Աւետիս Ահարոնեան (1866-1948)

Աւետիս Ահարոնեան (1866-1948). ­Հա­յոց Աշ­խար­հի պաշ­տա­մուն­քին բո­ցա­շունչ ա­ւե­տա­բե­րը Ն.

0
535

«­Հա­ւա­տա՛, հայ­րե­նիք, վի­րա­ւոր ու ա­րիւ­նա­քամ, դուն դար­ձեալ պի­տի ապ­րիս, վասն­զի ա­նա­պատ­նե­րի բո­լոր ոռ­նա­ցող խու­ժան­ներն իսկ ան­զօր են սպան­նե­լու լոյ­սը, որ մի բա­րի աս­տո­ւած, մի գթոտ աս­տո­ւած մի օր քո կար­կա­ռուն բա­զուկ­նե­րի մէջ դրեց, ո՜վ դու յոյ­սի հայ­րե­նիք, լոյ­սի հայ­րե­նիք…։
«Եւ դուք, ո՛վ մեր ա­րիւ­նով ու վաս­տա­կով յղփա­ցած բար­բա­րոս­ներ, ճամ­բայ տո­ւէք, հա­ւա­տա­ցէ՛ք, որ ձեր իսկ ձեռ­քով նա­հա­տա­կո­ւած հայ ցե­ղի ճի­գե­րով է, որ մի օր լոյ­սը պի­տի տես­նէք։
«­Հա­ւա­տա­ցէ՛ք ու ճամ­բայ տո­ւէք»։
­Հա­յոց Աշ­խար­հի պաշ­տա­մուն­քը եւ հայ ժո­ղո­վուր­դին հան­դէպ ա­նե­րեր հա­ւատ­քը այս աս­տի­ճան խո­րու­թեամբ, վե­հու­թեամբ ու բո­ցա­շունչ բա­նաս­տեղ­ծա­կա­նու­թեամբ մեր սե­րունդ­նե­րուն ա­ւե­տող եր­գիչն է Ա­ւե­տիս Ա­հա­րո­նեան, ո­րուն ծնուն­դը կը նշենք ­Յու­նո­ւա­րի ա՛յս օ­րը։
4 ­Յու­նո­ւա­րին, 1866 թո­ւա­կա­նին, հայ­րե­նի Իգ­դիր գա­ւա­ռի Իգ­դիր­մա­ւա գիւ­ղի դար­բին Ա­ռա­քել Ա­հա­րո­նեա­նի յար­կին տակ ծնաւ ա­րու զա­ւակ մը, ո­րուն Ա­ւե­տիս ա­նու­նը տո­ւին՝ Ք­րիս­տո­սի ծնուն­դի նա­խօ­րէի զու­գա­դի­պու­թեան՝ ա­ւե­տի­սի՜ ներշն­չու­մով։
Եւ ինչ­պէս որ եր­բեմն ա­նու­նը կը կան­խո­րո­շէ տո­ւեալ ան­ձի նկա­րա­գի­րը, Ա­ւե­տիս Ա­հա­րո­նեան իս­կա­պէս ալ ա­ւե­տա­բեր ե­ղաւ՝ հայ ժո­ղո­վուր­դի ազ­գա­յին ա­զա­տագ­րու­թեան ար­շա­լոյ­սը ա­ւե­տե­լու ա­ռու­մով։
Ե­ղաւ լռել չգիտ­ցող, այ­լեւ ստրկա­յին հնա­զան­դու­թեան լռու­թիւ­նը մեր­ժող ­Հա­յը, որ իր գրի­չով ու խօս­քով սե­րունդ­ներ ոտ­քի հա­նեց, ըմ­բոս­տաց­ման մղեց եւ բո­լո­րին վա­րա­կեց ան­սա­կարկ անձ­նո­ւի­րու­մի տա­րեր­քով՝ յա­նուն ­Հա­յաս­տա­նի ու հայ ժո­ղո­վուր­դի ամ­բող­ջա­կան ա­զա­տագ­րու­թեան սրբա­զան կռո­ւին։
Ա­հա­րո­նեան իր հիմ­նա­կան ու­սումն ու հա­յե­ցի կազ­մա­ւո­րու­մը ստա­ցաւ Էջ­միած­նի «­Գէոր­գեան» ­Ճե­մա­րա­նէն, ո­րուն յե­ղա­փո­խա­շունչ մթնո­լոր­տին մէջ թրծո­ւե­ցան Ա­հա­րո­նեա­նի միտքն ու հո­գին։ Ու­սա­նո­ղա­կան շրջա­նէն իսկ, հայ ժո­ղո­վուր­դի ու ­Հա­յաս­տա­նի ա­զա­տագ­րու­թեան պայ­քա­րի հու­նով ըն­թա­ցաւ Ա­հա­րո­նեան գրո­ղին եւ ազ­գա­յին գոր­ծի­չին ողջ կեան­քը։
­Զա­պէլ Ե­սա­յեա­նի կող­մէ «­Հայ գրա­կա­նու­թեան ­Թուխ Ա­րա­մազ­դը» հռչա­կո­ւած Ա­հա­րո­նեան ար­ձա­կով ստեղ­ծա­գոր­ծեց։ Ո­տա­նա­ւոր գրել գրե­թէ չփոր­ձեց, բայց հա­յոց սե­րունդ­նե­րուն ըն­ծա­յա­բե­րեց ըստ ա­մե­նայ­նի բա­նաս­տեղ­ծա­կա՛ն կշռոյ­թով բա­բա­խուն ար­ձակ է­ջեր՝ վէպ, վի­պակ, պատ­մո­ւածք, յու­շագ­րու­թիւն եւ ու­ղեգ­րու­թիւն։ ­Բա­նաս­տեղ­ծա­կան շուն­չով յա­գե­ցաւ յատ­կա­պէս իր մշա­կած հա­յե­րէ­նը, որ մեր լե­զո­ւի զոյգ թե­ւե­րուն՝ ա­րե­ւե­լա­հա­յե­րէ­նի եւ ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէ­նի գե­ղեց­կա­գոյն ա­ռանձ­նա­յատ­կու­թիւն­ներն ու հարս­տու­թիւն­նե­րը միա­ձու­լեց եւ նո­րո­վի հնչե­ցուց։ Ա­ւե­լի՛ն. ար­տա­կար­գօ­րէն բե­ղուն գրիչ ու­նե­ցաւ Ա­հա­րո­նեան եւ ա­ւե­լի քան 10 հա­տոր կը լեց­նէ 45 տա­րի­նե­րու վրայ եր­կա­րած ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան իր աշ­խա­տան­քին ար­գա­սի­քը:
­Թէեւ Ա­հա­րո­նեան սկսաւ գրել 1887ին, բայց հայ գրա­կա­նու­թեան ան­դաս­տա­նէն ներս ա­նոր մրրկա­շունչ ներ­կա­յու­թիւ­նը զգա­լի դար­ձաւ 1898էն սկսեալ, երբ Հ.Յ.Դ. օր­գան «Դ­րօ­շակ»ի է­ջե­րուն եւ ­Ղա­րիբ ստո­րագ­րու­թեամբ լոյս ըն­ծա­յեց հայ ազ­գա­յին-ա­զա­տագ­րա­կան շար­ժու­մէն ներշն­չո­ւած իր պատ­մո­ւածք­նե­րը։
­Հե­տա­գա­յին «Ա­զա­տու­թեան ­Ճա­նա­պար­հին» ընդ­հա­նուր խո­րագ­րին տակ ա­ռան­ձին հա­տո­րով հրա­տա­րա­կո­ւած այդ պատ­մո­ւածք­նե­րը՝ «­Խա­յը», «Ա­րիւ­նոտ թթխմոր», «­Վազ­րիկ», «Ա­շու­ղը», «­Դարբ­նի եր­գը», «­Հայ­րէն» եւ միւս պատ­կեր­նե­րը բո­լորն ալ ան­մի­ջա­պէս գրա­ւե­ցին ըն­թեր­ցո­ղի միտքն ու սիր­տը՝ յե­ղա­փո­խա­կան շունչ ու ո­գի նե­րար­կե­լով յատ­կա­պէս ա­տե­նի նո­րա­հաս սե­րուն­դին։
­Մին­չեւ Ա­ւե­տիս Ա­հա­րո­նեան՝ հայ յե­ղա­փո­խա­շունչ գրա­կա­նու­թեան ու­ղին հար­թած էին ար­դէն ­Խա­չա­տուր Ա­բո­վեան եւ ­Րաֆ­ֆի։ ­Բայց ե­թէ Ա­բո­վեան եւ ­Րաֆ­ֆի հա­յոց պատ­մու­թե­նէն եւ հե­րո­սա­կան ան­ցեա­լէն կը ներշն­չո­ւէին՝ ի­րենց վի­պա­կա­նա­ցու­ցած հե­րոս­նե­րը կեան­քի կո­չե­լու հա­մար, Ա­հա­րո­նեան իր ամ­բողջ էու­թեամբ միա­խառ­նո­ւած էր ու­ժեղ թափ ստա­ցած հա­յոց ա­զա­տա­մար­տի կեն­դա­նի հե­րոս­նե­րուն հետ։ ­Նոյն պատ­ճա­ռով ալ հայ ժո­ղո­վուր­դի 19րդ ­դա­րա­վեր­ջի ազ­գա­յին կեն­սա­կեր­պին ու ժո­ղովր­դա­յին ի­րա­կա­նու­թեան հա­րա­զատ հա­յե­լին ե­ղաւ Ա­հա­րո­նեա­նի գրա­կա­նու­թիւ­նը։
Այդ­պէ՛ս, հայ գրա­կա­նու­թիւ­նը ու­նե­ցաւ ­Հայ Վշ­տի եւ ­Ցա­սու­մի, ­Նա­հա­տա­կու­թեան եւ ­Հե­րո­սա­կան ­Խո­յան­քի, ­Պայ­քա­րի եւ ­Յաղ­թա­նա­կի իր մեծ եր­գի­չը՝ Ա­ւե­տիս Ա­հա­րո­նեան ան­մահ ա­նու­նով։
Ի­րա­պէս լայն բա­ցո­ւած հո­գեմ­տա­ւոր եւ գե­ղա­րո­ւես­տա­կան ընդգր­կուն կար­կի­նով օժ­տո­ւած է Ա­հա­րո­նեա­նի գրա­կան ժա­ռան­գու­թիւ­նը։ Իր գոր­ծե­րուն սոսկ թւու­մը բա­ւա­րար է՝ ընդ­հա­նուր պատ­կե­րա­ցում մը ու­նե­նա­լու հա­մար Ա­հա­րո­նեա­նի ընդգր­կած նիւ­թե­րուն եւ բե­ղուն վաս­տա­կին մա­սին։ «­Պատ­կեր­ներ վեր­ջին տա­րի­նե­րի տաճ­կա­հա­յոց կեան­քից»(1900), «Ար­ցուն­քի հո­վիտ» (1902), «Ի­տա­լիա­յում» (1903), «Լ­ռու­թիւն» (1904), «­Սեւ թռչուն» (1910), «Իմ բան­տը» (1911), «­Պար­տո­ւած­ներ» (1912), «­Շո­ւէյ­ցա­րա­կան գիւ­ղը» (1913), «Իմ գիր­քը» (1927¬1931) եւ այլ ա­նուն­նե­րով լոյս տե­սած Ա­հա­րո­նեա­նի գոր­ծե­րը կը վկա­յեն ոչ միայն հայ ար­ձա­կի տար­բեր բնա­գա­ւառ­նե­րուն մէջ հե­ղի­նա­կին կա­տա­րած մնա­յուն ներդ­րու­մին, այ­լեւ՝ մեծ գրո­ղին ու­նե­ցած հո­գեմ­տա­ւոր լայն հո­րի­զո­նին մա­սին։
Այդ ար­ժե­ւո­րու­մով ալ, խստա­պա­հանջն ­Յա­կոբ Օ­շա­կան վկա­յեց, թէ «Ա­հա­րո­նեան մե­ծա­գոյն փա­րոս­նե­րէն մէկն է ապ­րող հա­յու­թեան։ ­Միակ դէմքն է ան, ո­րուն ճա­ռա­գայ­թու­մը դեռ ոչ մէ­կուն ան­հա­ճոյ ըլ­լա­լու պա­րա­գա­նե­րը ցոյց տո­ւած ըլ­լայ։ Ան­մահ է ան ցե­ղի բար­քե­րուն պատ­կե­րա­ցու­մին մէջ։ Ու­ժեղ ու բարձ­րօ­րէն գե­ղե­ցիկ է մեր դիւ­ցազ­նա­մար­տէն առ­նո­ւած կարգ մը է­փո­փէ­նե­րուն մէջ»։
Իսկ հայ գրա­կան-քննա­դա­տու­թեան միւս հսկա­յին՝ ­Նի­կոլ Աղ­բա­լեա­նի վկա­յու­թեամբ, «Ա­հա­րո­նեան գրա­գէտ է մե­ծա­տա­ղանդ եւ ազ­դու, մե­ծա­գոյ­նը ե­ղած­նե­րուն մէջ, որ գրի­չը ի սպաս է դնում հան­րա­յին վե­րել­քին… Որ­քան եւ վէճ լի­նի իր ա­րո­ւես­տի կա­տա­րե­լու­թեան մա­սին, սա­կայն, ե­թէ տաս­նի ճա­շա­կին գո­հա­ցում չի տա­լիս, հա­զա­րի սրտից է խօ­սում եւ հա­զար­նե­րի սո­վո­րեց­նում է մտա­ծել ու գոր­ծել հան­րօ­րէն, սա ինք­նին մեծ գործ է։ ­Հա­նա­պա­զօ­րեայ հացն է սա քա­ղա­քա­կան հա­յու­թեան հա­մար եւ մեծ խթա­նը ինք­նամ­փոփ հա­յին՝ դուրս գա­լու հա­մար իր ա­ռանձ­նու­թիւ­նից»։
Ա­հա՛ այս տա­րո­ղու­թեամբ մե­ծու­թեան մը ծննդեան ա­ւե­տի­սը մեր ժո­ղո­վուր­դին տո­ւին Ա­ռա­քել եւ ­Զար­դար Ա­հա­րո­նեան­նե­րը, երբ Իգ­դիր­մա­ւա­յի ի­րենց ըն­տա­նե­կան հա­մեստ յար­կին տակ, 4 ­Յու­նո­ւար 1866ին, լոյս աշ­խարհ բե­րին ա­րու զա­ւակ մը եւ Ա­ւե­տիս կո­չե­ցին զայն։
Եւ Ա­ւե­տիս Ա­հա­րո­նեան իր գրա­կան-ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան ու հան­րա­յին-քա­ղա­քա­կան ողջ կեանքն ու գոր­ծու­նէու­թիւ­նը շնչա­ւո­րեց ­Հա­յոց Աշ­խար­հի պաշ­տա­մուն­քով՝ բո­ցա­շունչ բա­նաս­տեղ­ծա­կա­նու­թեամբ սե­րունդ­նե­րուն ա­ւե­տե­լով՝
«­Հայ­րե­նի ա­ւե­րակ­նե­րի մի­ջից ­Հա­յաս­տա­նը պի­տի բարձ­րա­նայ լու­սա­ճա­ճանչ ճա­կա­տով ե՛ւ լոյ­սի հա­մար, ա­զա­տու­թեան հա­մար, սի­րոյ հա­մար։
«­Դէ՜, է­լի մի ան­գամ եւ այ­սու­հե­տեւ յա­ւի­տե­նա­պէս, թող հնչո­ւի մեր աշ­խար­հում աշ­խա­տան­քի մեծ եր­գը։
«…Ես հա­ւա­տում եմ, հա՛յ ժո­ղո­վուրդ, քո դար­ձին, ինչ­պէս հա­ւա­տում եմ, որ ա­մէն ա­ռա­ւօտ ար­շա­լոյ­սը կը բա­ցո­ւի։ ­Հա­ւա­տում եմ, վասն­զի կամր­ջըն­կեց Ա­րաք­սի ա­փե­րին ­Մա­սի­սի խորհր­դա­ւոր հա­յեաց­քի տակ մեր հայ­րե­նի­քը կայ, որ մեր թրթռա­ցող հո­գին է բռնել իր մայ­րա­կան քնքոյշ ձեռ­նե­րի մէջ եւ ակն­դէտ ու խռո­վա­յոյզ՝ նա­յում, նա­յո՜ւմ է ճամ­բա­նե­րին։
«Եւ հե­ռու չէ այն օ­րը, երբ բա­զուկ­նե­րը տա­րա­ծած, նա կ’ըն­դու­նի հե­ռա­ւոր հո­րի­զոն­նե­րի տակ յա­ծող ու հե­ծող իր զա­ւակ­նե­րի կա­րօ­տա­կէզ բազ­մու­թիւն­նե­րը, եւ բիւ­րա­ւոր ձայ­ներ կը թնդան ­Մայր Ա­րաք­սի ա­փե­րին։
«Ար­մե­նիա, Ար­մե­նիա, ո՜վ իմ հո­գու յա­ւի­տե­նա­կան ա­պաս­տան, ո՜վ իմ պաշ­տե­լի հայ­րե­նիք»։