­Պա­պիս ՆՈՐՇԷ­Նը

­Պա­պիս ՆՈՐՇԷ­Նը

0
6122

ԳԷՈՐԳ ՂԱԶԱՐԵԱՆ

­Պապս՝ ­Մար­գար ­Դաւ­թի ­Ղա­զա­րեա­նը, ծնո­ւել է 1902թ. (կամ 1907թ.), ­Վա­նի նա­հան­գի ­Նոր­շէն գիւ­ղում: ­Պապս թոռն էր ­Նոր­շէ­նի գիւ­ղա­պետ ­Ղա­զա­րի, ո­րի տոհ­մը, ինչ­պէս եւ հայ­կա­կան շատ ու շատ գեր­դաս­տան­ներ, խիստ ճիւ­ղա­ւո­րո­ւած էր: ­Հա­մի­դեան կո­տո­րած­նե­րից յե­տոյ, երբ շա­տե­րի հա­մար պարզ է դառ­նում, որ հա­յու­թեան գլխին այ­լեւս օր­հա­սա­կան մի ա­ղէտ է կա­խո­ւած, ­Ղա­զա­րենց գեր­դաս­տա­նից կա­րո­ղու­թեան տէր բա­ւա­կա­նին թո­ւով ան­ձինք թող­նում են ­Վաս­պու­րա­կան աշ­խարհն ու մեկ­նում Եւ­րո­պա եւ Ա­մե­րի­կա՝ յոր­դո­րե­լով ­Ղա­զա­րին միա­նալ ի­րենց: ­Սա­կայն ­Ղա­զարն ան­սա­սան կա­պո­ւած էր իր հո­ղին, իր գիւ­ղին:
Ե­կաւ ա­րիւ­նար­բու 1915 թո­ւա­կա­նը, երբ ­Վա­նի գիւ­ղե­րը են­թար­կո­ւե­ցին կազ­մա­կեր­պո­ւած յար­ձա­կում­նե­րի: ­Պա­պիս պատ­մա­ծով՝ ­Նոր­շէ­նի բնա­կին­չե­րը՝ ­Ղա­զա­րի գլխա­ւո­րու­թեամբ ո­րո­շում են պատս­պա­րո­ւել կղզում: ­Նա­խե­ւա­ռաջ կա­նանց, ե­րե­խա­նե­րին ու ծե­րե­րին նա­ւակ­նե­րով տա­նում են կղզի, յե­տոյ վե­րա­դառ­նում են դա­տար­կո­ւած ­Նոր­շէն՝ ցո­րեն ու սննդամթերք հասց­նե­լու ժո­ղովր­դին:
­Ղա­զարն իր տոհ­մի այլ ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րի պէս՝ հսկայ էր, մօտ եր­կու մետր հա­սա­կով, ֆի­զի­կա­կան մեծ ու­ժով: ­Նա իր ու­սե­րին է շա­լա­կում միան­գա­մից եր­կու պարկ ցո­րեն ու տա­նում նա­ւակ­ներ: ­Շու­տով դրանք լցւում են պար­կե­րով: ­Բայց հե­ռո­ւից հե­ռու ար­դէն նշմար­ւում են թուրք հրո­սակ­նե­րը: Տ­ղա­մար­դիկ բղա­ւում են, որ ­Ղա­զարն ար­դէն թող­նի պար­կերն ու շտա­պի դէ­պի նա­ւակ­նե­րը: ­Սա­կայն ­Ղա­զա­րը քաջ գի­տակ­ցում էր, որ ցո­րե­նի իւ­րա­քան­չիւր բուռ մի մար­դու կեանք կա­րող էր ար­ժե­նալ. նա հրա­ժար­ւում է դա­դա­րեց­նել աշ­խա­տան­քը եւ շա­րու­նա­կում է պար­կե­րը հասց­նել նա­ւակ­ներ, մին­չեւ որ ընկ­նում է հե­ռուից ար­ձա­կո­ւած թշնա­մու գնդա­կից…
­Պա­պիս ու այլ նոր­շէն­ցի­նե­րի պատ­մա­ծից մեր ըն­տա­նի­քում պարզ չէր, թէ ո՛ր կղզու մա­սին է խօս­քը: ­Կար­ծում էինք, թէ այդ կզին պէտք է Աղ­թա­մա­րը լի­նի: ­Հե­տա­գա­յում, երբ ես զբա­ղո­ւե­ցի հար­ցով, հաս­կա­նա­լի դար­ձաւ, որ դա ա­մե­նայն հա­ւա­նա­կա­նու­թեամբ ե­ղել է ­Լիմ կղզին, ո­րը յայտ­նի էր իր հնա­դա­րեան «Ս. ­Գէորգ» ա­նա­պա­տով: Են­թադ­րու­թիւնս հաս­տա­տո­ւեց, երբ ­Մայր Ա­թոռ Ս. Էջ­միած­նի «Ա­րա­րատ» ամ­սագ­րում (1915, էջ 177-178) գտայ պա­շա­րո­ւած վա­նե­ցի­նե­րի ա­հա այս ա­ղեր­սը՝ ուղ­ղո­ւած Ա­մե­նայն ­Հա­յոց ­Կա­թո­ղի­կոս ­Գէորգ Ե. ­Սու­րէ­նեան­ցին.

Գ­թա­ռատ եւ ­Վե­հա­փառ ­Տէ՛ր,

­Ձայն գու­ժի՜, ­Ձայն ող­բի և­ ա­ղա­ղա­կի՜ տա­րա­բախտ որ­դիքդ Ազ­գա­նա­զեան զար­մի ա­մէն­քը մէկ հա­րո­ւա­ծով յար­մա­տէ կո­տո­րե­ցան, ա­ւե­րակ ա­մա­յա­ցեալ ա­նա­պա­տա­ցեալ եր­կի­րը կու­լայ եւ կը խնդրէ իր կոր­սո­ւած որ­դի­նե­րը ու չի կրնար գտնել, զի այլ եւս չկան:
­Հինգ տա­րե­կան մա­նու­կէն մին­չեւ հա­րիւ­րա­մեայ ծե­րու­նին սրա­խող­խող ե­ղան, հար­սունք եւ կու­սանք միա­հա­մուռ գե­րո­ւե­ցան, գիւղ եւ դաշ­տը, լեռ ու ձո­րը, նկուղ ու հո­րը լիք են հա­յոց դիակ­նե­րով, գայ­լեր ու գա­զան­ներ յա­գե­ցան՝ գո­հա­ցան հա­յոց ա­րիւ­նով, գե­տեր եւ աղ­բիւր­ներ կար­միր փո­խո­ւած են, սա­կայն տա­կա­ւին մարդ գա­զան թիւրք կա­ռա­վա­րու­թիւ­նը չի յո­գա­նար, չի յա­գե­նար, դեռ կը փնտռէ՝ դեռ կ’ո­րո­նէ՝ նկուղ­նե­րէն՝ ձոր ու փոս­նե­րէն՝ ա­ղո­ւէս­նե­րու պէս դուրս կը հա­նէ ու կը խող­խո­ղէ:
­Վաս­պու­րա­կա­նը որ­պէս ապս­տամբ եւ հա­կա­ռակ ներ­կա­յա­ցու­ցո­ւած է թուրք կենդ­րո­նա­կան կա­ռա­վա­րու­թեան, եւ Ար­քա­յա­վա­ւեր հրո­վար­տա­կով ա­զատ ու հա­մար­ձակ սկսեալ Ապ­րիլ 6ին մինչ Ապ­րիլ 14ը, այս տո­ղեր գրո­ւած րո­պէին տա­կա­ւին կը կո­տո­րուին ան­մեղ հա­յեր, եւ քար ու հո­ղը կը ներ­կո­ւի հա­յու ան­մեղ ա­րիւ­նով:
­Մի­միայն մօտ 3000 ե­րի­տա­սարդ­նե­րով եւ նոյն թո­ւով կոյ­սե­րով եւ հարս­նե­րով պա­տո­ւած ծրա­րո­ւած կամք ­Լիմ Ա­նա­պա­տի կղզիի մէջ՝ համ­րե­լով օր­հա­սա­կա­նիս:
Ոչ մի կող­մէ օգ­նու­թիւն, ոչ մի կող­մէ փրկու­թիւն Աս­տուծ­մէ ի զատ, ի սէր Աս­տու­ծոյ, ­Հայր, ­Հայր, ո­ղոր­մէ մեզ, ան­մի­ջա­կան եւ ե­րա­գա­հաս ը­րէ օգ­նու­թեան ­Ձեռ­քը եւ փրկու­թեան ժա­մը:
Ե­թէ ե­րեք օր ալ ու­շա­նայ գու­ցէ ալ ոչ ոք մնայ, բա­ցի կոճ­չա­յեալ հայ գա­ւառ­նե­րէն:
Ա՜հ, սա փտտած եւ մէջ պա­րապ մի ծառ էր, ի՞ն­չու ռու­սա­կան մի թե­թեւ հովն ալ այս­քան ու­շա­ցաւ:
­Սահ­ման­ներ պա­րապ են, ու­ժը չկայ ­Վա­նի մէջ, ե­թէ ռուս կա­ռա­վա­րու­թիւ­նը զբա­ղո­ւած է, գէթ եր­կու կամ ե­րեք հա­զար մեր հա­մա­րիւն եղ­բայր­նե­րէն մեզ օգ­նու­թիւն փու­թաց­նե­լու շնորհ ու գթու­թիւն թող չզլա­նայ նոյն քրիս­տո­նէա­պաշտ­պան հզօր կայս­րու­թիւնն եղ­ջե­րու­նե­րու ոտ­նե­րով եւ Ար­ծո­ւի թե­ւե­րով: ­Կը հա­ւա­տանք, որ թուր­քը ի սպառ պի­տի իյ­նայ ­Վա­նի մէջ: ­Վա­նը պա­րիսպ­նե­րով ներս հրդե­հո­ւած ու կո­տո­րո­ւած է, իսկ Այ­գես­տա­նը կը լսո­ւի թէ տա­կա­ւին կը մնայ դի­մադ­րա­կան, շրջա­պա­տո­ւած բոց ու կրա­կով:
Արդ յոյս­նե­րիս ու սրտեր­նիս առ ­Բարձ­րեալն Աս­տո­ւած, իսկ աչ­քեր­նիս դէ­պի օգ­նու­թեան շա­ւիղ­ներ յա­ռած, կը սպա­սենք կի­սա­մեռ: Ար­դեօք, Աս­տուած մեր, չենք գի­տեր ­Ձեր օգ­նու­թիւն ե­րա­գա­հաս պի­տի լի­նի՞, ե­թէ ոչ թուրք կա­ռա­վա­րու­թեան թնթա­նօթ­ներ կամ զի­նո­ւոր­նե­րով լե­ցո­ւած նա­ւե­րը:
Կղ­զիաբ­նակ սե­ւա­բախտ եւ սգա­ւոր կրօ­նա­կանք եւ աշ­խար­հա­կանք:

14 Ապ­րի­լի 1915
­Լիմ Ա. Ա­նա­պատ

­Լի­մի «Ս. ­Գէորգ» վան­քում գիւ­ղա­ցի­նե­րը փա­կո­ւած են մնում մօտ մէկ ա­միս: Երբ պա­շա­րու­մը դա­դա­րում է, նրանք ցա­մաք են վե­րա­դառ­նում: Լ­ճա­փին դեռ ըն­կած էր ի­րենց կեան­քը անձ­նա­զո­հա­բար փրկած ­Ղա­զա­րի ուռ­չած մար­մի­նը: Ե­րախ­տա­պարտ վա­նե­ցի­նե­րը հէնց տե­ղում զայն մայր հո­ղին են յանձ­նում: Իսկ յե­տոյ սկսւում է գաղ­թի ճա­նա­պար­հը դէ­պի «ռու­սա­կան հող»՝ Ա­րե­ւե­լեան ­Հա­յաս­տան: Այդ ու­ղին իս­կա­կան խա­չի ճա­նա­պարհ էր, ո­րին բո­լո­րը չէ, որ դի­մա­նում էին… Այս­պէս, ինչ-որ տեղ պա­պիս ըն­տա­նի­քը թփե­րի տակ ման­կան լաց է լսում: ­Մօ­տե­նա­լով՝ տես­նում են, որ մա­նուկն ի­րենց ազ­գա­կանն է՝ ­Յո­վա­կիմ ա­նու­նով: Ն­րան վերց­նում են ի­րենց հետ ու ա­ռաջ գնա­լով, ինչ-որ բնա­կա­վայ­րում տես­նում են ե­րե­խա­յի մօ­րը: ­Պարզ­ւում է, որ մայ­րը, չդի­մա­նա­լով դժո­ւա­րու­թիւն­նե­րին, ե­րե­խա­յին դի­տա­ւո­րեալ էր թո­ղել ճամ­բին…
Երբ վեր­ջա­պէս հաս­նում են Ա­րե­ւե­լեան ­Հա­յաս­տան, պա­պիս հայ­րը՝ ­Դա­ւի­թը, ըն­տա­նի­քը թող­նում է Ար­տա­շա­տում, իսկ ին­քը մեկ­նում է Էջ­միա­ծին, որ­պէս­զի այն­տեղ տուն գնի: ­Նա իր կա­շո­ւէ գօ­տու մէջ էր կա­րել հա­րիւր յի­սուն տաճ­կա­կան ոս­կի, ո­րը եւ ըն­տա­նի­քի ամ­բողջ ապ­րուստն էր: Էջ­միած­նում այդ օ­րե­րին կու­տա­կո­ւել էին բազ­մա­հա­զար գաղ­թա­կան­ներ՝ ա­ռանց անհ­րա­ժեշտ սնուն­դի, մի­ջոց­նե­րի, դե­ղօ­րայ­քի: Եւ շու­տով խո­լե­րան սկսում իր հունձ­քը: ­Մա­հո­ւան գե­րան­դին տա­նում է նաեւ ­Դաւ­թի կեան­քը. նա վա­րակ­ւում է մա­հա­բեր հի­ւան­դու­թեամբ եւ թաղ­ւում եղ­բայ­րա­կան գե­րեզ­մա­նո­ցում, իսկ նրա կինն ու որ­դին Ար­տա­շա­տում մնում են ա­ռանց ո­րե­ւէ մի­ջո­ցի: ­Պա­պիս մայ­րը՝ ­Հե­րիք­նա­զը քան­դում է ի­րենց հետ բե­րած բար­ձե­րը, եւ դրանց մի­ջի բամ­բա­կից կա­րո­ղա­նում է եր­կու զոյգ գուլ­պայ գոր­ծել: ­Վա­ճա­ռո­ւա­ծի գու­մա­րով ա­ւե­լի բամ­բակ են գնում, եւ վա­ճառ­քի են հան­ւում է­լի մի քա­նի զոյգ գուլ­պա­ներ: Եւ այս­պէս շա­րու­նա­կակ, մին­չեւ որ ստաց­ւում է ա­մէ­նօ­րեայ հա­ցի գու­մար վաս­տա­կել: ­Հե­տա­գա­յում ­Հե­րիք­նազն ա­մուս­նա­նում է, իսկ գոր­ծու­նեայ պապս նոյ­նիսկ պա­րէ­նի կրպակ է բա­ցում եւ տաս­նեօթ տա­րե­կա­նում ա­մուս­նա­նում է տասն­հին­գա­մեայ տա­տիս՝ ­Վար­սե­նի­կի հետ: Ն­րա մա­սին ես ար­դէն պատ­մել եմ մի ա­ռան­ձին հրա­պա­րակ­մամբ (տես http://azator.gr/?p=1856):
Իսկ յե­տոյ պի­տի գա­յին Երկ­րորդ Աշ­խար­հա­մար­տի աշ­խար­հա­ւեր տա­րի­նե­րը: ­Բա­րե­բախ­տա­բար, ­Մար­գար պապս՝ ա­ռող­ջա­կան պատ­ճառ­նե­րով, ծա­ռա­յու­թիւնն անց­կաց­նում է թի­կուն­քում, եւ ոչ թէ ռազ­մա­ճա­կա­տում: ­Պա­տե­րազ­մից յե­տոյ նա վե­րա­դառ­նում է Ե­րե­ւան, որ­տեղ ըն­տա­նեօք բնա­կու­թիւն էր հաս­տա­տել դեռ պա­տե­րազ­մից ա­ռաջ, եւ աշ­խա­տում է հա­սա­րակ բա­նո­ւոր քի­միա­կան գոր­ծա­րա­նում: ­Տա­նը իր սի­րած տե­ղը նկուղն էր, որ­տեղ սի­րում էր իջ­նել, մէկ բա­ժակ օ­ղի խմել ու գաղտ­նի եր­գել ազ­գա­յին-ա­զա­տագ­րա­կան եր­գե­րը: ­Կեան­քի վեր­ջին տա­րի­նե­րը նա անց­կաց­րեց կու­րա­ցած ու ան­կող­նա­յին վի­ճա­կում. կու­րա­ցել էր, քա­նի որ գոր­ծա­րա­նում թու­նա­ւոր նիւթ էր ժայթ­քել ու վնա­սել աչ­քե­րը: ­Նա մա­հա­ցաւ 1987թ., մին­չեւ վերջ էլ ե­րա­զե­լով ­Վա­նայ ծո­վակն ու իր հայ­րե­նի ­Նոր­շէ­նը տես­նե­լու մա­սին…