Ա­ւե­տիս Ա­հա­րո­նեան (1866-1948).

«Ա­զա­տու­թեան ճա­նա­պար­հին» ան­զու­գա­կան եր­գի­չը

0
1108

151 տա­րի ա­ռաջ, 4 ­Յու­նո­ւար 1866ին, հայ­րե­նի Իգ­դիր գա­ւա­ռի Իգ­դիր­մա­ւա գիւ­ղի դար­բին Ա­ռա­քել Ա­հա­րո­նեա­նի տու­նը ցնծու­թեան մէջ էր։ Այդ օր լոյս աշ­խարհ ե­կած էր Ա­հա­րո­նեան­նե­րու ա­րու զա­ւակ մը, ո­րուն Ա­ւե­տիս ա­նու­նը տո­ւած էին՝ Ք­րիս­տո­սի ծնուն­դի նա­խօ­րէին ծնած ըլ­լա­լուն հա­մար։
Եւ ինչ­պէս որ ժո­ղո­վուր­դը կ­՚ը­սէ, թէ սո­վո­րա­բար մար­դուս ա­նու­նը կը կան­խո­րո­շէ ա­նոր նկա­րա­գի­րը, Ա­ւե­տիս Ա­հա­րո­նեան իս­կա­պէս ալ ա­ւե­տա­բեր ե­ղաւ՝ հայ ժո­ղո­վուր­դի ազ­գա­յին ա­զա­տագ­րու­թեան ար­շա­լոյ­սը ա­ւե­տե­լու ա­ռու­մով։
Ա­ւե­տիս Ա­հա­րո­նեան պեր­ճա­խօս մարմ­նա­ւո­րում մը ե­ղաւ լռել չգիտ­ցող, այ­լեւ՝ ստրկա­յին հնա­զան­դու­թեան լռու­թիւ­նը մեր­ժող ­Հա­յու, որ իր գրի­չով ու խօս­քով սե­րունդ­ներ ոտ­քի հա­նեց, ըմ­բոս­տաց­ման մղեց եւ բո­լո­րին վա­րա­կեց ան­սա­կարկ անձ­նո­ւի­րու­մի տա­րեր­քով՝ յա­նուն ­Հա­յաս­տա­նի ու հայ ժո­ղո­վուր­դի ա­զա­տագ­րու­թեան սրբա­զան կռո­ւին։
Գ­րա­կան-ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան ու հան­րա­յին-քա­ղա­քա­կան իր ողջ կեանքն ու գոր­ծու­նէու­թիւ­նը Ա­հա­րո­նեան շնչա­ւո­րեց ­Հա­յոց Աշ­խար­հի պաշ­տա­մուն­քով՝ բո­ցա­շունչ բա­նաս­տեղ­ծա­կա­նու­թեամբ սե­րունդ­նե­րուն ա­ւե­տե­լով.
«­Հայ­րե­նի ա­ւե­րակ­նե­րի մի­ջից ­Հա­յաս­տա­նը պի­տի բարձ­րա­նայ լու­սա­ճա­ճանչ ճա­կա­տով ե՛ւ լոյ­սի հա­մար, ա­զա­տու­թեան հա­մար, սի­րոյ հա­մար։
«­Դէ՜, է­լի մի ան­գամ եւ այ­սու­հե­տեւ յա­ւի­տե­նա­պէս, թող հնչո­ւի մեր աշ­խար­հում աշ­խա­տան­քի մեծ եր­գը։
«…Ես հա­ւա­տում եմ, հա՛յ ժո­ղո­վուրդ, քո դար­ձին, ինչ­պէս հա­ւա­տում եմ, որ ա­մէն ա­ռա­ւօտ ար­շա­լոյ­սը կը բա­ցո­ւի։ ­Հա­ւա­տում եմ, վասն­զի կամր­ջըն­կեց Ա­րաք­սի ա­փե­րին ­Մա­սի­սի խորհր­դա­ւոր հա­յեաց­քի տակ մեր հայ­րե­նի­քը կայ, որ մեր թրթռա­ցող հո­գին է բռնել իր մայ­րա­կան քնքոյշ ձեռ­նե­րի մէջ եւ ակն­դէտ ու խռո­վա­յոյզ՝ նա­յում, նա­յո՜ւմ է ճամ­բա­նե­րին։
«Եւ հե­ռու չէ այն օ­րը, երբ բա­զուկ­նե­րը տա­րա­ծած, նա կ’ըն­դու­նի հե­ռա­ւոր հո­րի­զոն­նե­րի տակ յա­ծող ու հե­ծող իր զա­ւակ­նե­րի կա­րօ­տա­կէզ բազ­մու­թիւն­նե­րը, եւ բիւ­րա­ւոր ձայ­ներ կը թնդան ­Մայր Ա­րաք­սի ա­փե­րին։
«Ար­մե­նիա, Ար­մե­նիա, ո՜վ իմ հո­գու յա­ւի­տե­նա­կան ա­պաս­տան, ո՜վ իմ պաշ­տե­լի հայ­րե­նիք»։
Այդ­պէ՛ս, հա­յոց աշ­խար­հի պաշ­տա­մուն­քին նո­ւի­րուած վե­հա­շուք բա­նաս­տեղ­ծը, «Ա­զա­տու­թեան ­Ճա­նա­պար­հին» ան­զու­գա­կան երգի­չը եւ հայ քա­ղա­քա­կան մտքի ար­ժա­նա­ւոր ներ­կա­յա­ցու­ցի­չը դառ­նա­լու կո­չո­ւած էր իգ­դիր­ցի դար­բին Ա­ռա­քել Ա­հա­րո­նեա­նի յար­կին տակ ծնած Ա­ւե­տի­սը, ո­րուն մայ­րը՝ ­Զար­դար գիւ­ղի միակ կար­դալ-գրել գիտ­ցող կինն էր։ ­Հօր վա­ղա­հաս մա­հո­ւան (1878) հե­տե­ւան­քով՝ Ա­հա­րո­նեան կարճ ժա­մա­նակ մը ստի­պո­ւե­ցաւ ընդ­հա­տե­լու տեղ­ւոյն նա­խակր­թա­րա­նէն ներս իր ստա­ցած ու­սու­մը եւ աշ­խա­տան­քի անց­նե­լու։ ­Բայց ու­սում­նա­տենչ պա­տա­նիին ըն­դու­նա­կու­թեանց քա­ջա­ծա­նօթ Իգդ­իրի վար­ժա­րա­նին տնօ­րէ­նը՝ ­Դա­ւիթ ­Քա­լան­թար միջ­նոր­դեց եւ, իր հո­գա­տա­րու­թեան տակ, ոչ միայն Իգ­դի­րի նա­խակր­թա­րան վե­րա­դար­ձուց Ա­հա­րո­նեա­նին, այ­լեւ՝ դա­սա­ւո­րեց, որ պա­տա­նի Ա­ւե­տիս ըն­դու­նո­ւի Էջ­միած­նի ­Գէոր­գեան ­Ճե­մա­րան։
Ա­հա­րո­նեան իր հիմ­նա­կան ու­սումն ու հա­յե­ցի կազ­մա­ւո­րու­մը ստա­ցաւ Էջ­միած­նի ­Գէոր­գեան ­Ճե­մա­րա­նէն, ո­րուն յե­ղա­փո­խա­շունչ մթնո­լոր­տին մէջ թրծո­ւե­ցան Ա­հա­րո­նեա­նի միտքն ու հո­գին։ Ու­սա­նո­ղա­կան այդ շրջա­նէն իսկ, հայ ժո­ղո­վուր­դի ու ­Հա­յաս­տա­նի ա­զա­տագ­րու­թեան պայ­քա­րի հու­նով ըն­թա­ցաւ Ա­հա­րո­նեան գրո­ղին եւ ազ­գա­յին գոր­ծի­չին ողջ կեան­քը։
­Զա­պէլ Ե­սա­յեա­նի կող­մէ «­Հայ գրա­կա­նու­թեան ­Թուխ Ա­րա­մազ­դը» հռչա­կո­ւած Ա­հա­րո­նեան ար­ձա­կով ստեղ­ծա­գոր­ծեց։ Ո­տա­նա­ւոր գրել գրե­թէ չփոր­ձեց, բայց հա­յոց սե­րունդ­նե­րուն ըն­ծա­յա­բե­րեց ըստ ա­մե­նայ­նի բա­նաս­տեղ­ծա­կա՛ն կշռոյ­թով բա­բա­խուն ար­ձակ է­ջեր՝ վէպ, վի­պակ, պատ­մո­ւածք, յու­շագ­րու­թիւն եւ ու­ղեգ­րու­թիւն։ ­Բա­նաս­տեղ­ծա­կան շուն­չով յա­գե­ցաւ յատ­կա­պէս իր մշա­կած հա­յե­րէ­նը, որ մեր լե­զո­ւի զոյգ թե­ւե­րուն՝ ա­րե­ւե­լա­հա­յե­րէ­նի եւ ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէ­նի գե­ղեց­կա­գոյն ա­ռանձ­նա­յատ­կու­թիւն­ներն ու հարս­տու­թիւն­նե­րը միա­ձու­լեց եւ նո­րո­վի հնչե­ցուց։ Ա­ւե­լի՛ն. ար­տա­կար­գօ­րէն բե­ղուն գրիչ ու­նե­ցաւ Ա­հա­րո­նեան եւ ա­ւե­լի քան 10 հա­տոր կը լեց­նէ 45 տա­րի­նե­րու վրայ եր­կա­րած ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան իր աշ­խա­տան­քին ար­գա­սի­քը:
­Թէեւ Ա­հա­րո­նեան սկսաւ գրել 1887ին, բայց հայ գրա­կա­նու­թեան ան­դաս­տա­նէն ներս ա­նոր մրրկա­շունչ ներ­կա­յու­թիւ­նը զգա­լի դար­ձաւ 1898էն սկսեալ, երբ Հ.Յ.Դ. օր­գան «Դ­րօ­շակ»ի է­ջե­րուն եւ ­Ղա­րիբ ստո­րագ­րու­թեամբ լոյս ըն­ծա­յեց հայ ազ­գա­յին-ա­զա­տագ­րա­կան շար­ժու­մէն ներշն­չո­ւած իր պատ­մո­ւածք­նե­րը։ ­Հե­տա­գա­յին «Ա­զա­տու­թեան ­Ճա­նա­պար­հին» ընդ­հա­նուր խո­րագ­րին տակ ա­ռան­ձին հա­տո­րով հրա­տա­րա­կո­ւած այդ պատ­մո­ւածք­նե­րը՝ «­Խա­յը», «Ա­րիւ­նոտ թթխմոր», «­Վազ­րիկ», «Ա­շու­ղը», «­Դարբ­նի եր­գը», «­Հայ­րէն» եւ միւս պատ­կեր­նե­րը բո­լորն ալ ան­մի­ջա­պէս գրա­ւե­ցին ըն­թեր­ցո­ղի միտքն ու սիր­տը՝ յե­ղա­փո­խա­կան շունչ ու ո­գի նե­րար­կե­լով յատ­կա­պէս ա­տե­նի նո­րա­հաս սե­րուն­դին։
­Մին­չեւ Ա­ւե­տիս Ա­հա­րո­նեան, հայ յե­ղա­փո­խա­շունչ գրա­կա­նու­թեան ու­ղին հար­թած էին ար­դէն ­Խա­չա­տուր Ա­բո­վեան եւ ­Րաֆ­ֆի։ ­Բայց ե­թէ Ա­բո­վեան եւ ­Րաֆ­ֆի հա­յոց պատ­մու­թե­նէն եւ հե­րո­սա­կան ան­ցեա­լէն կը ներշն­չո­ւէին՝ ի­րենց վի­պա­կա­նա­ցու­ցած հե­րոս­նե­րը կեան­քի կո­չե­լու հա­մար, Ա­հա­րո­նեան իր ամ­բողջ էու­թեամբ միա­խառ­նո­ւած էր ու­ժեղ թափ ստա­ցած հա­յոց ա­զա­տա­մար­տի կեն­դա­նի հե­րոս­նե­րուն հետ։ ­Նոյն պատ­ճա­ռով ալ, հայ ժո­ղո­վուր­դի 19րդ ­դա­րա­վեր­ջի ազ­գա­յին կեն­սա­կեր­պին ու ժո­ղովր­դա­յին ի­րա­կա­նու­թեան հա­րա­զատ հա­յե­լին ե­ղաւ Ա­հա­րո­նեա­նի գրա­կա­նու­թիւ­նը։
Այդ­պէ՛ս հայ գրա­կա­նու­թիւ­նը ու­նե­ցաւ ­Հայ Վշ­տի եւ ­Ցա­սու­մի, ­Նա­հա­տա­կու­թեան եւ ­Հե­րո­սա­կան ­Խո­յան­քի, ­Պայ­քա­րի եւ ­Յաղ­թա­նա­կի իր մեծ եր­գի­չը՝ Ա­ւե­տիս Ա­հա­րո­նեան ան­մահ ա­նու­նով։
Ի­րա­պէս լայն բա­ցո­ւած կար­կին մը ու­նե­ցաւ Ա­հա­րո­նեա­նի գրա­կան ժա­ռան­գու­թիւ­նը։ Իր գոր­ծե­րուն սոսկ թւու­մը բա­ւա­րար է՝ ընդ­հա­նուր պատ­կե­րա­ցում մը ու­նե­նա­լու հա­մար Ա­հա­րո­նեա­նի ընդգր­կած նիւ­թե­րուն, մտքի ո­լորտ­նե­րուն եւ բե­ղուն վաս­տա­կին մա­սին։ «­Պատ­կեր­ներ վեր­ջին տա­րի­նե­րի տաճ­կա­հա­յոց կեան­քից»(1900), «Ար­ցուն­քի հո­վիտ» (1902), «Ի­տա­լիա­յում» (1903), «Լ­ռու­թիւն» (1904), «­Սեւ թռչուն» (1910), «Իմ բան­տը» (1911), «­Պար­տո­ւած­ներ» (1912), «­Շո­ւէյ­ցա­րա­կան գիւ­ղը» (1913), «Իմ գիր­քը» (1927-1931) եւ այլ ա­նուն­նե­րով լոյս տե­սած իր գոր­ծե­րը կը վկա­յեն ոչ միայն հայ ար­ձա­կի տար­բեր բնա­գա­ւառ­նե­րուն մէջ Ա­հա­րո­նեա­նի կա­տա­րած մնա­յուն ներդ­րու­մին, այ­լեւ՝ մեծ գրո­ղին ու­նե­ցած հո­գեմ­տա­ւոր լայն հո­րի­զո­նին մա­սին։
Խս­տա­պա­հանջն ­Յա­կոբ Օ­շա­կան ան­գամ վկա­յեց, թէ «Ա­հա­րո­նեան մե­ծա­գոյն փա­րոս­նե­րէն մէկն է ապ­րող հա­յու­թեան։ ­Միակ դէմքն է ան, ո­րուն ճա­ռա­գայ­թու­մը դեռ ոչ մէ­կուն ան­հա­ճոյ ըլ­լա­լու պա­րա­գա­նե­րը ցոյց տո­ւած ըլ­լայ։ Ան­մահ է ան ցե­ղի բար­քե­րուն պատ­կե­րա­ցու­մին մէջ։ Ու­ժով ու բարձ­րօ­րէն գե­ղե­ցիկ է մեր դիւ­ցազ­նա­մար­տէն առ­նո­ւած կարգ մը է­փո­փէ­նե­րուն մէջ»։
Իսկ հայ գրա­կան-քննա­դա­տու­թեան միւս հսկա­յին՝ ­Նի­կոլ Աղ­բա­լեա­նի վկա­յու­թեամբ, «Ա­հա­րո­նեան գրա­գէտ է մե­ծա­տա­ղանդ եւ ազ­դու, մե­ծա­գոյ­նը ե­ղած­նե­րուն մէջ, որ գրի­չը ի սպաս է դնում հան­րա­յին վե­րել­քին… Որ­քան եւ վէճ լի­նի իր ա­րո­ւես­տի կա­տա­րե­լու­թեան մա­սին, սա­կայն, ե­թէ տաս­նի ճա­շա­կին գո­հա­ցում չի տա­լիս, հա­զա­րի սրտից է խօ­սում եւ հա­զար­նե­րի սո­վո­րեց­նում է մտա­ծել ու գոր­ծել հան­րօ­րէն, սա ինք­նին մեծ գործ է։ ­Հա­նա­պա­զօ­րեայ հացն է սա քա­ղա­քա­կան հա­յու­թեան հա­մար եւ մեծ խթա­նը ինք­նամ­փոփ հա­յին՝ դուրս գա­լու հա­մար իր ա­ռանձ­նու­թիւ­նից»։
Ա­հա­րո­նեա­նի գրա­կա­նու­թիւ­նը էա­պէս հա­յե­լին ե­ղաւ ա­նոր ազ­գա­յին-յե­ղա­փո­խա­կան աշ­խոյժ գոր­ծու­նէու­թեան։
­Յա­տուկ շեշ­տադ­րու­մի ար­ժա­նի են Ա­հա­րո­նեա­նի դաշ­նակ­ցա­կան դէմքն ու վաս­տա­կը, ո­րոնց տի­րա­կան գի­ծը հան­դի­սա­ցաւ գա­ղա­փա­րա­կան ու քա­ղա­քա­կան հա­ւա­սա­րակշ­ռո­ւած մօ­տե­ցու­մը։ Իբ­րեւ ­Դաշ­նակ­ցու­թեան մեծ ըն­տա­նի­քը բաղ­կաց­նող եւ տար­բեր մտա­ծո­ղու­թեանց տէր գոր­ծիչ­նե­րու բո­լո­րին կող­մէ ըն­դու­նո­ւած ան­վի­ճե­լի հե­ղի­նա­կու­թիւն՝ Ա­հա­րո­նեան իր կա­րե­ւոր ներդ­րու­մը ու­նե­ցաւ ­Դաշ­նակ­ցու­թեան եւ ընդ­հան­րա­պէս հայ ազ­գա­յին-ա­զա­տագ­րա­կան շար­ժու­մը յու­զող, փո­թոր­կող եւ ծանր պա­հե­րուն պա­ռակտ­ման վտան­գին տակ դնող տա­րա­կար­ծու­թեանց ու հա­կադ­րու­թեանց հա­ւա­սա­րակ­շո­ւած հար­թու­մին եւ փա­րա­տու­մին մէջ։ Ա­հա­րո­նեան օժ­տո­ւած էր ներ­քին միաս­նու­թիւն ա­ռա­ջաց­նե­լու եւ ար­մա­տա­ւո­րե­լու բա­ցա­ռիկ ըն­դու­նա­կու­թեամբ։
Իբ­րեւ այդ­պի­սին, Ա­հա­րո­նեան ­Դաշ­նակ­ցա­կա­նը կրցաւ ա­մէն բա­նէ վեր պա­հել հայ յե­ղա­փո­խա­կան շարժ­ման գա­ղա­փա­րա­կան եւ կազ­մա­կեր­պա­կան միաս­նու­թիւնն ու միու­թիւ­նը։ Իր վա­րա­կիչ օ­րի­նա­կով ու շուն­չով՝ յաղ­թա­հա­րեց ա­րեւմ­տա­հայն ու ա­րե­ւե­լա­հա­յը ի­րար­մէ բաժ­նե­լու եւ զի­րար հա­կադ­րե­լու ա­մէն կար­գի պա­ռակ­տիչ փոր­ձու­թիւն­ներ եւ սադ­րանք­ներ։ ­Կամր­ջող հե­ղի­նա­կու­թիւ­նը ե­ղաւ ազ­գայ­նա­կա­նին ու ըն­կեր­վա­րա­կա­նին, դի­ւա­նա­գէ­տին ու յե­ղա­փո­խա­կա­նին, մար­տա­կա­նին եւ մտա­ւո­րա­կա­նին։
­Մա­նա­ւանդ ­Կով­կա­սեան մի­ջա­վայ­րի մէջ ան­փո­խա­րի­նե­լի դե­րա­կա­տա­րու­թիւն ու­նե­ցաւ Ա­հա­րո­նեան հայ յե­ղա­փո­խա­կան շարժ­ման ներ­քին հա­մե­րաշ­խու­թիւ­նը պահ­պա­նե­լու եւ ար­մա­տա­ւո­րե­լու աս­պա­րէ­զին մէջ։ 1905էն 1907 ծայր ա­ռած ներ­քին հա­կա­սու­թեանց եւ պա­ռակ­տիչ թա­փան­ցում­նե­րու ա­լի­քին դէմ, ո­րուն հրահ­րու­մին մէջ բա­ցո­րոշ էր ցա­րա­կան սպա­սար­կու­թեանց սադ­րիչ քա­ղա­քա­կա­նու­թիւ­նը, Ա­ւե­տիս Ա­հա­րո­նեան հան­դի­սա­ցաւ գլխա­ւոր ծա­ռա­ցող­նե­րէն մէ­կը եւ, այդ պատ­ճա­ռով ալ, ­Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը ջլա­տե­լու ­Ցա­րա­կան իշ­խա­նու­թեանց ընդ­հա­նուր գրո­հի ժա­մա­նակ, 1909ին, Ա­հա­րո­նեան ա­ռա­ջին ձեր­բա­կա­լո­ւող­նե­րէն եւ ­Մե­տե­խի բանտ դա­տա­պար­տո­ւող­նե­րէն ե­ղաւ։
­Նոյն­պէս ա­ռանձ­նա­յա­տուկ ու­շադ­րու­թեան եւ ար­ժե­ւոր­ման կը կա­րօ­տի Ա­ւե­տիս Ա­հա­րո­նեա­նի ազ­գա­յին-պե­տա­կան գոր­ծու­նէու­թիւ­նը՝ հայ ժո­ղո­վուր­դի քա­ղա­քա­կան կամ­քը յաչս աշ­խար­հին ար­ժա­նա­ւո­րա­պէս ներ­կա­յաց­նե­լու Ա­հա­րո­նեա­նի վաս­տա­կը։
Սկ­սե­լով 1917ին ­Թիֆ­լի­սի մէջ գու­մա­րո­ւած ­Հա­յոց Ազ­գա­յին ­Հա­մա­գու­մա­րին նա­խա­գահ իր ընտ­րու­թե­նէն, անց­նե­լով ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան ար­տա­քին քա­ղա­քա­կա­նու­թեան եւ բա­նակ­ցու­թեանց գլխա­ւոր դէմ­քը հան­դի­սա­նա­լու իր պաշ­տօ­նա­վա­րու­թե­նէն եւ յան­գե­լով ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան ­Պա­տո­ւի­րա­կու­թեան նա­խա­գա­հի հան­գա­ման­քով ­Սեւ­րի ­Դաշ­նագ­րի իր կող­մէ ստո­րագ­րու­թեան, Ա­ւե­տիս Ա­հա­րո­նեան պա­տո­ւով տա­րաւ բազ­մա­չար­չար մեր ժո­ղո­վուր­դին ար­դա­րու­թեան եւ ա­զա­տու­թեան կան­չը աշ­խար­հին լսե­լու դարձ­նե­լու պա­տաս­խա­նա­տու ա­ռա­քե­լու­թիւ­նը։
­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան խոր­տա­կու­մէն եւ խորհր­դա­յին լու­ծի պար­տադ­րու­մէն ետք, Ա­հա­րո­նեան իր կար­գին տա­րա­գիր դար­ձաւ։ ­Հաս­տա­տո­ւե­ցաւ ­Փա­րիզ, ուր շա­րու­նա­կեց թէ գրա­կան-ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան, թէ՛ քա­ղա­քա­կան-դի­ւա­նա­գի­տա­կան իր բե­ղուն գոր­ծու­նէու­թիւ­նը։
­Բայց 11 փետ­րո­ւար 1934ին, ­Մար­սէյ­լի մէջ հան­դի­սա­ւոր ե­լոյ­թի մը պա­հուն, Ա­ւե­տիս Ա­հա­րո­նեան բա­ռա­ցիօ­րէն տա­պա­լե­ցաւ ճա­կա­տագ­րի ա­նո­ղոք հա­րո­ւա­ծին տակ։ Ու­ղե­ղի կա­թո­ւա­ծը բե­մին վրայ ան­դա­մա­լու­ծեց եւ ընդ­միշտ լռու­թեան մատ­նեց «Ա­զա­տու­թեան ­Ճա­նա­պար­հին» վիշ­տի ու ար­ցուն­քի, ցա­սու­մի եւ պայ­քա­րի անլ­ռե­լի եր­գի­չը, ո­րուն ար­տա­սա­նած վեր­ջին բա­ռը ե­ղաւ «­Հայ բա…նա…կ…ը»։
­Հա­յոց Ա­զա­տա­մարտի ան­զու­գա­կան եր­գի­չի ծննդեան տա­րե­դար­ձին նո­ւի­րո­ւած այս հպան­ցիկ ակ­նար­կը կ­’ար­ժէ եզ­րա­փա­կել՝ վեր­յի­շե­լով ու յու­շե­լով Ա­ւե­տիս Ա­հա­րո­նեա­նի ան­մո­ռա­նա­լի ու մար­գա­րէա­կան ծա­նօթ պատ­գա­մը.-
«­Հա­ւա­տա՛, հայ­րե­նիք, վի­րա­ւոր ու ա­րիւ­նա­քամ, դուն դար­ձեալ պի­տի ապ­րիս, վասն­զի ա­նա­պատ­նե­րի՝ բո­լոր ոռ­նա­ցող խու­ժան­ներն իսկ ան­զօր են սպան­նել լոյ­սը, որ մի բա­րի աս­տո­ւած, մի գթոտ աս­տո­ւած մի օր քո կար­կա­ռուն բա­զուկ­նե­րի մէջ դրեց, ո՜վ դու յոյ­սի հայ­րե­նիք, լոյ­սի հայ­րե­նիք…։
«Եւ դուք, ո՛վ մեր ա­րիւ­նով ու վաս­տա­կով յղփա­ցած բար­բա­րոս­ներ, ճամ­բայ տո­ւէք, հա­ւա­տա­ցէ՛ք, որ ձեր իսկ ձեռ­քով նա­հա­տա­կո­ւած հայ ցե­ղի ճի­գե­րով է, որ մի օր լոյս պի­տի տես­նէ։
«­Հա­ւա­տա­ցէ՛ք ու ճամ­բայ տո­ւէք»։

Ն.