­Թոր­գոմ Ար­քե­պիս­կո­պոս ­Գու­շա­կեան 1874-1939

­Թոր­գոմ Ար­քե­պիս­կո­պոս ­Գու­շա­կեան (1874-1939). ­Հայ Ե­կե­ղեց­ւոյ ազ­գա­յին նկա­րագ­րին ու ա­ռա­քե­լու­թեան ար­ժա­նա­ւոր ­Պատ­րիար­քը Ն.

0
494

­Փետ­րո­ւար 10ի այս օ­րը, իր վախ­ճան­ման 78րդ ­տա­րե­լի­ցին ա­ռի­թով, կ­՚ո­գե­կո­չենք յի­շա­տակն ու ան­մահ ա­ւան­դը հայ հո­գե­ւո­րա­կա­նու­թեան ար­ժա­նա­ւոր ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րէն ­Թոր­գոմ Ար­քե­պիս­կո­պոս ­Գու­շա­կեա­նի։
­Հո­գե­ւո­րա­կա­նու­թիւ­նը իր ե­զա­կի տեղն ու ար­ժէ­քը նո­ւա­ճած է նաեւ հայ ժո­ղո­վուր­դի պատ­մու­թեան մէջ։ Ա­ւե­լի՛ն. բախ­տո­րոշ ազ­դե­ցու­թիւն ու­նե­ցած է մեր ժո­ղո­վուր­դի քա­ղա­քակր­թա­կան զար­գաց­ման մայր հո­սան­քին վրայ, ո­րով­հե­տեւ ­Հա­յաս­տա­նի ու հա­յու­թեան բա­ժին հա­նո­ւած պե­տա­կա­նա­զուրկ դա­րա­ւոր կեան­քի բեր­մամբ՝ ոչ միայն հո­գեմ­տա­ւոր, այ­լեւ՝ ազ­գա­յին-քա­ղա­քա­կան ա­ռաջ­նոր­դու­թեան կո­չո­ւե­ցաւ հայ հո­գե­ւո­րա­կա­նու­թիւ­նը։
­Հա­յոց պատ­մու­թեան երկ­նա­կա­մա­րը ի­րենց ճա­ռա­գայթ­նե­րով լու­սա­ւո­րող հո­գե­ւո­րա­կան աստ­ղե­րու ամ­բողջ փա­ղանգ մը ժա­ռան­գած ենք՝ սկսե­լով ­Հա­յոց ­Հա­ւատ­քը հիմ­նադ­րող Ս. Գ­րի­գոր ­Լու­սա­ւո­րի­չէն, անց­նե­լով հայ լե­զուն ու մշա­կոյ­թը ար­մա­տա­ւո­րող Ս. ­Մես­րոպ ­Մաշ­տո­ցէն ու Ս. ­Սա­հակ ­Պար­թե­ւէն, Ս. ­Ղե­ւոնդ Ե­րէ­ցով հայ­կա­կան մար­տու­նա­կու­թեան աղ­բիւր­նե­րը սան­ձա­զեր­ծե­լով, Ս. Գ­րի­գոր ­Նա­րե­կա­ցիով հա­յու հո­գեմ­տա­ւոր վե­հու­թեան բարձ­րա­կէ­տը նո­ւա­ճե­լով եւ հաս­նե­լով հայ ժո­ղո­վուր­դի ազ­գա­յին-պե­տա­կան վե­րա­կանգ­նու­մին մէջ ի­րենց վճռո­րոշ ներդ­րու­մը ու­նե­ցած Ս. ­Ներ­սէս Աշ­տա­րա­կե­ցի, Ս. Խ­րի­մեան ­Հայ­րիկ եւ Ս. ­Գա­րե­գին Ս­րո­ւանձ­տեանց ­Կա­թո­ղի­կոս­նե­րու աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան մեծ ա­ւան­դին։
­Հա­յոց ­Պատ­մու­թե­նէն նոյն­պէս կը սոր­վինք, որ հայ հո­գե­ւո­րա­կա­նու­թեան ճա­ռա­գայ­թող աստ­ղե­րուն մե­ծու­թիւնն ու վե­հու­թիւ­նը խո­րա­չա­փե­լու հա­մար պէտք չէ նա­յիլ տգի­տու­թեան եւ խա­ւա­րամ­տու­թեան բա­զում օ­րի­նակ­ներ պար­զած հայ հո­գե­ւո­րա­կան­նե­րու ա­նար­ժան ամ­բո­խին։
Ընդ­հա­կա­ռակն՝ ար­ժե­չա­փի պէտք է վե­րա­ծել օ­րի­նա­կը հայ հո­գե­ւո­րա­կա­նի ո­գեշն­չող հե­րոս­նե­րուն, ո­րոնք ի՛նչ պայ­ման­նե­րու մէջ ալ որ գոր­ծե­ցին, ար­ժա­նա­ւո­րա­պէս տէր կանգ­նե­ցան ի­րենց կո­չու­մին՝ սե­փա­կան ժո­ղո­վուր­դի հո­գեմ­տա­ւոր ա­ռաջ­նոր­դը եւ ստեղ­ծա­գործ վա­րա­կիչ շուն­չը դառ­նա­լու ի­րենց ա­ռա­քե­լու­թեան։
­Հայ հո­գե­ւո­րա­կա­նի ար­ժա­նա­ւոր այդ տի­պար­նե­րու փա­ղան­գին մէջ իր տե­ղը ու­նի ­Թոր­գոմ Ար­քե­պիս­կո­պոս ­Գու­շա­կեան, որ ­Հա­յաս­տա­նեայց Ե­կե­ղեց­ւոյ հա­ւա­տա­ւոր, նո­ւի­րեալ, ի­մաս­տուն եւ մտա­ւո­րա­կան սպա­սար­կու­նե­րուն պայ­ծառ դէմ­քը մարմ­նա­ւո­րեց՝ հո­գեմ­տա­ւոր իր բե­ղուն ծա­ռա­յու­թիւ­նը պսա­կե­լով իբ­րեւ Ե­րու­սա­ղէ­մի հա­յոց ­Պատ­րիարք իր ծա­ւա­լած մե­ծար­ժէք գոր­ծու­նէու­թեամբ՝ ­Հայ Ե­կե­ղեց­ւոյ նո­ւի­րա­պե­տա­կան այս Ա­թո­ռը բարձ­րաց­նե­լով ­Կո­չու­մի պա­տո­ւան­դա­նին։
­Պար­տի­զակ ծնած 27 ­Սեպ­տեմ­բեր 1874ին, ա­ւա­զա­նի ա­նու­նով՝ ­Պի­լի­ճեան Մկր­տիչ, ­Թոր­գոմ Ար­քե­պիս­կո­պոս ­Գու­շա­կեան Ար­մա­շի Դպ­րե­վան­քի շուն­չով թրծո­ւած եւ այդ շուն­չը հա­յաշ­խար­հով մէկ տա­րա­ծե­լու ա­ռա­քե­լու­թեան զի­նո­ւո­րագ­րո­ւած անձն­դիր հո­գե­ւո­րա­կա­նը ե­ղաւ։
Ե­րի­տա­սարդ տա­րի­քին իսկ հո­գե­ւոր պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թեանց կո­չո­ւե­ցաւ նոյ­նինքն Ար­մա­շի եւ, ա­պա, Կ. ­Պոլ­սոյ մէջ։ Իր ու­ղին հար­թեց իբ­րեւ հայ հա­ւա­տա­ցեա­լի սրտին խօ­սող եւ մեր ժո­ղո­վուր­դին հո­գեմ­տա­ւոր աշ­խար­հը մշա­կող հո­վիւ։ Ա­ռա­ջին իսկ քայ­լե­րէն ­Հա­յու ­Հա­ւատ­քին ան­խոնջ տա­րա­ծի­չը դար­ձաւ, որ ­Հայ Ե­կե­ղեց­ւոյ ազ­գա­յին նկա­րագ­րին եւ ա­ռա­քե­լու­թեան ճա­ռա­գայ­թու­մին նո­ւի­րա­բե­րեց իր անձն ու գոր­ծը, հո­գեմ­տա­ւոր ու հա­սա­րա­կա­կան իր ողջ կա­րո­ղա­կա­նու­թիւ­նը։
­Թոր­գոմ Սր­բա­զա­նի ար­ժա­նիք­նե­րը ի յայտ ե­կան յատ­կա­պէս Ե­գիպ­տո­սի ­Հա­յոց ­Թե­մի ա­ռաջ­նոր­դու­թեան շրջա­նին, քսա­նե­րորդ դա­րու երկ­րորդ եւ եր­րորդ տաս­նա­մեակ­նե­րուն։ Ի­րեն վստա­հո­ւե­ցաւ ոչ միայն քսա­նե­րորդ դա­րաս­կիզ­բին հայ­կա­կան գաղ­թաշ­խար­հի ա­մէ­նէն ծաղ­կուն օ­ճա­խը հան­դի­սա­ցած Ե­գիպ­տո­սի թե­մին ա­ռաջ­նոր­դու­թիւ­նը, այ­լեւ՝ իբ­րեւ Ա­մե­նայն ­Հա­յոց ­Կա­թո­ղի­կո­սու­թեան նո­ւի­րա­կան պա­տո­ւի­րա­կի՝ ­Թոր­գոմ Ար­քե­պիս­կո­պո­սին վստա­հո­ւե­ցան կա­թո­ղի­կո­սա­կան նո­ւի­րա­կի կա­րե­ւո­րա­գոյն ա­ռա­քե­լու­թիւն­նե­րը ի ­Պարս­կաս­տան եւ Հնդ­կաս­տան։
Ո՛ւր որ գոր­ծեց, ­Թոր­գոմ Սր­բա­զան ազ­գա­յին հո­գեմ­տա­ւոր շար­ժում ա­ռա­ջա­ցուց իր շուրջ՝ ոչ միայն գրա­կան, բա­նա­սի­րա­կան եւ թարգ­մա­նա­կան իր բե­ղուն գոր­ծու­նէու­թեամբ, այ­լեւ՝ իբ­րեւ թե­մա­կալ ա­ռաջ­նոր­դի կամ կա­թո­ղի­կո­սա­կան նո­ւի­րա­կի՝ նո­րա­հաս սե­րունդ­նե­րը դէ­պի բարձ­րա­գոյն ու­սում, ստեղ­ծա­գործ աշ­խա­տանք եւ հո­գե­ւո­րա­կան կո­չում մղե­լով։ Ար­մա­շի հայ հո­գե­ւո­րա­կան սե­րուն­դին ար­ժա­նա­ւոր այս ներ­կա­յա­ցու­ցի­չը ա­մէ­նուր պաշ­տա­մունք տա­րա­ծեց ­Հա­յաս­տա­նի հան­դէպ։ ­Գաղ­թաշ­խար­հի հա­յու­թիւ­նը հայ­րե­նի հո­ղին կա­պե­լու, հայ­րե­նա­կան ար­ժէք­նե­րով տա­րա­գիր հա­յուն ազ­գա­յին ինք­նա­ճա­նա­չումն ու հպար­տու­թիւ­նը ջրդե­ղե­լու ա­ռա­քե­լու­թեան ան­խոնջ դրօ­շա­կի­րը դար­ձաւ։
Իր ներշն­չու­մով եւ նա­խա­ձեռ­նու­թեամբ էր, որ ­Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խու­թեան նո­ւա­ճու­մէն ետք, ի խնդիր ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան կա­յաց­ման եւ հզօ­րաց­ման, Ե­գիպ­տո­սի հայ գա­ղու­թի ա­ռաջ­նոր­դու­թեամբ թափ տո­ւաւ նո­րան­կախ ­Հա­յաս­տա­նի կա­րիք­նե­րուն հաս­նե­լու գաղ­թաշ­խար­հի հա­յու­թեան զօ­րա­շար­ժին։
­Յատ­կա­պէս 1931էն ետք իր հա­սու­նաց­ման փու­լը նո­ւա­ճեց ­Թոր­գոմ Ար­քե­պիս­կո­պո­սի հո­գեմ­տա­ւոր ծա­ռա­յու­թիւ­նը, երբ ան ընտ­րո­ւե­ցաւ Ե­րու­սա­ղէ­մի ­Հա­յոց ­Պատ­րիարք՝ շա­րու­նա­կե­լու հա­մար հայ հո­գե­ւո­րա­կա­նու­թեան ար­ժա­նա­ւոր միւս ներ­կա­յա­ցու­ցի­չին՝ բա­նաս­տեղծ Ե­ղի­շէ Ար­քե­պիս­կո­պոս ­Դու­րեա­նի գոր­ծը։ Ոչ միայն ­Ժա­ռան­գա­ւո­րա­ցի ու­սուց­չա­կան կազ­մը ար­ժա­նա­ւոր եւ հե­ղի­նա­կա­ւոր դա­սա­խօս­նե­րով հարս­տա­ցուց, այ­լեւ՝ կա­րե­ւոր դեր ու­նե­ցաւ ­Մի­ջին Ա­րե­ւել­քի տար­բեր հա­յօ­ճախ­նե­րէն նոր սա­ներ ­Ժա­ռան­գա­ւո­րաց բե­րե­լու եւ ա­նոնց ու­սում ու հա­յե­ցի շունչ ջամ­բե­լու գոր­ծին մէջ։
Իր պատ­րիար­քու­թեան շրջա­նին էր, նաեւ, որ պաշ­տօ­նա­թերթ «­Սիոն»ը հա­յա­գի­տա­կան եւ բա­նա­սի­րա­կան գի­տա­կան հան­դէ­սի իր փայ­լուն ու ծաղ­կուն ժա­մա­նակ­նե­րը ապ­րե­ցաւ։
­Թոր­գոմ ­Պատ­րիար­քի կա­րա­պի եր­գը ե­ղաւ իր մղած հա­ւատ­քի պայ­քա­րը ի սպաս Ա­մե­նայն ­Հա­յոց ­Կա­թո­ղի­կո­սու­թեան ան­սա­սան պահ­պա­նու­մին, երբ նախ հա­յաշ­խար­հով մէկ բա­ցա­յայ­տեց պոլ­շե­ւիկ­նե­րու ձե­ռամբ Ա­մե­նայն ­Հա­յոց ­Խո­րէն ­Մու­րադ­բե­գեան ­Կա­թո­ղի­կո­սի խեղ­դա­մահ սպա­նու­թեան քստմնե­լի ո­ճի­րը, ա­պա՝ հա­մընդ­հա­նուր շար­ժում ծա­ւա­լեց ի պաշտ­պա­նու­թիւն ­Հա­յաս­տա­նեայց Ե­կե­ղեց­ւոյ վե­րա­կանգ­նու­մին ու լիար­ժէք ա­ռա­քե­լու­թեան։
Ե­րու­սա­ղէ­մի ­Հա­յոց ար­ժա­նա­ւոր ­Պատ­րիար­քը սրտի կա­թո­ւա­ծով յան­կար­ծա­մահ ե­ղաւ 1939ի ­Փետ­րո­ւար 10ին։
­Թոր­գոմ Ար­քե­պիս­կո­պոս ­Գու­շա­կեա­նէն ժա­ռանգ կը մնայ գրա­կա­նա­գի­տա­կան եւ բա­նա­սի­րա­կան հա­րուստ ժա­ռան­գու­թիւն մը, ո­րուն կա­րե­ւո­րա­գոյն նո­ւա­ճու­մը ի­րա­ւամբ կը նկա­տո­ւի ­Նա­րե­կա­ցիի «­Մա­տեան Ող­բեր­գու­թեան» աշ­խար­հա­բա­րի թարգ­մա­նու­թիւ­նը։
­Հայ հո­գե­ւո­րա­կա­նու­թեան ար­ժա­նա­ւոր այս դէմ­քի յի­շա­տա­կին նո­ւի­րո­ւած այս հա­կիրճ անդ­րա­դար­ձը կ­՚ար­ժէ եզ­րա­փա­կել հայ մա­մու­լի մե­ծա­նուն, այ­լեւ խստա­պա­հանջ խմբագ­րա­պե­տին՝ ­Շա­ւարշ ­Մի­սա­քեա­նի վկա­յու­թե­նէն հե­տե­ւեալ ընդգ­ծու­մով.
«Ու­շագ­րաւ դէմք մըն էր ­Թոր­գոմ Արք. ­Գու­շա­կեան՝ Ե­րու­սա­ղէ­մի ­Պատ­րիար­քը, շատ մը տե­սա­կէտ­նե­րով։ ­Նախ՝ իբ­րեւ կղե­րա­կան, յե­տոյ՝ իբ­րեւ հա­ւա­տա­ւոր մշակ մը դպրու­թեանց։
«­Հան­գու­ցեա­լը մէկն էր Օր­մա­նեան Արք.ի ա­ռա­ջին տա­սը ձեռ­նա­սուն­նե­րէն, ո­րոնք հրա­պա­րակ նե­տո­ւե­ցան 1895-96ի ջար­դե­րէն ան­մի­ջա­պէս վեր­ջը, հիմ­նա­կան դաս­տիա­րա­կու­թիւն մը ստա­նա­լէ ետք։
«Որ­քան գի­տենք, ինք ա­ւե­լի շատ ­Դու­րեան Արք.ի ներշն­չում­նե­րով տո­գո­րո­ւած էր եւ եր­կար ա­տեն մնաց վան­քին մէջ, պրպտե­լու եւ սեր­տե­լու հա­մար, ա­ռաջ­նոր­դա­կան պաշ­տօն ստանձ­նե­լէ ա­ռաջ։ Ա­ւե­լի հա­սուն տա­րի­քին մէջ ալ, միշտ կ’ո­գե­կո­չէր ­Դու­րեա­նը, թէեւ չու­նէր ա­նոր ո՛չ նուրբ խառ­նո­ւած­քը, ոչ ալ ի­մաս­տա­սի­րա­կան խո­րու­թիւ­նը։
«Ե­րի­տա­սար­դու­թեան շրջա­նին, ա­ւե­լի ա­զա­տա­միտ կ’ե­րե­ւար քան ա­ւե­լի վեր­ջը, մա­նա­ւանդ Ե­գիպ­տո­սի ա­ռաջ­նոր­դու­թեան եւ Ե­րու­սա­ղէ­մի պատ­րիար­քու­թեան շրջա­նին, երբ ար­դէն դար­ձած էր «իշ­խան ե­կե­ղեց­ւոյ»։
«Այս եզ­րա­կա­ցու­թեան յան­գե­լու հա­մար, կը բա­ւէ բաղ­դա­տել իր «Խ­րի­մեան ­Հայ­րի­կը» եւ, օ­րի­նակ, «­Սիոն»ի խմբագ­րա­կան­նե­րը եւ ու­րիշ ար­տա­յայ­տու­թիւն­ներ։ ­Տե­սակ մը դարձ՝ դէ­պի պահ­պա­նո­ղա­կա­նու­թիւն, ե­թէ ոչ դէ­պի կղե­րա­պե­տու­թիւն։
….
«­Վեր­ջին տա­րի­նե­րու ըն­թաց­քին ­Թոր­գոմ Արք. տե­սակ մը փո­խա­նորդն էր Ա­մե­նայն ­Հա­յոց ­Կա­թո­ղի­կո­սու­թեան։ Էջ­միա­ծին իր մի­ջո­ցաւ կը հա­ղոր­դէր զա­նա­զան հրա­հանգ­ներ, եւ Ե­րու­սա­ղէ­մի ­Պատ­րիար­քը ա­նոնց գոր­ծադ­րու­թեան կը հսկէր տա­ռա­պէս։ Եւ «­Սիոն»ի մէջ ալ, յա­ճախ կը ջա­նար պարտկել կամ չքմե­ղաց­նել ըմ­բոս­տա­ցու­ցիչ ի­րո­ղու­թիւն­ներ, փո­խա­նակ ար­տա­յայ­տե­լու կամ լսե­լի դարձ­նե­լու ա­զատ ար­տա­սահ­մա­նի մտա­ծում­նե­րը։

«Ող­բա­ցեալ պատ­րիար­քը ե­ղաւ նաեւ հա­ւա­տա­ւոր մշակ մը դպրու­թեանց, իր պրպտում­նե­րով, ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­նե­րով, ինք­նա­գիր եւ թարգ­մա­նա­ծոյ ար­տադ­րու­թիւն­նե­րով, ո­րոնց մէջ ա­ռա­ջին տե­ղը կը բռնէ «Խ­րի­մեան ­Հայ­րիկ»ը։ ­Բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն­ներ ալ կը փոր­ձէր եւ մա­նա­ւանդ կը թարգ­մա­նէր. բայց ա­տոնք շատ բան չեն ա­ւելց­ներ իր գրա­կան բեր­քին վրայ։
«Իբ­րեւ պատ­րիարք, եւ մա­նա­ւանդ յա­ջոր­դե­լով ­Դու­րեան Արք.ի, ինք ալ ու­զեց դառ­նալ մղիչ ուժ մը՝ հայ­կա­կան մշա­կոյ­թի զար­գաց­ման։ Իր ա­ռա­ջին գործն ե­ղաւ «­Դու­րեան ­Մա­տե­նա­դա­րան»ին հրա­տա­րա­կու­թիւ­նը, եւ կը կար­ծենք թէ ա­ւե­լին պի­տի կրնար ը­նել, ե­թէ վան­քը ծան­րա­բեռ­նո­ւած չըլ­լար խո­շոր պարտ­քով մը, իսկ ինքն ալ ու­զէր ա­ւե­լի լայն մտա­ծել,- գո­նէ այն­քան, որ­քան Ար­մա­շի մէջ։
«­Պատ­րիար­քին հետ, մտքի մարդ մը, վաս­տա­կա­ւոր մըն է, որ կը թա­ղո­ւի Ե­րու­սա­ղէ­մի մէջ, այն­պի­սի ա­տեն մը, երբ այն­քան սա­կա­ւա­թիւ են «ընտ­րեալ­նե­րը»։ (14 ­Փետ­րո­ւար 1939)։