Խմբագրական «Ազատ Արցախ»ի

Ար­ցա­խի ­Հան­րա­պե­տու­թիւ­նը պատ­մա­կան ի­րո­ղու­թիւն է

0
98

«Ար­ցա­խի ­Հան­րա­պե­տու­թիւնն ինք­նիշ­խան, ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան, ի­րա­ւա­կան, սո­ցիա­լա­կան (ըն­կե­րա­յին կողմ­նո­րո­շու­մով) պե­տու­թիւն է»:
Ն­ման ձե­ւա­կեր­պում է պա­րու­նա­կում Ար­ցա­խի ­Հան­րա­պե­տու­թեան ­Սահ­մա­նադ­րու­թեան ա­ռա­ջին յօ­դո­ւա­ծի ա­ռա­ջին կէ­տը՝ լա­կո­նիկ, բայց բա­ւա­կա­նին ընդգր­կուն ձե­ւա­կեր­պում, ո­րը սպա­ռիչ բնու­թա­գիր է տա­լիս սահ­մա­նադ­րա­կան ա­մուր հիմ­քեր ու­նե­ցող մեր պե­տու­թեա­նը:
Այս ժլատ տո­ղե­րի յե­տե­ւում, սա­կայն, ի­րա­կան ան­կա­խու­թեան տա­նող բարդ, ա­նա­սե­լիօ­րէն դժուար ճա­նա­պարհն է, ան­կա­խու­թի՛ւն, ո­րի մա­սին այ­սօր մենք խօ­սում ենք ոչ-ա­ռանց օ­րի­նա­ւոր հպար­տու­թեան զգաց­ման:
Ան­կախ պե­տա­կա­նու­թեան ստեղծ­ման ե­լա­կէ­տը դար­ձաւ 1991թ. ­Սեպ­տեմ­բե­րի 2ը: ­Հէնց այդ օ­րը, որն ի­րե­նով նշա­նա­ւո­րեց Ար­ցա­խի պատ­մա­կան ու քա­ղա­քա­կան զար­գաց­ման հե­տա­գայ ճա­նա­պար­հը կան­խո­րո­շած ­Ղա­րա­բա­ղեան շարժ­ման նոր փու­լը, ­Լեռ­նա­յին ­Ղա­րա­բա­ղի մար­զա­յին եւ ­Շա­հու­մեա­նի շրջա­նա­յին խոր­հուրդ­նե­րի ժո­ղովր­դա­կան պատ­գա­մա­ւոր­նե­րի հա­մա­տեղ նստաշր­ջա­նում ըն­դու­նո­ւեց ­Լեռ­նա­յին ­Ղա­րա­բա­ղի ­Հան­րա­պե­տու­թեան հռչակ­ման մա­սին հռչա­կա­գիր: Ար­ցախ­ցի­նե­րի, ինչ­պէս եւ մեր ողջ ժո­ղովր­դի հա­մար՝ յի­րա­ւի՛ պատ­մա­կան մի փաս­տա­թուղթ, որն ազ­դա­րա­րեց երկ­րորդ հայ­կա­կան պե­տու­թեան ծնուն­դը: Ն­րա ա­նանց նշա­նա­կու­թեան մա­սին խօ­սում է եւ այն փաս­տը, որ հռչա­կա­գի­րը յի­շա­տակ­ւում է ­Սահ­մա­նադ­րու­թեան նե­րա­ծա­կա­նի ա­ռա­ջին իսկ պար­բե­րու­թեան մէջ, որ­տեղ ար­տա­յայտ­ւում է Ար­ցա­խի ժո­ղովր­դի ան­սա­սան կամ­քը՝ «զար­գաց­նե­լու եւ պաշտ­պա­նե­լու ինք­նո­րոշ­ման ի­րա­ւուն­քի հի­ման վրայ 1991 թո­ւա­կա­նի ­Սեպ­տեմ­բե­րի 2ին ստեղ­ծուած եւ 1991 թո­ւա­կա­նի ­Դեկ­տեմ­բե­րի 10ի հան­րա­քո­ւէով ան­կախ հռչա­կո­ւած ­Լեռ­նա­յին ­Ղա­րա­բա­ղի ­Հան­րա­պե­տու­թիւ­նը»:
Լ.Ղ.Հ.ի՝ որ­պէս ինք­նիշ­խան պե­տու­թեան, ստեղծ­ման գոր­ծըն­թացն ա­ռար­կա­յա­կան կեր­պով ըն­կա­լե­լու հա­մար չի կա­րե­լի շրջան­ցել 1980ա­կան թո­ւա­կան­նե­րի կէ­սից ­Խորհր­դա­յին ­Միու­թիւ­նում տեղ գտած ի­րա­դար­ձու­թիւն­նե­րը: ­Գոր­բա­չո­վի հռչա­կած «վե­րա­կա­ռուց­ման» քա­ղա­քա­կա­նու­թեան ար­դիւն­քում՝ Խ.Ս.Հ.Մ. քա­ղա­քա­կան կեան­քում տե­ղի ու­նե­ցաւ ո­րո­շա­կի ա­զա­տա­կա­նա­ցում, եւ 1988թ. ­Լեռ­նա­յին ­Ղա­րա­բա­ղի հա­յազ­գի բնակ­չու­թիւ­նը սահ­մա­նադ­րա­կան ճա­նա­պար­հով՝ ժո­ղովր­դա­կան պատ­գա­մա­ւոր­նե­րի ­Մար­զա­յին ­Խորհր­դի նստաշրջա­նում, բարձ­րաց­րեց Լ.Ղ.Ի.Մ.ը ­Հա­յաս­տա­նին վե­րաեն­թար­կե­լու հար­ցը: ­Հար­ցը, ինչ­պէս յայտ­նի է, լու­ծում չստա­ցաւ:
Այ­նու­հե­տեւ, սա­կայն, խորհր­դա­յին ան­խախտ թո­ւա­ցող պե­տու­թեան մէջ ­Գոր­բա­չո­վի ան­հե­տե­ւո­ղա­կա­նու­թեան պատ­ճա­ռով ստեղ­ծո­ւեց բարդ եւ հա­կա­սա­կան ի­րա­վի­ճակ, ո­րը բե­րեց կենտ­րո­նա­խոյս ու­ժե­րի սրըն­թաց զար­գաց­ման:
Խ.Ս.Հ.Մ. յայտ­նո­ւեց փլուզ­ման եզ­րին, ին­չը ­Հա­րա­ւա­յին ­Կով­կա­սի տա­րա­ծաշր­ջա­նում ստեղ­ծեց միան­գա­մայն նոր քա­ղա­քա­կան-ի­րա­ւա­կան ի­րո­ղու­թիւն­ներ եւ ­Ղա­րա­բա­ղեան ­Շարժ­ման ա­ռաջ­նորդ­նե­րից հրա­մա­յա­բար պա­հան­ջեց հա­մար­ժէք գնա­հա­տա­կան՝ ստեղ­ծո­ւած քա­ղա­քա­կան ի­րադ­րու­թեա­նը, եւ ար­դիւ­նա­ւէտ ո­րոշ­ման ըն­դու­նում, որն ու­նակ կը լի­նի հայ­կա­կան Ար­ցա­խը փրկե­լու ան­խու­սա­փե­լի կորս­տից: Այս­պէս ծնո­ւեց ան­կախ պե­տա­կա­նու­թեան ստեղծ­ման գա­ղա­փա­րը, որն ի­րա­կան հե­ռան­կար ձեռք բե­րեց այն բա­նից յե­տոյ, երբ ­Խորհր­դա­յին ­Միու­թեան փլու­զու­մը դար­ձաւ ան­կա­սե­լի, ինչն էլ տե­ղի ու­նե­ցաւ 1991թ. ­Դեկ­տեմ­բե­րին:
Լ.Ղ.Հ. հռչակ­ման մա­սին հռչա­կագ­րի ըն­դուն­մամբ՝ ար­ցախ­ցի­նե­րը, ով­քեր ի սկզբա­նէ ­Հա­յաս­տա­նի հետ ինք­նա­վար մար­զի վե­րա­միա­ւոր­ման հարցն էին դրել, փաս­տօ­րէն վե­րա­նա­յե­ցին ի­րենց ինք­նո­րոշ­ման ի­րա­ւուն­քի ի­րաց­ման ռազ­մա­վա­րու­թիւ­նը: Այ­դու­հան­դերձ, չա­փա­զանց կա­րե­ւոր է նշել, որ նոյն այդ հռչա­կա­գի­րը «հայ ժո­ղովր­դի վե­րա­միա­ւոր­ման ձգտու­մը բնա­կան ու մի­ջազ­գա­յին ի­րա­ւուն­քի նոր­մե­րին (ար­ժե­չափ) հա­մա­պա­տաս­խան» ձգտում է հա­մա­րում:
­Միամ­տու­թիւն կը լի­նէր են­թադ­րել, որ ան­կախ հան­րա­պե­տու­թեան հռչա­կու­մը մի ակն­թար­թում լու­ծեց բո­լոր խնդիր­նե­րը, եւ ա­մէ­նից ա­ռաջ՝ անվտան­գու­թեան: Ա­մէ­նե­ւին՝ ո՛չ: ­Գոր­ծու­նակ պե­տու­թեան ստեղծ­ման գոր­ծըն­թացն անց­նում էր Ադր­բե­ջա­նի հետ դի­մա­կա­յու­թեան ծայ­րա­յեղ ծանր պայ­ման­նե­րում, մի պե­տու­թեան՝ ո­րը դե­ռեւս միաս­նա­կան Խ.Ս.Հ.Մ.ի շրջա­նակ­նե­րում ­Սում­գա­յի­թի, ­Բա­քո­ւի, ­Կի­րո­վա­բա­դի եւ այլ բնա­կա­վայր­նե­րի հա­յազ­գի բնակ­չու­թեան նկատ­մամբ ի­րա­կա­նաց­րել է ի­րենց դա­ժա­նու­թեամբ ան­նա­խա­դէպ ցե­ղաս­պա­նա­կան մի շարք գոր­ծո­ղու­թիւն­ներ, հե­տա­գա­յում՝ ար­դէն յետ-խորհր­դա­յին շրջա­նում, Լ.Ղ.Հ.ի դէմ պա­տե­րազմ սան­ձա­զեր­ծել:
­Բա­քուն հի­մա էլ՝ Լ.Ղ.Հ. հռչա­կու­մից 26 տա­րի անց, չի թաքց­նում մեր ան­կախ պե­տա­կա­նու­թիւ­նը ոչն­չաց­նե­լու եւ Ար­ցա­խի տա­րածքն բռնակ­ցե­լու իր մտադ­րու­թիւն­նե­րը, ին­չը տե­սա­նե­լի կեր­պով հաս­տա­տեց ան­ցեալ տա­րո­ւայ Ապ­րի­լեան պա­տե­րազ­մը: Ու միայն պաշտ­պա­նու­թեան բա­նա­կի բարձր մար­տու­նա­կու­թեան ու նրա զին­ծա­ռա­յող­նե­րի անձ­նո­ւի­րու­թեան շնոր­հիւ Ար­ցա­խի ­Հան­րա­պե­տու­թիւ­նը կա­րո­ղա­ցաւ պահ­պա­նել իր ինք­նիշ­խա­նու­թիւնն ու ան­կա­խու­թիւ­նը:
­Սա­կայն գո­յու­թիւն ու­նի ան­վի­ճե­լի ճշմար­տու­թիւն՝ ու­ժեղ բա­նա­կը, որն ի զօ­րու է ա­պա­հո­վե­լու բնակ­չու­թեան անվ­տան­գու­թիւնն ու պաշտ­պա­նե­լու հայ­րե­նի­քի սահ­ման­նե­րը, հնա­րա­ւոր է միայն ու­ժեղ պե­տու­թեան մէջ՝ իշ­խա­նու­թեան եւ կա­ռա­վար­ման ար­դիւ­նա­ւէ­տօ­րէն գոր­ծող մար­մին­նե­րով: ­Հէնց դրա հա­մար է, որ Լ.Ղ.Հ. ղե­կա­վա­րու­թիւ­նը ձեռ­նար­կում էր եւ շա­րու­նա­կում է ձեռ­նար­կել պե­տա­կա­նու­թեան հե­տա­գայ ամ­րապնդ­մա­նը, հա­սա­րա­կա­կան-քա­ղա­քա­կան կեան­քի ժո­ղովր­դա­վա­րաց­մա­նը, ըն­կե­րա­յին-տնտե­սա­կան զար­գաց­մանն ուղ­ղո­ւած հե­տե­ւո­ղա­կան քայ­լեր:
Ըն­թա­ցիկ տա­րո­ւայ ­Փետ­րո­ւա­րի 20ին կա­յա­ցած սահ­մա­նադ­րա­կան բա­րե­փոխ­ման հար­ցով հա­մա­ժո­ղովր­դա­կան հան­րա­քո­ւէն նոյն­պէս այս նպա­տակն էր հե­տապն­դում‘ կա­տա­րե­լա­գոր­ծել պե­տա­կան կա­ռա­վար­ման հա­մա­կարգն ու այդ հեն­քի վրայ շա­րու­նա­կել Լ.Ղ.Հ. պե­տա­կա­նու­թեան կա­ռուց­ման ու ամ­րապնդ­ման գոր­ծըն­թա­ցը: Իր դէ ֆակ­տօ ան­կա­խու­թեան 26 տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում հան­րա­պե­տու­թիւ­նը, եր­բեմն փոր­ձե­րի ու սխալ­նե­րի ճա­նա­պար­հով, ան­ցել է պե­տա­կա­նա­շի­նու­թեան բո­լոր փու­լե­րը եւ այ­սօր ներ­կա­յա­նում է որ­պէս կա­յա­ցած պե­տու­թիւն, որն ինք­նու­րոյն կեր­պով վա­րում է ոչ միայն ներ­քին, այ­լեւ ար­տա­քին քա­ղա­քա­կա­նու­թիւն, ո­րի ա­ռաջ­նա­հեր­թու­թիւն­նե­րից մէ­կը Լ.Ղ.Հ. մի­ջազ­գա­յին ճա­նաչ­ման հաս­նելն է:
1991թ. ­Սեպ­տեմ­բե­րի 2ի հռչա­կա­գիրն օ­րի­նա­կան հիմ­քի վրայ հաս­տա­տեց իր քա­ղա­քա­կան ա­պա­գան ինք­նու­րոյն ո­րո­շե­լու ­Լեռ­նա­յին ­Ղա­րա­բա­ղի ժո­ղովր­դի ի­րա­ւուն­քը: ­Հայ­կա­կան երկ­րորդ պե­տու­թեան՝ Ար­ցա­խի ­Հան­րա­պե­տու­թեան կեն­սու­նա­կու­թիւնն այս շրջա­նում ծան­րա­գոյն փոր­ձու­թիւն­ներ է ան­ցել: Ա­զա­տու­թիւնն ու ան­կա­խու­թիւ­նը, մեր նախ­նի­նե­րի հի­նա­ւուրց հո­ղի վրայ ար­ժա­նա­պա­տո­ւօ­րէն ապ­րե­լու հնա­րա­ւո­րու­թիւ­նը մեզ հա­մար թանկ գին է ու­նե­ցել, ուս­տի ար­ցախ­ցի­նե­րի ներ­կայ եւ ա­պա­գայ սե­րունդ­նե­րի պարտքն է պահ­պա­նել հայ­րե­նի­քը՝ որ­պէս գե­րա­գոյն սրբու­թիւն: