­Մա­յիս 17ի այս օ­րը, 166 տա­րի ա­ռաջ, Կ. ­Պոլ­սոյ հա­յա­հոծ Ս­կիւ­տար թա­ղա­մա­սին մէջ, ար­ժա­նա­ւոր հայ ե­րի­տա­սարդ մը հիմ­նեց «­Բա­ժա­նոր­դա­կան Ըն­կե­րու­թիւն» ա­նու­նով բա­րե­սի­րա­կան միու­թիւն մը։
Գ­րի­գոր Օ­տեանն էր այդ ե­րի­տա­սար­դը եւ, ինչ­պէս որ կը վկա­յէ ­Գաս­պար Ի­փէ­կեան 1952ին իր հրա­տա­րա­կած ­Հա­մազ­գա­յի­նի «Օ­րա­ցոյց-­Տա­րե­գիրք»ին մէջ, «­Բա­ժա­նոր­դա­կան Ըն­կե­րու­թեան» նպա­տակն էր «կեան­քի կո­չել հա­սա­րա­կա­կան շար­ժում մը, որ ազ­գի լու­սա­ւոր յա­ռաջ­դի­մու­թեան սրբա­զան գոր­ծը յա­ռաջ պի­տի մղէր»։
Գ­րի­գոր Օ­տեա­նի անձն ու գոր­ծը հան­րա­ծա­նօթ եւ ազ­գա­յին մե­ծա­րան­քի ար­ժա­նի են։ ­Զար­թօն­քի ­Սե­րուն­դին գլխա­ւոր ռահ­վի­րա­նե­րէն է Գ. Օ­տեան, նաեւ՝ հօ­րեղ­բայ­րը հայ մե­ծա­տա­ղանդ եր­գի­ծա­բան Ե­րո­ւանդ Օ­տեա­նի, որ իր հօ­րեղ­բօր մէջ գտաւ ոչ միայն ներշնչ­ման օ­րի­նա­կե­լի աղ­բիւր մը, այ­լեւ բա­ռին ա­ռաջ­նոր­դող հե­ղի­նա­կու­թեան ի­մաս­տով հո­գեմ­տա­ւոր հայր մը։
«­Մարդս որ աշ­խար­հիս մէջ կը թա­ւա­լի ու կեան­քի պա­տե­րազ­մը կը մղէ, պի­տի տես­նէ պայ­ծառ ու զո­ւարթ օ­րեր, այ­լեւ շատ ան­գամ՝ անձ­րե­ւոտ օ­րեր. հողմ ու փո­թո­րիկ պի­տի փչեն ու կայ­ծակ պի­տի գո­ռայ, ու սլաք­ներ ու ռում­բեր պի­տի գո­ռան չորս կող­մը, եւ եր­բեմն ալ պի­տի հա­րո­ւա­ծեն զին­քը։
«Ա՛յս է բա­ժի­նը ա­մէն մար­դու որ կ­’ապ­րի։ ­Կեան­քը պա­տե­րազմ մըն է թէ՛ նիւ­թա­պէս եւ թէ բա­րո­յա­պէս։ Այն մար­դը որ միշտ լսած է իր ներ­սի­դին Աս­տու­ծոյ ձա­յնը՝ եւ այն ձայ­նին միշտ հնա­զան­դած, ան կը վա­յե­լէ ներ­քին ե­րա­նու­թիւն մը, ո­րուն չեն հաս­նիր ու չեն ազ­դեր փո­թո­րիք­ներն ու սլաք­նե­րը. ան կը վա­յե­լէ խղճմտան­քի զո­ւար­թու­թիւ­նը զոր ոչ ոք կրնայ կապ­տել իր­մէ։
«­Մարդս այն­քա՜ն վտանգ­նե­րով շրջա­պա­տո­ւած է, այն­քա՜ն թշնա­մի­ներ ու­նի եւ իր ա­մէ­նէն մեծ թշնա­մին ի՛նք է, իր տկա­րու­թիւն­նե­րը՝ իր մո­լու­թիւն­ներն են։ Իյ­նա­լէն ետք նո­րէն ո՞վ պի­տի կանգ­նէ զին­քը, ե­թէ ոչ ա­ղօթ­քը»…
Այս­պի­սի՛ խո­հա­կա­նու­թեամբ, ի­մաս­տու­թեամբ եւ հա­ւատ­քով իր կեան­քը ար­ժե­ւո­րեց հայ ժո­ղո­վուր­դի Ազ­գա­յին ­Զար­թօն­քի ­Սե­րուն­դի ա­մէ­նէն հե­ղի­նա­կա­ւոր այս դէմ­քը, որ 5 Օ­գոս­տոս 1887ին, ­Փա­րի­զի մէջ վտա­րան­դի կեան­քի դա­տա­պար­տո­ւած, 53 տա­րե­կա­նին առ­յա­ւէտ հե­ռա­ցաւ մեր աշ­խար­հէն։
Օ­տեան­նե­րու հռչա­կա­ւոր տոհ­մէն սե­րած էր Գ. Օ­տեան. ծնած էր ­Պո­լիս, 1834ին. զա­ւակն էր ­Պօ­ղոս Օ­տեա­նի, ո­րուն հիմ­նած դպրո­ցին մէջ ալ ստա­ցաւ իր նախ­նա­կան կրթու­թիւ­նը։
­Բարձ­րա­գոյն ու­սու­մը ստա­ցաւ ­Փա­րիզ, որ 1840ա­կան­նե­րու վեր­ջե­րուն դար­ձեալ կ­’ապ­րէր յե­ղա­փո­խա­կան բուռն վե­րի­վայ­րում­նե­րու մէջ։ Ա­զա­տա­կան եւ ըն­կեր­վա­րա­կան հո­սանք­նե­րու մա­կըն­թա­ցու­թեան ժա­մա­նակ­ներն էին՝ ­Մարք­սը կը հրա­պա­րա­կէր իր «­Կո­մու­նիս­տա­կան ­Մա­նի­ֆեստ»ը, իսկ Ֆ­րան­սա­յի մէջ ա­զա­տա­կան­նե­րը կը հաս­նէին իշ­խա­նու­թեան՝ ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան բա­րե­կար­գում­նե­րը ի­րենց գա­ղա­փա­րա­կան հու­նով յա­ռաջ մղե­լու հա­մար։
Գ­րի­գոր Օ­տեա­նի քա­ղա­քա­կան եւ գա­ղա­փա­րա­կան կազ­մա­ւո­րու­մը ար­մա­տա­ւո­րո­ւե­ցաւ 1848ին Եւ­րո­պան ցնցած ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան բա­րե­կար­գու­թեանց ու ա­զա­տա­կան մտա­ծո­ղու­թեան հու­նով։ Գ­րո­ղի, հա­սա­րա­կա­կան գոր­ծի­չի եւ քա­ղա­քա­կան մար­դու հա­րուստ պա­շա­րով զի­նո­ւած՝ ան վե­րա­դար­ձաւ ­Պո­լիս եւ ան­մի­ջա­պէս նե­տո­ւե­ցաւ ա­րեւմ­տա­հա­յոց ազ­գա­յին զար­թօն­քի բուռն շար­ժու­մին մէջ։
Գ. Օ­տեա­նի կող­մէ «­Բա­ժա­նոր­դա­կան Ըն­կե­րու­թեան» հիմ­նու­մին վե­րա­բե­րեալ իր հա­կիրճ վկա­յու­թեան մէջ՝ Գ. Ի­փէ­կեան կ­’ընդգ­ծէ, որ «Գ. Օ­տեան «Ար­շա­լոյս Ա­րա­րա­տեան» ամ­սա­թեր­թի յա­ւե­լո­ւա­ծին մէջ կոչ մը կ­՛ը­նէ ժո­ղո­վուր­դին, «ո­րուն փոք­րիկ լու­ման հանք մըն է անս­պառ», հիմ­նե­լու հա­մար գի­շե­րօ­թիկ վար­ժա­րան մը, որ աղ­քա­տիկ 25 մանչ եւ 25 աղ­ջիկ ե­րե­խա­ներ ձրիա­պէս դաս­տիա­րա­կէ»։
1851ին Գ­րի­գոր Օ­տեան նոր վե­րա­դար­ձած էր ­Փա­րի­զէն, ուր ի­րա­ւա­բա­նա­կան ու­սու­մը ա­ւար­տած էր եւ իր փրո­ֆե­սոր­նե­րուն կող­մէ մե­ծա­պէս գնա­հա­տո­ւած էր՝ իբ­րեւ խո­հուն ճար­տա­սան ու ար­դա­րա­միտ դա­տա­պաշտ­պան։ ­Փա­րի­զէն Ս­կիւ­տար վե­րա­դար­ձած՝ ան ամ­բող­ջա­պէս նո­ւի­րո­ւե­ցաւ ազ­գա­յին ու պե­տա­կան բուռն գոր­ծու­նէու­թեան։ ­Հա­յե­րէ­նի կող­քին կա­տա­րե­լա­պէս կը տի­րա­պե­տէր օս­մա­նեան թրքե­րէ­նին, ֆրան­սե­րէ­նին եւ անգ­լե­րէ­նին։
Իր ա­զա­տա­խոհ ա­րե­ւե­լու­մին ներշն­չու­մով էր, որ Գ­րի­գոր Օ­տեան ա­ռաջ­նա­հեր­թա­բար ձեռ­նար­կեց «­Բա­ժա­նոր­դա­կան Ըն­կե­րու­թեան» հիմ­նու­մին։ ­Հա­սա­րա­կա­կան այդ շար­ժու­մը նա­խա­տի­պը ե­ղաւ հե­տա­գայ տաս­նա­մեակ­նե­րուն պոլ­սա­հայ եւ ընդ­հան­րա­պէս հայ ի­րա­կա­նու­թեան մէջ սուն­կի պէս բու­սած բա­րե­սի­րա­կան միու­թեանց, ո­րոնք ժո­ղովր­դա­յին նուի­րա­տո­ւու­թեանց խթա­նու­մով՝ դպրո­ցա­շի­նու­թեան գոր­ծը վե­րա­ծե­ցին ազ­գա­յին զար­թօն­քի տա­րեր­քը ապ­րող հայ ժո­ղո­վուր­դին յա­ռա­ջա­տար ու­ժին։
Ու­շագ­րաւ է, նաեւ, որ Գ­րի­գոր Օ­տեան իր նա­խա­ձեռ­նու­թիւ­նը հու­նա­ւո­րեց՝ ազ­գա­յին-կրթա­կան լու­սա­ւո­րու­թեան գոր­ծին առ­ջեւ բա­նա­լով ե­րեք հիմ­նա­կան ուղ­ղու­թիւն­ներ.
— Ա­ռա­ջին՝ հայ դպրո­ցը ձեր­բա­զա­տել կղե­րի դաս­տիա­րակ­չա­կան մե­նաշ­նոր­հէն եւ տէր-թո­դի­կեան փակ մթնո­լոր­տէն։
— Երկ­րորդ՝ երկ­սեռ ու­սու­ցու­մը մատ­չե­լի դարձ­նել հա­յոց նո­րա­հաս սե­րուն­դին։
— Եր­րորդ՝ յա­տուկ հո­գա­ծու­թեան ար­ժա­նաց­նել ­Հա­յաս­տա­նի ներ­քին գա­ւառ­նե­րու հայ մա­նուկ­նե­րը, ա­նոնց առ­ջեւ բա­նա­լով եւ­րո­պա­կան մա­կար­դա­կով ուս­ման հո­րի­զոն­նե­րը։
­Վաղ ե­րի­տա­սար­դու­թեան նա­խա­ձեռ­նած իր այդ գոր­ծը Գ­րի­գոր Օ­տեան դար­ձուց իր կեան­քին գա­ղա­փա­րա­կան զսպա­նա­կը։ Աշ­խոյժ աշ­խա­տակ­ցու­թիւն բե­րաւ իր ժա­մա­նա­կի ա­զա­տա­խոհ մա­մու­լին՝ լու­սա­ւոր իր գա­ղա­փար­նե­րը լայն հան­րու­թեան հասց­նե­լու նպա­տա­կով։ ­Նա­խա­կա­րա­պետ մը ե­ղաւ թէ՛ աշ­խար­հա­բա­րի զար­գաց­ման շար­ժու­մին, թէ՛ հայ կեան­քը յե­ղաշր­ջե­լու կո­չո­ւած Ազ­գա­յին ­Սահ­մա­նադ­րու­թեան մշա­կու­մին։ ­Նաեւ՝ նոր հո­րի­զոն­նե­րու բա­ցաւ բա­րե­սի­րա­կան գոր­ծը հա­սա­րա­կա­կան կուռ կազ­մա­կեր­պու­թեամբ յա­ռաջ մղե­լու շար­ժու­մին առ­ջեւ, երբ Ազ­գա­յին ­Զար­թօն­քի ­Սե­րուն­դի իր հա­մա­խոհ­նե­րուն հետ 1860ին հի­մը դրաւ «­Բա­րե­գոր­ծա­կան Ըն­կե­րու­թեան», որ ար­ձա­գանգ գտաւ նաեւ ա­րե­ւե­լա­հա­յու­թեան մէջ։
Գ­րի­գոր Օ­տեան ազ­գա­յին-հա­սա­րա­կա­կան լու­սա­ւո­րու­թեան իր ա­ռա­քե­լու­թիւ­նը բարձ­րա­կէ­տի հաս­ցուց 1870ա­կան­նե­րուն, երբ ամ­բողջ Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թեան տա­րո­ղու­թեամբ ար­քու­նի վստա­հու­թիւ­նը վա­յե­լեց եւ գլխա­ւոր մշա­կո­ղը ե­ղաւ Օս­մա­նեան ա­զա­տա­կան ­Սահ­մա­նադ­րու­թեան, որ սա­կայն հա­զիւ կեան­քի կո­չո­ւած՝ ար­գի­լո­ւե­ցաւ Ապ­տիւլ ­Հա­միտ Բ.ի սուլ­թա­նա­կան գա­հին տի­րա­նա­լով։
Գ­րի­գոր Օ­տեա­նի ներդ­րու­մը յատ­կա­պէս ան­զու­գա­կան ե­ղաւ հայ­կա­կան նա­հանգ­նե­րու ինք­նա­վա­րու­թեան պա­հան­ջի ի­րա­ւա­բա­նա­կան եւ քա­ղա­քա­կան հիմ­նա­ւոր­ման ու մի­ջազ­գա­յին ա­տեան­նե­րու մօտ ար­ծարծ­ման մէջ։
«­Բա­ժա­նոր­դա­կան Ըն­կե­րու­թեան» հիմ­նադ­րու­թեան 166ա­մեա­կին նո­ւի­րո­ւած յու­շա­տետ­րի այս ամ­փոփ ակ­նար­կը կ­’ար­ժէ պսա­կել ազ­գա­յին ու հան­րա­յին գոր­ծի­չի ա­ռա­քե­լու­թեան եւ օ­րի­նա­կե­լի տի­պա­րին մա­սին Գ. Օ­տեա­նի բա­նա­ձե­ւած հե­տե­ւեալ պատ­գա­մով.-
Գ. Օ­տեա­նի հա­մո­զու­մով՝ ազ­գա­յին գոր­ծի­չը ի­րա­ւունք չու­նի ներ­կա­յի ան­յա­ջո­ղութ­յուն­նե­րէն յու­սա­հա­տե­լու, ո­րով­հե­տեւ յաղ­թա­նակ­նե­րը հեշ­տու­թեամբ չեն նո­ւա­ճո­ւիր։ Ինչ­պէս որ ինք կը գրէ՝ «Օ՜հ, ե­թէ մարդս ներ­կա­յին մէջ միայն ընկղ­մած ըլ­լար, ե­թէ ան­հուն ա­պա­գա­յին հա­ւա­տը չու­նե­նար իր ներ­սէն, ե­թէ վեր­ջա­պէս սահ­մա­նա­ւոր եւ ժա­մա­նա­կա­ւոր ըլ­լա­յին մար­դուս ակն­կա­լութ­իւն­նե­րը, ին­չո՞ւ ա­ռա­քի­նի մար­դը այս աս­տի­ճան նա­հա­տա­կու­թեան յանձ­նա­տուր ըլ­լար, մին­չեւ զոհ ը­նե­լու չափ իր ան­ձը հայ­րե­նեաց սի­րոյն ու ազ­գին ա­պա­գա­յին հա­մար, զոր եւ ոչ իսկ աչ­քո­վը տես­նե­լու եւ մխի­թա­րո­ւե­լու յոյսն ու­նի։ …­Հայ­րե­նիք մը որ կայ, հայ­րե­նիք մը որ իր փառ­քին մէջ կը փայ­լի, սի­րե­լը դիւ­րին է, բայց ա­ռա­ւել սի­րով պէտք է սի­րել հայ­րե­նի­քը, երբ ա­նի­կա ին­կած է, ան­փա­ռու­նակ»։
Իր կեան­քով ու գոր­ծով՝ Գ­րի­գոր Օ­տեան տո­ւաւ Ազ­գին եւ ­Հայ­րե­նի­քին անմ­նա­ցորդ նո­ւի­րո­ւե­լու նա­խան­ձե­լի օ­րի­նա­կը։