Հ­րա­տա­րա­կու­թիւն­նե­րու լու­սանց­քին

ԱՒԵՏԻՍ ԱՀԱՐՈՆԵԱՆ. ՏՈՒՆԴԱ՞ՐՁ

0
547

«Ես հա­ւա­տում եմ, հայ ժո­ղո­վուրդ,քո ­Դար­ձին, … վասն­զի կամր­ջըն­կեց Ա­րաք­սի ա­փե­րին, ­Մա­սի­սի խորհր­դա­ւոր հա­յեաց­քի տակ մեր ­Հայ­րե­նի­քը կայ, … որ ակն­դէտ ու խռո­վա­յոյզ՝ նա­յում, նա­յո՜ւմ է ճամ­բա­նե­րին…»:

­Քա­ռաս­նա­մեայ յո­բե­լեա­նի ճա­ռէն
(1930, ­Մա­յի­սի 10)

­Յա­րու­թիւն ­Քիւրք­ճեան

Վեր­ջին տաս­նա­մեա­կին, հայ­րե­նի գրա­կան-ա­կա­դե­մա­կան գոր­ծու­նէու­թիւ­նը զգա­լի աճ մը ճանչ­ցաւ` կա­պակ­ցա­բար հրա­տա­րակ­չա­կան գոր­ծին, ու յատ­կա­պէս՝ խորհր­դա­յին տաս­նա­մեակ­նե­րու ար­գի­լո­ւած-ան­տե­սո­ւած հե­ղի­նակ­նե­րու եւ եր­կե­րու: Աճ մը, որ հա­կում ու­նի շա­րու­նա­կո­ւե­լու — մաս­նա­կի վերհրա­տա­րա­կու­թիւն­ներ (եր­կե­րու, հա­զո­ւա­դէ­պօ­րէն՝ նաեւ ամ­բող­ջա­կան գոր­ծի). կամ՝ ա­սոնց նո­ւի­րո­ւած մե­նագ­րու­թիւն­ներ, եր­բեմն ծա­ւա­լուն. եւ վեր­ջա­պէս՝ ա­ւե­լի յա­ճա­խա­կի՝ պար­բե­րա­կան մա­մու­լի վեր­լու­ծա­կան յօ­դո­ւած­ներ կամ հա­մա­ռօտ ակ­նարկ­ներ:
Ա­ռա­ջին­նե­րէն կրնանք յի­շա­տա­կել՝ ­Լե­ւոն ­Շան­թի ա­կա­դե­մա­կան բա­զա­մա­հա­տոր հրա­տա­րա­կու­թիւ­նը, ­Նի­կոլ Աղ­բա­լեա­նէն՝ «Ընտ­րա­նի» մը, կամ՝ Ա­ւե­տիս Ա­հա­րո­նեա­նի նա­մա­կա­նին՝ «­Շո­ւէյ­ցա­րա­կան գիւ­ղը», յանձ­նա­ռու, մար­տու­նակ ազ­գագ­րու­թեան հիա­նա­լի նմուշ մը:
­Վեր­ջին տաս­նա­մեա­կի ար­գա­սիք այս հրա­տա­րա­կու­թիւն­նե­րէն շատ ա­ւե­լի կա­նուխ, ու­րեմն իբր բա­ցում այ­սօ­րի­նակ հրա­տա­րա­կու­թիւն­նե­րու, կ­՛ար­ժէ յի­շա­տա­կել նոյն Ա­ւե­տիս Ա­հա­րո­նեա­նի գոր­ծե­րէն հա­տըն­տիր հա­տոր մը՝ «­Խա­ւա­րի մէջ» խո­րագ­րով:

* * *

Դեռ նոր, անց­նող ­Դեկ­տեմ­բե­րին, Ա. Ա­հա­րո­նեա­նի նո­ւի­րո­ւած գի­տա­ժո­ղով մը, Ե­րե­ւան, ա­ռիթ հան­դի­սա­ցաւ կեդ­րո­նա­նա­լու Ա­հա­րո­նեան գրա­գէ­տին, ազ­գա­յին-քա­ղա­քա­կան գոր­ծի­չին եւ առ­հա­սա­րակ մար­դու կեն­դա­նա­գիր­նե­րուն վրայ — պայ­ծա­ռա­գոյն­նե­րէն մէ­կը՝ մեր նո­րա­գոյն պատ­մու­թեան դէմ­քե­րէն:
Միօ­րեայ այս ա­կա­դե­մա­կան նա­խա­ձեռ­նու­թիւ­նը ե­ղաւ մե­ծա­պէս շա­հե­կան, յատ­կա­պէս մաս­նակ­ցու­թիւն­նե­րու մեծ մա­սի հե­տա­զօ­տա­կան լրջու­թեան ու ո­րա­կա­ւոր բո­վան­դա­կու­թեան շնոր­հիւ: ­Ճիշդ է, Ե.Պ.Հ.ի ա­կա­դե­մա­կան մտա­ւո­րա­կա­նու­թեան կող­քին, պի­տի ակն­կա­լո­ւէր մաս­նակ­ցու­թիւ­նը նաեւ գրա­կան-մշա­կու­թա­յին եւ պե­տա­կան-քա­ղա­քա­կան ընտ­րա­նիի մը, որ սա­կայն կը բա­ցա­կա­յէր մեծ մա­սամբ — ա­ռանց ան­տե­սե­լու սփիւռ­քի ու կրթու­թեան եւ գի­տու­թեան զոյգ նա­խա­րա­րու­թիւն­նե­րու բան­բեր­նե­րու ներ­կա­յու­թեան փաս­տը…
Ե­թէ հայ­րե­նի գրա­կան-մշա­կու­թա­յին հա­մայն­քը տա­կա­ւին, իր ընդ­հան­րու­թեան մէջ, լրիւ պատ­րաստ չ­՛ե­րե­ւիր էա­կան չա­փա­նիշ­նե­րու հա­մա­կար­գի մը այս­պի­սի ըն­կա­լու­մի. ե­թէ, մա­նա­ւա՛նդ, հա­սա­րա­կա­կան ո­լոր­տը՝ քա­ղա­քա­կան ընտ­րա­նի եւ հան­րա­յին կար­ծիք, չի հա­կիր առն­չե­լու իր ներ­կան՝ մօտ ան­ցեա­լի հիմ­նա­կան ար­ժէք­նե­րու,- բայց եւ այն­պէս՝ այ­սօ­րի­նակ նա­խա­ձեռ­նու­թիւն­նե­րու կրկնու­մը, պէտք է հա­ւա­տալ, ի վեր­ջոյ ան­պայ­ման պի­տի յան­գի գի­տակ­ցա­յին ընդ­լայ­նու­մի, ա­ռիթ տա­լով Ա­հա­րո­նեա­նի տա­րո­ղու­թեամբ ե­րե­ւոյ­թի մը ամ­բող­ջա­կան ար­ժե­ւոր­ման, ներ­կան ան­ցեա­լով լու­սա­ւո­րե­լու, ի­մաս­տա­ւո­րե­լու մնա­յուն գոր­ծըն­թա­ցի:

ԳԻՏԱԺՈՂՈՎ՝ ՆՈՒԻՐՈՒԱԾ ԱՒԵՏԻՍ ԱՀԱՐՈՆԵԱՆԻ

… Այ­սօր քննարկ­ման ա­ռար­կայ Ա­ւե­տիս Ա­հա­րո­նեա­նը (…) ժո­ղովր­դա­կա­նու­թիւն վա­յե­լած գրա­գէտ ե­ղած ըլ­լա­լու կող­քին, նաեւ ե­ղած է հա­սա­րա­կա­կան-քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ` խորհր­դա­րա­նի նա­խա­գա­հու­թեան ա­ռըն­թեր հա­յու­թիւ­նը ներ­կա­յաց­նե­լով մի­ջազ­գա­յին քա­ղա­քա­կան բե­մե­րուն վրայ. ­Սեւ­րի դաշ­նա­գի­րը ստո­րագ­րող գրի­չը կը պատ­կա­նի ի­րեն:
Ա­ւե­տիս Ա­հա­րո­նեան ա­ռան­ձին չէր. 1918ի հան­րա­պե­տու­թեան գրե­թէ ամ­բողջ ղե­կա­վա­րու­թիւ­նը կազ­մո­ւած էր հա­սա­րա­կա­կան աս­պա­րէզ նե­տո­ւած մտա­ւո­րա­կան­նե­րէ…
­Յանձ­նա­ռու` ազ­գա­յին գոր­ծիչ մտա­ւո­րա­կա­նը իր կեան­քին ըն­թաց­քին իբ­րեւ ա­ռաջ­նոր­դող միտք անհ­րա­ժեշտ է իր հա­սա­րա­կու­թեան, իսկ իր մա­հէն ետք` իբ­րեւ օ­րի­նա­կե­լի տի­պար ե­րի­տա­սար­դու­թեան հա­մար: ­Նո­րա­գոյն ան­կա­խու­թե­նէն քա­ռորդ դար ետք այս մար­զին մէջ թե­րա­ցած ենք: Ո՞ւր են ա­ռա­ջին հան­րա­պե­տու­թեան հե­րոս մտա­ւո­րա­կան­նե­րը (…)
­Մեր օ­րե­րուն մա­նա­ւանդ, երբ աշ­խար­հի եւ ան­շուշտ ­Հա­յաս­տա­նի վրայ ամ­պե­րը կրկին կը կու­տա­կո­ւին, ին­չի՞ կը սպա­սենք այդ լու­սա­ւոր փա­րոս­նե­րը ի­րենց ար­ժա­նի հրո­ւան­դան­նե­րու վրայ զե­տե­ղե­լու հա­մար` որ­պէս նոր սե­րունդ­նե­րը ո­գեշն­չող օ­րի­նակ­նե­րու եւ վտանգ­նե­րէ զերծ պա­հող ու­ղե­ցոյց­նե­րու: (…)
­Հարց կրնայ տրո­ւիլ ան­շուշտ, կո­պիտ ձե­ւով ը­սո­ւած, թէ ի՞նչ գործ ու­նին քա­ղա­քա­կան հար­ցե­րը գրա­կան-մշա­կու­թա­յին գի­տա­ժո­ղո­վի մը բե­մին վրայ: ­Հա­պա ո՞ւր պէտք է ըլ­լայ քա­ղա­քա­կան մտա­ծու­մի վայ­րը, ա­նոր սկզբնա­կէ­տը գէթ, ե­թէ ոչ հա­մալ­սա­րա­նը:
Ուր­կէ՞ պի­տի գայ ա­ռաջ­նոր­դող միտ­քը, ե­թէ ոչ մտա­ծո­ղէն` մտա­ւո­րա­կա­նէն: Այդ միտ­քը պի­տի ար­տա­յայ­տէ միայն դրա­մագ­լո՞ւ­խը, միայն գործ­նա­պա՞շ­տը, ար­դեօք օ­տա՞­րը ընդ­հան­րա­պէս: ­Ներ­կայ ժա­մա­նակ­նե­րուն ար­դէն հա­մաշ­խար­հա­յին մասշ­տա­պով այդ­պէ՛ս է, իսկ ար­դիւն­քը բո­լո­րիս աչ­քին առ­ջեւն է. սար­սա­փազ­դո՛ւ է: ­Սոկ­րա­տես­նե­րը ի­րենց վե­րա­պա­հո­ւած յա­տուկ կա­րե­ւոր տե­ղը պէտք է ստանձ­նեն «պո­լիս»ը՝ քա­ղա­քը հե­տաքրք­րող գոր­ծե­րուն մէջ:

Մկր­տիչ Մկր­տի­չեա­նի բաց­ման խօս­քէն
(յա­նուն ­Հա­մազ­գա­յի­նի ­Կեդր. ­Վար­չու­թեան)

* * *

Գի­տա­ժո­ղով­նե­րու կող­քին, այդ­պի­սի յոյ­սի, ակն­կա­լու­թեան դուռ կը բա­նայ նաեւ մշա­կու­թա­յին ա՛յլ կա­րե­ւոր ե­րե­ւոյթ մը — հրա­տա­րակ­չա­կան ո­լոր­տը:
Ար­դէն սկիզ­բը նշո­ւած, եւ հոս՝ վա­րը ծա­նօ­թագ­րու­թեամբ մէջ­բե­րո­ւած օ­րի­նակ­նե­րը բա­ւա­կա­նա­չափ կ­՛ընդգ­ծէին ար­դէն ընդ­հան­րա­կան այն ե­րե­ւոյ­թը՝ որ, մշա­կու­թա­յին եւ առ­հա­սա­րակ մտա­ւո­րա­կան նոր, ան­մի­ջա­կան ո­լորտ­նե­րուն կող­քին, կը վե­րար­ծար­ծո­ւին ազ­գա­յին մնա­յուն հար­ցեր, կը վե­րա­հաս­տա­տո­ւին՝ ան­ցեալ, բայց միան­գա­մայն հրա­տա­պօ­րէն այժ­մէա­կան ար­ժէք­ներ: ­Յատ­կա­պէս Ա. Ա­հա­րո­նեա­նի պա­րա­գա­յին, ճիշդ է՝ իր մե­ծա­ծա­ւալ վաս­տա­կի վերհ­րա­տա­րա­կու­թեան ե­րե­ւոյ­թը կը մնայ շատ մաս­նա­կի. բայց ա­ւե­լի շօ­շա­փե­լի է իր կեան­քին ու գոր­ծին անդ­րա­դար­ձող մեկ­նա­բա­նա­կան-վեր­լու­ծա­կան գրա­կա­նու­թիւ­նը:
Երբ աչ­քէ կ­՛անց­նենք Ա­հա­րո­նեա­նի գոր­ծին նո­ւի­րո­ւած այս նիւ­թե­րու գու­մա­րը, ա­նոր մէջ հայ­րե­նի ա­կա­դե­մա­կան ներ­կայ մի­ջին սե­րուն­դի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րու շար­քէն՝ գրա­կա­նա­գէտ-բա­նա­սէր ­Գա­գիկ ­Խա­չի­կեա­նի ա­նունն է, որ կ­՛ան­ջա­տո­ւի՝ իր ար­տադ­րու­թեան ե՛ւ քա­նա­կով, ե՛ւ ո­րա­կով: ­Գիւմ­րե­ցի, ­Հա­յաս­տա­նի երկ­րորդ քա­ղա­քի հա­մալ­սա­րա­նի դա­սա­խօս եւ ամ­բիո­նի վա­րիչ, Գ. ­Խա­չի­կեան իր հե­տա­զօ­տա­կան աշ­խա­տանք­նե­րուն կար­գին՝ լայն տեղ տո­ւած է Ա­հա­րո­նեա­նին՝ քսա­նեակ մը աշ­խա­տու­թիւն­նե­րով, տեղ գտած՝ ա­կա­դե­մա­կան այ­լա­զան հրա­տա­րա­կու­թիւն­նե­րու մէջ — գի­տա­ժո­ղով­նե­րու կամ գի­տա­կան նստաշր­ջան­նե­րու նիւ­թեր, ա­կա­դե­մա­կան ժո­ղո­վա­ծու­ներ, գրա­կան մա­մուլ: Ու ա­սի­կա՝ 2000ա­կան­նե­րու սկիզ­բէն…:
Գ. ­Խա­չի­կեա­նի այս աշ­խա­տանք­նե­րուն, կամ ա­նոնց մեծ մա­սի, խտա­ցեալ հա­մադ­րու­թիւ­նը կը կազ­մէ «Ա­ւե­տիս Ա­հա­րո­նեա­նի գե­ղա­րո­ւես­տա­կան ար­ձա­կը» հա­տո­րը, որ «Ա­զա­տու­թեան ­Ճա­նա­պար­հին»ի հրա­շունչ հե­ղի­նա­կի փաս­տօ­րէն ամ­բողջ վաս­տա­կին նո­ւի­րո­ւած սպա­ռիչ մե­նագ­րու­թիւն է: ­Բա­ւա­կան ծա­ւա­լուն «­Նե­րա­ծու­թիւն» մը կը շօ­շա­փէ Ա­հա­րո­նեա­նի «կեան­քը, գրա­կան-տե­սա­կան հա­յեացք­նե­րը, ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան մե­թո­դը». իսկ հե­տե­ւող յա­ջոր­դա­կան գլուխ­նե­րը ար­դէն գա­ղա­փար կու տան աշ­խա­տու­թեան լայ­նօ­րէն ընդգր­կուն բնոյ­թին մա­սին: Ա­նոնք կը ներ­կա­յաց­նեն եւ կը վեր­լու­ծեն Ա­հա­րո­նեա­նի «գե­ղա­րո­ւես­տա­կան ար­ձա­կը հայ քննա­դա­տա­կան մտքի գնա­հա­տու­թեամբ» (Գ­լուխ Ա.). «­Վաղ շրջա­նի ստեղ­ծա­գոր­ծու­թիւն­նե­րը: Ա­զա­տագ­րա­կան պայ­քա­րի ար­ձա­գանգ­նե­րը: ­Գիւ­ղը Ա. Ա­հա­րո­նեա­նի եր­կե­րում» (Գ­լուխ Բ.). ա­պա՝ «­Չա­րը եւ ­Բա­րին, տա­ռա­պան­քը եւ ընդվ­զու­մը Ա. Ա­հա­րո­նեա­նի հու­մա­նիզ­մի տի­րոյ­թում: ­Կեան­քը լռու­թեան սիւ­ժէ­նե­րում» (Գ­լուխ Գ.). «Ս­փիւռ­քեան շրջա­նի ար­ձա­կը» (Գ­լուխ Դ.). եւ վեր­ջա­պէս՝ «Ու­ղեգ­րու­թիւն­նե­րը, քա­ղա­քա­կան օ­րա­գի­րը» (Գ­լուխ Ե.): ­Հա­տո­րը կը փա­կո­ւի խիտ եզ­րա­կա­ցու­թեամբ մը, ա­պա՝ «Օգ­տա­գոր­ծո­ւած գրա­կա­նու­թեան ցանկ»ով (նոյն­պէս՝ ծա­ւա­լուն), եւ վեր­ջա­պէս «­Յա­ւե­լո­ւած»ի քա­նի մը է­ջե­րով, ուր տեղ գտած է գոր­ծու­նէու­թեան քա­ռաս­նա­մեայ յո­բե­լեա­նին՝ ­Սոր­պո­նի հան­դի­սաս­րա­հին մէջ Ա­հա­րո­նեա­նի ար­տա­սա­նած պատ­մա­կան ճաոի ամ­բող­ջա­կան բնա­գի­րը:
­Հոս՝ խու­սա­փե­լով Գ. ­Խա­չի­կեա­նի այս տի­րա­կան աշ­խա­տու­թեան ըստ էու­թեան ներ­կա­յաց­ման եւ ար­ժե­ւոր­ման ա­մէն փոր­ձէ (որ ներ­կայ սիւ­նակ­նե­րուն ու ծա­ւա­լին մէջ պի­տի ըլ­լար ան­տե­ղի), կրնամ բա­ւա­րա­րո­ւիլ մէջ­բե­րե­լով հա­տո­րի խմբա­գիր վաս­տա­կա­ւոր ա­կա­դե­մի­կոս ­Սեր­գէյ ­Սա­րի­նեա­նի բնո­րո­շու­մը, ըստ ո­րուն՝ ­Խա­չի­կեա­նի գոր­ծը, «լուրջ ներդ­րում՝ ա­հա­րո­նեա­նա­գի­տու­թեան աս­պա­րէ­զում», կը ցու­ցա­բե­րէ «հե­տե­ւո­ղա­կան ձգտում (…) վե­րագ­նա­հա­տե­լու Ա­հա­րո­նեա­նի ստեղ­ծա­գոր­ծու­թեան գրա­կան-պատ­մա­կան ար­ժէ­քը, ա­զա­տե­լու այն՝ անս­տոյգ վե­րագ­րում­նե­րից եւ հիմ­նա­ւո­րե­լու նրա տե­ղը հայ դաա­կան գրա­կա­նու­թեան մէջ»:

«ՄԵՐ ՄԵԾԵՐԸ. ԱՒԵՏԻՍ ԱՀԱՐՈՆԵԱՆ»

փաս­տագ­րա­կան տե­սա­նիւ­թէն (Հոկտ. 2016)
(­Պատ­րաս­տու­թիւն՝ սփիւռ­քի նա­խա­րա­րու­թիւն — ­Հա­մազ­գա­յին)

«­Մենք պար­տա­կան ենք Ա­ւե­տիս Ա­հա­րո­նեա­նին (…), ազ­գո­վին պար­տա­կան ենք: ­Մենք հի­մա պի­տի ա­մէն ինչ ա­նենք, որ­պէս­զի նա նո­րից մե­րը դառ­նայ. նա դեռ մե­րը չէ. ժո­ղո­վուր­դը նրանն է, բայց նա դեռ ժո­ղովր­դի­նը չէ…»

Ա­լեք­սանդր ­Թոփ­չեան

«­Կար­ծում եմ՝ այ­սօր Ա­ւե­տիս Ա­հա­րո­նեա­նի ժա­մա­նակ­ներն են… ­Վե­րա­դար­ձել են այդ ժա­մա­նակ­նե­րը: Այ­սօր մենք պարտք ենք Ա­ւե­տիս Ա­հա­րո­նեա­նին, եւ Ա­հա­րո­նեա­նի եր­կե­րի ա­կա­դե­մա­կան հրա­տա­րա­կու­թիւ­նը, այ­սօր, պա­հի հրա­մա­յա­կանն է: ­Մենք պար­տա­ւոր ենք մեր բա­ցը լրաց­նել մեր զա­ւակ­նե­րի մէջ, ո­րով­հե­տեւ միայն այդ­պէս կա­րե­լի է պա­հել հայ­րե­նի­քը, նրա օ­րի­նա­կով եւ նրա գրա­կա­նու­թեան օ­րի­նա­կով…:»

­Սերժ Ս­րա­պիո­նեան

Ս­փիւռ­քի հա­մար — խօ­սե­լով յատ­կա­պէս՝ ե­րէ­կի «ա­ւան­դա­կան», հա­յա­խօս գօ­տի­նե­րու Ս­փիւռ­քին մա­սին -, Ա­ւե­տիս Ա­հա­րո­նեան եր­գիչն էր, միան­գա­մայն եւ խորհր­դա­նի­շը ողջ հա­յու­թեան, ա­նոր տա­ռա­պան­քին եւ ըմ­բոս­տու­թեան: ­Թէեւ ըն­տե­լա­ցած ­Թու­մա­նեա­նի, ­Րաֆ­ֆիի, նոյ­նիսկ ա­ւե­լի նո­րե­րու, լա­ւա­պէս ըն­տե­լա­ցած՝ ա­նոնց ա­րե­ւե­լա­հա­յե­րէ­նին, Ս­փիւռ­քը սա­կայն տար­բեր կ­՛ըն­կա­լէր Ա­հա­րո­նեա­նը — ա­ւե­լի սեր­տօ­րէն՝ քան ոե­ւէ ու­րիշ շատ սի­րո­ւած գրա­գէտ — իբ­րեւ բո՛ւն իսկ իր «ա­մե­նայն հա­յոց»ը: Այդ Ս­փիւռքն էր, Ա­հա­րո­նեա­նը գրկող, հայ­րագ­րող Ս­փիւռ­քը, որ կը սպա­սէր՝ ա­նոր հայ­րե­նիք ­Դար­ձը տես­նե­լու օ­րը, զայն հայ­րե­նի­քին վե­րա­դարձ­նե­լու օ­րը:
Ու թե­րեւս ա­ւե­լի՝ քան ան­ցեա­լի ու­րիշ, կէս-վե­րա­դար­ձած, կէս-ըն­դու­նո­ւած մշա­կու­թա­յին թէ քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ­նե­րու, Ա­հա­րո­նեա­նի՛ պա­րա­գա­յին է, որ կը սպա­սո­ւէր, կը սպա­սո­ւի՛ այդ օ­րը. Ա­հա­րո­նեա­նի՝ որ, ամ­բողջ կեանք մը ստեղ­ծա­գոր­ծու­թե­նէ ու պայ­քա­րէ ետք, օ­տար հո­րի­զոն­ներ ին­կած, հա­ւա­տաց «հայ ժո­ղո­վուր­դի ­Դար­ձին». րո­պէ մը իսկ ա­ռանց դադ­րե­լու հա­ւա­տա­լէ, որ «հայ­րե­նի­քը … ակն­դէտ ու խռո­վա­յոյզ՝ նա­յում, նա­յո՜ւմ է ճամ­բա­նե­րին…»:

1)Ընտ­րա­նի՝ հայ­րե­նի հա­մար­ժէք եզ­րոյթ՝ ա­րեւմտա­հա­յե­րէն հա­տըն­տի­րի, հա­տըն­տիր ժո­ղո­վա­ծո­ւի:
2) Լ. ­Շան­թի ութ­հա­տո­րեայ շար­քը՝ Ա­կա­դե­միա­յի հրա­տա­րա­կու­թիւն է, կա­տա­րո­ւած լծակ­ցա­բար՝ «­Հա­մազ­գա­յին»ի հետ: Աղ­բա­լեա­նի «Ընտ­րա­նի»ն խմ­բագ­րո­ւած է ­Գառ­նիկ Ա­նա­նեա­նէ (Ե.Պ.Հ. հրատ., 2005): Ա. Ա­հա­րո­նեա­նի «­Շո­ւէյ­ցա­րա­կան գիւ­ղը» նո­րա­գոյն նա­խա­ձեռ­նու­թիւն է («­Լու­սա­բաց» հրատ.): ­Բա­ցի ա­սոնց­մէ, հա­ւա­նօ­րէն կան ին­ծի ան­ծա­նօթ, կամ՝ այս պա­հուս յի­շո­ղու­թե­նէ խու­սա­փող դեռ ու­րիշ գրա­կան եր­կեր: Ն. Աղ­բա­լեա­նի գրա­կան-հրա­պա­րա­կա­խօ­սա­կան վաս­տա­կին նո­ւի­րո­ւած՝ ու­նինք նաեւ նոյն Գ. Ա­նա­նեա­նի «Ն. Աղ­բա­լեան, կեան­քը և գ­րա­կան-հրա­պա­րա­կա­խօ­սա­կան գոր­ծու­նէու­թիւ­նը» (հրատ. Ե.Պ.Հ., 2002), եւ Ա. Ա­հա­րո­նեա­նի նո­ւի­րո­ւած՝ Ստ. ­Թոփ­չեա­նի «­Կեանք դա­րե­րի հա­մար» («­Լու­սա­բաց» հրատ., 2003) մե­նագ­րու­թիւն­նե­րը: ­Հոս՝ նիւ­թի ընդգրկու­մէն դուրս կը մնան «տուն դար­ձող» պատ­մա­գիր-պատ­մա­բան հե­ղի­նակ­ներ — Ս. Վ­րա­ցեան, Ռ. ­Տէր-­Մի­նա­սեան, Ալ. ­Խա­տի­սեան, Կ. ­Սա­սու­նի…: Ա­սոնց շար­քին կը դա­սո­ւի նաեւ նոյ­նինքն Ա. Ա­հա­րո­նեա­նի «­Սար­տա­րա­պա­տից մին­չեւ ­Սեւր եւ ­Լօ­զան» քա­ղա­քա­կան յու­շագ­րու­թիւ­նը (Ե.Պ.Հ. հրատ., 2001): ­Զանց կ­՛ը­նեմ նաեւ յի­շա­տա­կու­մը տե­սագ­րա­կան նիւ­թե­րու, շար­քեր՝ մեծ մա­սամբ պատ­րաս­տո­ւած 2000ա­կան տա­րի­նե­րէն ան­մի­ջա­պէս ա­ռաջ, նաեւ ա­ւե­լի ետք՝ հե­ռա­տե­սի­լի յայ­տագ­րե­րու ծի­րին մէջ — ինչ­պէս «­Մեր ­Մե­ծե­րը», «Ա­ռա­ջին Այ­րեր», ե­ւայլն, ո­րոնք եր­բեմն կը դառ­նան ազ­գա­յին մշա­կոյ­թի ժո­ղովր­դա­կա­նաց­ման շատ ո­րա­կա­ւոր գոր­ծիք­ներ (տե՛ս կից մէջ­բե­րում­ներ՝ Ալ. ­Թոփ­չեա­նէ եւ Ս. Ս­րա­պիո­նեա­նէ):
3) «­Խա­ւա­րի մէջ» պատ­մո­ւածք­նե­րու ժո­ղո­վա­ծու, խմբագր. Ստ. ­Թոփ­չեան, Խ. ­Սա­մո­ւէ­լեան, («­Լոյս» հրատ., 1991):
4) ­Դեկտ. 15, 2016ին, կազ­մա­կեր­պու­թեամբ «­Հա­մազ­գա­յին»ի ու Ե­րե­ւա­նի ­Պետ. ­Հա­մալ­սա­րա­նի, մաս­նակ­ցու­թեամբ նաեւ Հ.Հ. սփիւռ­քի նա­խա­րա­րու­թեան:
5) ­Գիւմ­րի, 2013, «Դ­պիր» հրա­տա­րակ­չու­թիւն:
6) Իբր Ա. Ա­հա­րո­նեա­նի գոր­ծին նո­ւի­րո­ւած մե­նագրու­թիւն­ներ՝ Գ. ­Խա­չի­կեա­նի հա­տո­րի կող­քին, բա­ցի Ստ. ­Թոփ­չեա­նի ար­դէն նշո­ւած գոր­ծէն, Ե­րե­ւա­նի գրա­խա­նութ­նե­րը կը տրա­մադ­րեն նո­րա­գոյն աշ­խա­տա­սի­րու­թիւն մը, դար­ձեալ հա­մադ­րա­կան, բա­նա­սէր ­Վար­դան Գ­րի­գո­րեա­նէ՝ «Ա. Ա­հա­րո­նեան. հա­յոց ա­զա­տա­սի­րու­թեան եւ տա­ռա­պան­քին տա­րե­գի­րը» խո­րագ­րեալ («­Տիր» հրա­տա­րակ­չու­թիւն, 2014): ­Հի­նե­րը չան­տե­սե­լու փոյ­թով, եւ փա­կե­լու հա­մար ա­հա­րո­նեա­նա­կան մե­նագ­րու­թիւն­նե­րու շար­քը, յի­շա­տա­կեմ նաեւ Մկր­տիչ ­Պար­սա­մեա­նի «Ա­ւե­տիս Ա­հա­րո­նեան. կեան­քը եւ գրա­կա­նու­թիւ­նը», հրատ. ­Փա­րիզ, 1930: