեամբ մօ­տե­ցիր ին­ծի, պատ­կա­ռան­քով խո­նար­հո­ւո­ղիս,
­«Փա­րա­տէ՛, ո՜վ ա­մե­նա­պար­գեւ, ա­մօ­թա­լի տխրու­թիւնս,
«­Հե­ռա­ցո՛ւր ինձ­մէ, ո՜վ ո­ղոր­մած, ան­տա­նե­լի ծան­րու­թիւնս,
­«Վա­նէ՛ ինձ­մէ, ո՜վ հնա­րա­գէտ, մա­հա­ցու փոր­ձու­թիւ­նը,
«Ոչն­չա­ցո՛ւր, ո՜վ մշտա­յաղթ, խա­բե­բա­յի գոր­ծե­րը,
­«Վեր­ջա­ցո՛ւր, ո՜վ ապ­րեց­նող, կորց­նո­ղի քայ­լե­րը,
«Ց­րո­ւէ՛, ո՜վ ծած­կա­տես, չա­րամ­տի հնարք­նե­րը…
«­Նա­րեկ՝ գրո­ւած վան­քի ա­ռաձ­նու­թեան մէջ, թե­րաս­տո­ւեր­նե­րու եւ աղ­ջա­մուղջ­նե­րու խառ­նուր­դով, հե­ռա­ւոր, խորհր­դա­կան լու­սա­ւոր գա­ղա­փա­րի մը ձգտու­մով, ա­նըմբռ­նե­լի ինքն իր մէջ՝ զար­մա­նա­լիօ­րէն հմա­յեց, ի­րեն մագ­նի­սա­ցուց հայ ժո­ղո­վուր­դը: ­«Նա­րեկ» դժո­ւա­րա­մուտ ան­տառ մըն է:
Որ սա­կայն, ա­ռան­ձին լու­սի­նի մը մո­գա­կան ե­րե­ւոյթ­նե­րը ու­նի: Այս պատ­ճա­ռով հայ ժո­ղո­վուր­դը դիւ­թո­ւած՝ փա­րե­ցաւ ա­նոր: Ա­ւե­տա­րա­նէն ետք ­«Նա­րեկ» ե­ղած է հայ ժո­ղո­վուր­դին սնա­րին գիր­քը:
ԺԱ. դա­րու քաո­սա­յին Ա­րե­ւել­քի մը մէջ, ուր ­սել­ճուկն ու ­թա­թա­րը մարդ ու քա­ղա­քակր­թու­թիւն քան­դե­լու ե­լած էին՝ «Ք­րիս­տո­նեայ ժո­ղո­վուր­դի մը մէ­ջէն, մարդ մը, շքե­ղա­գոյն քրիս­տո­նէու­թեամբ մը՝­գոր­ծեց ա­մէ­նէն վե­հը կեան­քի ա­րարք­նե­րուն: Ան­դա­մագ­րեց իր հո­գին երկ­րէն վեր, սահ­մա­նա­ւո­րէն վեր բա­նե­րու: Ան­դա­մագ­րեց ինք­զինք ներ­քին անս­պառ խոս­տո­վա­նու­թեան մը.- «Ո՛չ ոք ին­ծի չափ մե­ղա­ւոր է: Ո՛չ ոք­՝ա­նօ­րէն: Ո՛չ ոք ին­ծի չափ ամ­բա­րիշտ է: Ին­ծի չափ ա­նի­րաւ: Ին­ծի չափ չա­րա­գործ: Ին­ծի չափ վրի­պած: Ին­ծի չափ սխա­լած: Ին­ծի չափ մո­լեգ­նած: Ին­ծի չափ խար­դա­խած: Ին­ծի չափ շա­ղա­խո­ւած: Ին­ծի չափ դա­տա­պար­տո­ւած: Ին­ծի չափ ա­մօ­թա­հար: Ես եմ միայն, ու­րիշ մէ­կը ո՛չ: Այդ բո­լոր յան­ցանք­նե­րը ես եմ, ու ա­մէ­նուն յան­ցանք­նե­րը իմ մէջս են… Ա­հա՛ իմ դա­տաս­տանս:
«Ա­հա՛ յան­դի­մա­նու­թիւնս: Ա­հա՛ նոր կշտամ­բանքս ու հին դա­տա­պար­տու­թիւնս: Ա­հա՛ դէմ­քիս ա­մօթն ու հո­գիիս տագ­նա­պը»: Այս անս­պառ խոս­տո­վա­նու­թե­նէն ետք, նոր ուժ ստա­ցած ­Նա­րե­կա­ցին ա­մե­հի պայ­քար մղեց չա­րին ու վա­տին, ան­ցա­ւո­րին ու գար­շին դէմ: ­Մէկ կող­մէն ­սել­ճուկ է ան, ան­գութ ոչն­չու­թիւն մը՝ գե­ղե­ցիկ բա­նե­րը ջնջե­լու ե­լած:
«­Միւս կող­մէն՝ ­Հա՛յ է, ­Նա­րե­կա­ցի՛ մը, քա­ւու­թեամբ լոյս գնող: Եւ լոյ­սը գե­ղեց­կու­թեան ու սի­րոյ վրա­նի մը պէս երկ­րա­յին մու­թին ու կեղ­տին վրայ բա­ցող»(Ե.Պ.):
­Կա­յին իր օ­րե­րուն չա­րին ու վա­տին բո­լոր տե­սակ­ներն ու աս­տի­ճան­նե­րը:
Օ­րե­րուն փո­թո­րի­կը նե­տեց բո­լո­րը մահ կո­չո­ւած ան­դուն­դին մէջ: ­Կեան­քը ըլ­լալ եւ փլիլ է: ­Դա­րե­րու ըն­թաց­քին փլան շատ մը մար­դիկ ու ժո­ղո­վուրդ­ներ: Չփ­լա՛ւ այս ­Հա­յը: ­Մա­գա­ղաթն ու փե­տուր գրի­չը մա­հար­գել գոր­ծի­քի մը պէս բռնած՝ մնաց: ­Մե­նա­խօ­սեց Աս­տու­ծոյ առ­ջեւ իր մեղ­քը: Ա­հագ­նա­գո­չեց սէրն ու վիշ­տը: Եւ մնաց: Մ­տաւ աս­տո­ւա­ծա­յի­նին մէջ: Իր եւ իր դա­րուն լոյ­սը փո­խան­ցեց հե­տա­գայ ժա­մա­նակ­նե­րուն: ­Լուս­ցուց իր երկ­րէն ու ժա­մա­նա­կէն հե­ռու եր­կիր­ներ ու ժո­ղո­վուրդ­ներ: Ե­ղաւ ինքն ալ մարդ­կու­թեան մե­ծե­րէն ու վե­հե­րէն մին: ­Հա­յաս­տան չու­նե­ցաւ ի­րեն չափ երկ­նաս­լաց բար­ձունք: Մտ­քի, սրտի, հո­գիի ե­ռեակ հրդեհ­նե­րով գունդ մը կրակ է ­Նա­րե­կա­ցին, Աս­տու­ծոյ մեծ ճամ­բուն վրայ:
­Հա­մա­մարդ­կա­յին մտքի պատ­մու­թեան գա­գաթ­նե­րէն մէկն է ան՝ իր ցե­ղին փառ­քը եւ մշա­կոյ­թի իշ­խան­նե­րուն ջեր­մա­գոյ­նը եւ խո­րա­գոյ­նը:

Ար­գանդ կայ որ մարդ կը ծնի,
Ար­գանդ ալ կայ, որ հրէշ կը ծնի…
Ար­գանդ կայ, որ հան­ճար կը ծնի,
Ար­գանդ ալ կայ որ մոն­կոլ կը ծնի…
 
Ար­գանդ կայ, որ սուր­բեր, ­Նա­րե­կա­ցի­ներ կը ծնի,
Ար­գանդ ալ կայ, որ սրբա­պիղծ Էն­վեր­ներ,
­Թա­լէաթ­ներ եւ Էր­տո­ղան­ներ կը ծնի…
 
­Հա­յոց փո­քիկ ար­գանդ,
­Բիւր յար­գանք եւ փա՛ռք քե՜զ…։