­Լե­ւոն ­Լու­սի­նեա­ն

­Հայ թա­գա­ւո­րը, որ դար­ձաւ Ս­պա­նիոյ ­Մատ­րիտ քա­ղա­քի տի­րա­կալ

0
343

­Հայ ար­քա­նե­րէն քի­չե­րու ճա­կա­տա­գի­րը այն­քան հե­տաքրք­րա­կան ե­ղած է, որ­քան ­Հայ­կա­կան ­Կի­լի­կիոյ վեր­ջին թա­գա­ւոր ­Լե­ւոն ­Լու­սի­նեա­նի­նը։ Ա­նոր կեան­քի ըն­թաց­քին ե­ղած են վե­րելք­ներ ու վայ­րէջք­ներ, ա­նակն­կալ­ներ ու անս­պա­սե­լի ի­րա­դար­ձու­թիւն­ներ, ո­րոնց­մէ ա­մե­նա­մե­ծը ­Կաս­տի­լա­յի թա­գա­ւոր ­Խո­ւան Ա.ի ըն­ծան էր։ Այս մա­սին «Ս­փութ­նիք» կայ­քէ­ջին մէջ կը գրէ ­Լի­լիթ ­Յա­րու­թիւ­նեան։
­Պատ­մա­կան փաս­տե­րը կ­՚ա­պա­ցու­ցեն, որ եւ­րո­պա­ցի թա­գա­ւոր մը իս­կա­պէս ա­մէն ին­չի կա­րող էր, օ­րի­նակ` իր թա­գա­ւո­րու­թեան պատ­կա­նող կա­րե­ւո­րա­գոյն քա­ղաք­նե­րէն ե­րե­քը նո­ւի­րել մէկ այլ թա­գա­ւո­րի՝ ա­ռանց նոյ­նիսկ իր ժո­ղո­վուր­դէն թոյլ­տո­ւու­թիւն խնդրե­լու։
14րդ ­դա­րուն ճիշդ այդ­պէս վա­րո­ւե­ցաւ ­Կաս­տի­լիա­յի թա­գա­ւոր ­Խո­ւան Ա.ը` թա­գա­ւո­րու­թեան ե­րեք լա­ւա­գոյն քա­ղաք­նե­րը՝ ­Մատ­րի­տը, Ան­դու­խարն ու ­Վի­լա-­Ռէա­լը (այժմ ­Սիւ­տատ-­Ռէալ) նո­ւի­րե­լով հայ թա­գա­ւոր ­Լե­ւոն ­Լու­սի­նեա­նին, ո­րուն վի­ճա­կո­ւած էր դառ­նալ ­Կի­լի­կեան ­Հա­յաս­տա­նի վեր­ջին թա­գա­ւո­րը։

­Կի­լի­կեան ­Հա­յաս­տա­նի թա­գա­ւո­րը

­Լե­ւոն Ե.ը, որ կը սե­րէր տը ­Լու­զի­նեան ըն­տա­նի­քի կիպ­րո­սեան ճիւ­ղէն, բա­ւա­կան դժո­ւար, սա­կայն միեւ­նոյն ժա­մա­նակ հե­տաքրք­րա­կան ճա­կա­տա­գիր ու­նե­ցած է։ ­Լե­ւոն Ե.ի հօ­րեղ­բօր` ­Կի­լի­կիոյ թա­գա­ւոր Գ­վի­դո­նի սպա­նու­թե­նէն ետք ­Լու­զի­նեան­նե­րու տոհ­մը շուրջ 30 տա­րիով հե­ռա­ցած էր իշ­խա­նու­թե­նէն։ ­Դեռ մա­նուկ հա­սա­կէն ­Լե­ւո­նը մօր եւ ա­ւագ եղ­բօր հետ ստի­պո­ւած էր, ­Կի­լի­կիոյ թա­գա­ւոր ­Կոս­տան­դի­նի դա­ժան սու­րէն փրկո­ւե­լու հա­մար, հա­րա­զատ ­Կի­լի­կիա­յէն փախ­չիլ ­Կիպ­րոս, ո­րուն տի­րա­կա­լը ա­նոնց ազ­գա­կանն էր։
­Մի քա­նի տաս­նա­մեակ անց, ար­դէն ­Կոս­տան­դի­նի գա­հըն­կէց ըլ­լա­լէն ետք, հայ թա­գա­ւոր­նե­րը խնդրե­ցին ­Լե­ւո­նէն գահ բարձ­րա­նալ։ Ան հա­մա­ձայ­նե­ցաւ, սա­կայն հա­րա­զատ ­Կի­լի­կիա վե­րա­դառ­նա­լու ճամ­բան կ­՚անց­նէր ­Կիպ­րո­սի եւ ­Ճե­նո­վա­յի մի­ջեւ բռնկած պա­տե­րազ­մա­կան շրջա­նէն։
Ա­պա­գայ թա­գա­ւո­րը նոյ­նիսկ գե­րի ին­կաւ, հոն­կէ կրցաւ դուրս գալ միայն այն ժա­մա­նակ, երբ մեծ գու­մար վճա­րեց…
­Կի­լի­կեան թե­րակղ­զին հաս­նե­լով` ­Լե­ւոն գաղտ­նի լեռ­նա­յին կա­ծան­նե­րով վարձ­կան-զի­նո­ւոր­նե­րու ջո­կա­տի ու­ղեկ­ցու­թեամբ հա­սաւ ­Սիս, ուր 1374 թո­ւա­կա­նի ամ­րան «թա­գադ­րո­ւե­ցաւ»։
­Սա­կայն ան եր­կար չկա­ռա­վա­րեց։ ­Նո­ւազ քան մէկ տա­րի անց, քա­ղա­քը պա­շա­րե­ցին մեմ­լուք­նե­րը… Թշ­նա­միին զօր­քը ան­դա­դար պար­տու­թիւն կը կրէր, սա­կայն ­Սի­սի մէջ վրայ հա­սած սովն ու պաշտ­պան­նե­րու սպա­ռած ու­ժե­րը վի­րա­ւոր ար­քա­յին ստի­պե­ցին յանձ­նո­ւե­լու։
­Լե­ւո­նի ըն­տա­նի­քը, ­Պօ­ղոս ­Կա­թո­ղի­կո­սին եւ քսան հայ իշ­խան­նե­րու հետ, տա­րին ­Գա­հի­րէ։ ­Հե­տա­գա­յին կա­թո­ղի­կոսն ու իշ­խան­նե­րը հայ­րե­նիք վե­րա­դառ­նա­լու թոյլ­տո­ւու­թիւն ստա­ցան, իսկ ­Լե­ւո­նը ա­զա­տե­լու խնդրան­քով դի­մեց Հ­ռո­մի ­Պա­պին ու տար­բեր պե­տու­թիւն­նե­րու թա­գա­ւոր­նե­րուն։ ­Շա­տե­րը ար­ձա­գան­գե­ցին, սա­կայն չյա­ջո­ղե­ցան ա­զա­տել ար­քան։

­Նա­խան­շա՞ն, թէ՞ սո­վո­րա­կան զու­գա­դի­պու­թիւն

Այն ժա­մա­նակ, երբ ֆրան­սա­ցի վա­նա­կան, ուխ­տա­ւոր ­Ժան ­Դար­դելն ու զի­նա­կիր ­Սոհ­լետ ­Դիւլ­կար­տը ­Կաս­տի­լիա ե­կան ի­րենց ար­քայ ­Լե­ւոն Ե.ը ա­զա­տե­լու խնդրան­քով, սպա­նա­ցի թա­գա­ւոր ­Խուան Ա.ը վեր­ջին հրա­ժեշ­տը կու տար իր ե­րի­տա­սարդ կնոջ, որ մա­հա­ցեր էր ծննդա­բե­րու­թեան ժա­մա­նակ։ «­Հի­դալ­գո­նե­րուն հի­դալ­գոն, աս­պետ­նե­րուն աս­պե­տը, քա­ջա­րի զի­նո­ւո­րը, խո­նարհ ու ճշմա­րիտ քրիս­տո­նեան, փա­ռա­հեղ ճգնա­ւո­րը եւ հպարտ կաս­տի­լա­ցին» լսեց հայ­կա­կան թա­գա­ւո­րու­թեան վախ­ճա­նին եւ հպարտ ար­քա­յին տան­ջանք­նե­րուն մա­սին, զորս ան կրած էր «յա­նուն ուղ­ղա­դա­ւան քրիս­տո­նէա­կան ե­կե­ղեց­ւոյ»։
Ս­գա­ցող ­Խո­ւան Ա., որ նաեւ կա­թո­լիկ հա­ւատ­քի մո­լի պաշտ­պան էր, լու­րը ըն­դու­նեց որ­պէս վե­րէն ու­ղար­կուած փոր­ձու­թիւն։
Ե­գիպ­տա­կան սուլ­թա­նին հա­մար բե­րո­ւած ճոխ ըն­ծա­նե­րը ի­րենց դե­րը խա­ղա­ցին, եւ ան հա­մա­ձայ­նե­ցաւ ա­զատ ար­ձա­կել հայ ար­քան։ ­Լե­ւոն Ե. իր թա­գա­ւո­րու­թիւ­նը վե­րա­կանգ­նե­լու յոյ­սը չէր կորսն­ցու­ցած։ Երբ ­Կի­լի­կեան թա­գա­ւո­րը հա­սաւ ­Սե­գո­վիա (այն ժա­մա­նակ` ­Կաս­տի­լիա­յի մայ­րա­քա­ղաք), ­Խո­ւան Ա. խոս­տա­ցաւ ա­նոր տալ վեց մեծ թիա­նաւ եւ վեց նաւ։
Ա­ւե­լին` պա­լա­տա­կան­նե­րու ներ­կա­յու­թեամբ ան ­Լե­ւոն տը ­Լու­զի­նեա­նին ըն­ծա­յեց ­Մատ­րի­տը, Ան­դու­խարն ու ­Վի­լա-­Ռէա­լը, ե­րեք քա­ղաք, ո­րոնք ­Կաս­տի­լիա­յի սիր­տը կը հա­մա­րո­ւէին։
Ա­նոր ա­րար­քը, ո­րուն նմա­նը չկայ տա­րեգ­րու­թեան պատ­մու­թեան մէջ, պար­զա­պէս ապ­շե­ցուց ազ­նո­ւա­կան­նե­րը։ Ու թէեւ ըն­ծան տրո­ւած էր ո­րո­շա­կի պայ­ման­նե­րու դի­մաց (այն է, որ ­Լե­ւոն Ե.ի մա­հէն ետք քա­ղաք­նե­րը պի­տի վե­րա­դար­ձո­ւէին ­Կաս­տի­լիա­յին), այ­նու­հան­դերձ՝ ա­նոնք հայ ար­քա­յին նկատ­մամբ ան­կեղծ թշնա­ման­քով լե­ցո­ւե­ցան, եւ ան ստի­պո­ւած ե­ղաւ լքե­լու Ս­պա­նիան, ­Խո­ւան Ա.ի մա­հէն ետք։
Ինչ­պէս իր «Ս­պա­նիա» գիր­քին մէջ կը նշէ ­Կոս­տան ­Զա­րեան, այդ ա­ւան­տիւ­րան (ար­կա­ծախնդ­րու­թիւ­նը) մին­չեւ օրս չի կրնար մոռ­նալ ոչ միայն ­Մատ­րի­տը, այ­լեւ` ողջ Ս­պա­նիան…

Դե­գե­րում­նե­րը կը շա­րու­նա­կո­ւին

­Կաս­տի­լիա­յէն ետք ­Կի­լի­կիոյ վեր­ջին տի­րա­կա­լը կը մեկ­նի ­Փա­րիզ, ուր կ­՚ար­ժա­նա­նայ այն­պի­սի ըն­դու­նե­լու­թեան, ո­րուն չէ ար­ժա­նա­ցած ոչ մէկ թա­գա­կիր։ ­Կառլ Զ. թա­գա­ւո­րը իր ար­քու­նի­քի ու քա­ղա­քա­ցի­նե­րու ու­ղեկ­ցու­թեամբ կը մեկ­նի ­Լե­ւոն Ե.ին ըն­դա­ռաջ եւ կը հան­դի­պի ա­նոր մայ­րա­քա­ղա­քի մա­տոյց­նե­րուն մէջ։
­Փա­րի­զի թա­գա­ւո­րա­կան պա­լա­տին մէջ տե­ղա­ւո­րո­ւե­լով` ան կը փոր­ձէ յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րը կար­գա­ւո­րել Ֆ­րան­սա­յի եւ Անգ­լիոյ մի­ջեւ, ո­րոնք հա­րիւ­րա­մեայ պա­տե­րազմ կը մղէին ի­րա­րու դէմ։ ­Դի­ւա­նա­գի­տա­կան մեծ տա­ղան­դով օժ­տո­ւած` հայ թա­գա­ւո­րը ­Լոն­տո­նի մէջ ­Ռի­չըրտ Բ.ի առ­ջեւ հան­դէս կու գայ որ­պէս ­Կառլ Զ.ի դես­պան։ Իր խօս­քին մէջ ան կը մե­ղադ­րէ Անգ­լիան, որ պա­ռակ­տիչ եւ ա­ւե­րիչ պա­տե­րազմ կը վա­րէ` թու­րը Ա­րե­ւել­քի թշնա­մի­նե­րուն դէմ ուղ­ղե­լու փո­խա­րէն։
Ան յոյս ու­նէր օգ­նու­թիւն ստա­նա­լու սե­փա­կան թա­գա­ւո­րու­թիւ­նը վե­րա­կանգ­նե­լու հա­մար, սա­կայն այդ փոր­ձե­րը յա­ջո­ղու­թիւն չգտան։
­Սա­կայն ­Լե­ւոն Ե.ի խօս­քէն տպա­ւո­րո­ւած` անգ­լիա­ցի թա­գա­ւո­րը կը կար­գադ­րէ ի­րեն տա­րե­կան մեծ գու­մար տրա­մադ­րել, մին­չեւ որ ան վե­րա­տի­րա­նայ իր թա­գա­ւո­րու­թեան։ Ի դէպ, ­Կի­լի­կիոյ վեր­ջին թա­գա­ւո­րին մեծ գու­մար­ներ կը վճա­րէր նաեւ ֆրան­սա­կան եւ սպա­նա­կան ար­քու­նի­քը, ո­րուն շնոր­հիւ ան կրնար հան­գիստ վա­յե­լել սե­փա­կան կեան­քը։
Այդ­պէս ալ ե­րա­զան­քը չի­րա­կա­նաց­նե­լով` ­Կի­լի­կիոյ վեր­ջին թա­գա­ւո­րը մա­հա­ցաւ 1393 թո­ւա­կա­նին ­Փա­րի­զի մէջ։ ­Յու­ղար­կա­ւո­րու­թեան ա­րա­րո­ղու­թիւ­նը կա­տա­րո­ւե­ցաւ հայ թա­գա­ւոր­նե­րու ծի­սա­կար­գին հա­մա­ձայն։ ­Լե­ւոն տը ­Լու­զի­նեա­նը թա­ղո­ւե­ցաւ Le couvent des Celestinsի մէջ, որ ­Սէն ­Դե­նիէն ետք կա­րե­ւո­րու­թեամբ երկ­րորդ տե­ղը կը հա­մա­րո­ւէր թա­գա­ւո­րա­կան ան­ձեր յու­ղար­կա­ւո­րե­լու հա­մար։ Ս­պի­տակ մար­մա­րէ պատ­րաս­տո­ւած շի­րի­մին վրայ գրո­ւած էր. «Այս­տեղ թա­ղո­ւած է ազ­նիւ եւ վե­հանձն ար­քա­յազն ­Լե­ւոն տը ­Լու­զի­նեան հին­գե­րոր­դը, ­Հա­յաս­տա­նի թա­գա­ւո­րու­թեան ար­քան, որ մա­հա­ցեր է ­Փա­րիզ, 1393 թո­ւա­կա­նի ­Նո­յեմ­բե­րի 29րդ­ օ­րը։ Ա­ղօ­թե­ցէ՛ք ա­նոր հա­մար»։ ­Սա­կայն ­Լե­ւոն Ե.ին այս­տեղ ալ մնա­լու բախտ չէր վի­ճա­կո­ւած։ 1789 թո­ւա­կա­նին յե­ղա­փո­խա­կան­նե­րը ա­նոր ա­ճիւ­նը դէն նե­տե­ցին ֆրան­սա­ցի միա­պետ­նե­րու ա­ճիւն­նե­րու հետ։ Իսկ ար­դէն յե­ղա­փո­խու­թե­նէն ետք շիր­մա­քա­րը տե­ղա­փո­խո­ւե­ցաւ ­Սէն-­Դե­նիի ար­քա­նե­րու գե­րեզ­մա­նա­տուն։
Ֆ­րան­սա­ցի պատ­մա­բան Ֆ­րո­ւա­սա­րը ­Լե­ւոն Ե.ի մա­սին գրած է. «­Գա­հէն զրկո­ւած` ան պահ­պա­նեց թա­գա­ւո­րա­կան ա­ռա­քի­նու­թիւնն ու ա­նոնց ա­ւել­ցուց նո­րե­րը` մե­ծա­հո­գու­թիւնն ու համ­բե­րու­թիւ­նը։ Իր մե­կե­նաս ­Քառլ Զ.ի հետ ան կը վա­րո­ւէր ըն­կե­րոջ պէս, սա­կայն եր­բեք չէր մոռ­նար թա­գա­ւո­րա­կան տիտ­ղո­սը։ ­Լե­ւո­նի մա­հը ար­ժա­նի էր իր ապ­րած կեան­քին»։