Գարեգին Լեւոնեան (1872-1947)

Գարեգին Լեւոնեան (1872-1947). ­Հայ մշա­կոյ­թի «շնչա­ւոր հան­րա­գի­տա­րան»ը՝ վե­րա­թար­մաց­ման ա­ռա­քեա­լը Ն.

0
676

Ք­սա­նե­րորդ դա­րաս­կիզ­բին հայ ժո­ղո­վուր­դը ապ­րե­ցաւ մշա­կու­թա­յին իր եր­կուն­քին ա­մէ­նէն բեղմ­նա­ւոր շրջան­նե­րէն մէ­կը, ո­րու նո­ւա­ճու­մին մէջ ի­րենց կա­րե­ւոր ներդ­րումն ու ան­կորն­չե­լի ա­ւան­դը ու­նե­ցան ա­տե­նի հա­մաշ­խար­հա­յին մշա­կոյ­թին բա­ցո­ւած եւ սե­փա­կան ժո­ղո­վուր­դին գե­ղա­րո­ւես­տա­կան ճա­շա­կը յղկե­լու եւ բարձ­րաց­նե­լու ա­ռա­քե­լու­թեան տէր կանգ­նած մե­ծար­ժէք մեր գրա­կա­նա­գէտ­ներն ու ա­րո­ւես­տա­բան­նե­րը։
­Հայ մշա­կոյ­թի ար­դի ժա­մա­նակ­նե­րու ոս­կե­դա­րը նո­ւա­ճած այդ ար­ժա­նա­ւոր­նե­րու փա­ղան­գին մէջ ան­պայ­ման իր տեղն ու պա­տո­ւան­դա­նը ու­նի ­Գա­րե­գին ­Լե­ւո­նեան, ո­րուն ծնուն­դը կը նշենք ­Նո­յեմ­բեր 6ի այս օ­րը։
­Յատ­կա­պէս ա­րե­ւե­լեան կողմն հա­յաշ­խար­հի, ­Գա­րե­գին ­Լե­ւո­նեան կը հան­դի­սա­նայ հա­յոց մշա­կու­թա­յին հարս­տու­թեան մշտար­թուն պա­հա­կը եւ ան­խոնջ քա­րո­զի­չը։
­Հայ­կա­կան նկար­չու­թիւնն ու ա­շու­ղա­կան ե­րաժշտու­թիւ­նը, հայ գրա­կա­նու­թիւնն ու հրա­պա­րա­կա­խօ­սու­թիւ­նը, հա­յոց թատ­րոնն ու փո­րագ­րա­կան-տպագ­րա­կան ա­րո­ւես­տը մնա­յուն ու­սում­նա­սի­րու­թեան, ար­խի­ւա­յին պե­ղու­մի եւ բծախն­դիր վեր­ծա­նու­մի անս­պառ աղ­բիւր մը ե­ղան ­Գա­րե­գին ­Լե­ւո­նեա­նի հա­մար։
Ոչ միայն ինք հարս­տա­ցաւ հայ մշա­կոյ­թի բազ­մա­դա­րեան գան­ձա­րա­նին մօ­տէն ծա­նօ­թա­նա­լով եւ ա­նոր հարս­տու­թեանց տի­րա­պե­տե­լով, այ­լեւ՝ հարստա­ցուց նե­րաշ­խար­հը ամ­բողջ սե­րունդ­նե­րու, հայ­կա­կան ար­ժէք­նե­րու ճա­նա­չո­ղու­թիւնն ու պաշ­տա­մուն­քը հո­գեմ­տա­ւոր սնուն­դի վե­րա­ծե­լով։
­Գա­րե­գին ­Լե­ւո­նեան զա­ւակն է հայ ա­շու­ղա­կան ա­րո­ւես­տի մե­ծա­նուն վար­պետ Ա­շուղ ­Ջի­վա­նիի։ Ծ­նած է 6 ­Նո­յեմ­բեր 1872ին, Ա­լեք­սանդ­րա­պոլ (­Գիւմ­րի)։ Ու­սու­մը ստա­ցած է տեղ­ւոյն Ս. Փրկ­չի դպրո­ցին մէջ, ա­պա՝ բարձ­րա­գոյն ուս­ման հա­մար մեկ­նած է Ս. ­Փե­թերս­պուրկ, ո­րուն Ա­րո­ւեստ­նե­րու Ա­կա­դե­միան ա­ւար­տած է 1897ին։
­Կա­նուխ տա­րի­քէն ­Գա­րե­գին ­Լե­ւո­նեան ան­յագ ծա­րաւ դրսե­ւո­րեց ա­րո­ւեստ­նե­րու հան­դէպ՝ յատ­կա­պէս նկար­չու­թեան մէջ իր բնա­տուր ձիր­քը ար­տա­յայ­տե­լով։ ­Փե­թերս­պուր­կէն վե­րա­դար­ձին, դա­սա­խօ­սա­կան պաշ­տօ­նի կո­չո­ւե­ցաւ Ս. Էջ­միած­նի «­Գէոր­գեան» ­Ճե­մա­րա­նին մէջ, ուր 1902էն մին­չեւ 1906 գե­ղա­րո­ւես­տի պատ­մու­թիւն եւ նկար­չու­թիւն դա­սա­ւան­դեց։
­Բայց ու­սու­մը կա­տա­րե­լա­գոր­ծե­լու եւ եւ­րո­պա­կան մշա­կոյ­թին հետ մօ­տէն շփո­ւե­լու մղու­մը հան­գիստ չտո­ւաւ ­Լե­ւո­նեա­նի, որ 1906ին մեկ­նե­ցաւ ­Լայպ­ցիկ, ­Գեր­մա­նիա, ուր եւ­րո­պա­կան ա­րո­ւեստ­նե­րու ու­սում­նա­սի­րու­թեան մէջ խո­րա­նա­լով՝ ար­ժա­նա­ցաւ Ա­րուես­տա­բա­նի փրո­ֆե­սո­րա­կան տիտ­ղո­սին։
1908ին վե­րա­դար­ձաւ հայ­րե­նիք եւ հաս­տա­տո­ւե­ցաւ ա­տե­նի հայ մշա­կու­թա­յին մեծ օ­ճախ հան­դի­սա­ցող ­Թիֆ­լի­սի մէջ՝ հիմ­նադ­րե­լով եւ խմբագ­րե­լով «­Գե­ղա­րո­ւեստ» հան­դէ­սը (1908-22):
«­Գե­ղա­րո­ւեստ»ը սոսկ թերթ մը չե­ղաւ, ուղ­ղա­կիօ­րէն մշա­կու­թա­յին վե­րա­թար­մաց­ման հուժ­կու հո­սան­քի մը շար­ժիչ ու­ժը դար­ձաւ. ամ­բողջ տա­րի­ներ մեր ժո­ղո­վուր­դին գե­ղա­րո­ւես­տա­կան ճա­շա­կը մշա­կեց, բարձ­րո­րակ ա­րո­ւես­տի ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան կրա­կը վա­ռեց եւ, մա­նա­ւա՛նդ, մեծ ներդ­րում ու­նե­ցաւ հա­յոց մշա­կու­թա­յին ժա­ռան­գու­թիւ­նը մեր սե­րունդ­նե­րուն ծա­նօ­թաց­նե­լու, հա­սա­նե­լի ըն­ծա­յե­լու եւ ներշնչ­ման աղ­բիւ­րի ու ազ­գա­յին ինք­նա­ճա­նա­չո­ղու­թեան հիմ­քի վե­րա­ծե­լու սերն­դա­կերտ գոր­ծին մէջ։
­Թիֆ­լի­սեան իր գոր­ծու­նէու­թեան ըն­թաց­քին, ­Գա­րե­գին ­Լե­ւո­նեան բա­ցաւ նաեւ նկար­չա­կան դա­սըն­թաց­նե­րու ա­րո­ւես­տա­նոց եւ օրհ­նա­բեր ներդ­րում ու­նե­ցաւ հայ­կա­կան վար­ժա­րան­նե­րու հա­մար նկար­չու­թեան ու­սու­ցիչ­նե­րու պատ­րաս­տու­թեան մէջ։ ­Կազ­մեց եւ հրա­տա­րա­կեց դա­սա­գիր­քեր («­Հայ­կա­կան վա­յել­չագ­րու­թիւն եւ գե­ղագ­րու­թիւն», ­Թիֆ­լիս, 1908։ «Գ­ծագ­րու­թիւն եւ նկար­չու­թիւն», ­Թիֆ­լիս, 1909): ­Նաեւ եր­կու տա­րի, 1910էն 11, ան­ձամբ նկար­չու­թիւն դա­սա­ւան­դեց «­Ներ­սի­սեան» դպրո­ցին մէջ։
Ա­ռա­ջին Աշ­խար­հա­մար­տի տա­րի­նե­րուն եւ այ­նու­հե­տեւ, ­Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խու­թեան հռչակ­ման հե­տե­ւող պե­տա­կան շի­նա­րա­րու­թեան շրջա­նին, Գ. ­Լե­ւո­նեան շա­րու­նա­կեց իր աշ­խոյժ գոր­ծու­նէու­թիւ­նը հայ մշա­կու­թա­յին հարս­տու­թեանց պահ­պան­ման եւ վե­րա­նո­րոգ­ման ճա­կա­տին վրայ։
1922ին, Վ­րաս­տա­նի մէջ խորհր­դա­յին իշ­խա­նու­թեան վերջ­նա­կան հաս­տա­տու­մէն ետք, ­Գա­րե­գին ­Լե­ւո­նեան տե­ղա­փո­խո­ւե­ցաւ Ե­րե­ւան, ուր բարձ­րա­գոյն ու­սում­նա­կան հաս­տա­տու­թիւն­նե­րու մէջ ստանձ­նեց ա­րո­ւեստ­նե­րու դա­սա­ւանդ­ման պաշ­տօն­ներ։ 1926էն 1928 դա­սա­ւան­դեց Ե­րե­ւա­նի ­Գե­ղա­րո­ւես­տա­կան Ա­րո­ւես­տա­նո­ցին (­Տեխ­նի­կում) մէջ, իսկ կեան­քի վեր­ջին տա­րի­նե­րուն՝ ­Թա­տե­րա­կան ­Հիմ­նար­կի եւ ­Պե­տա­կան ­Հա­մալ­սա­րա­նի դա­սա­խօս ե­ղաւ։
­Գա­րե­գին ­Լե­ւո­նեան ­Հա­յաս­տա­նի մէջ ե­ղաւ ա­ռա­ջին մշա­կու­թա­յին գոր­ծի­չը, ո­րուն խորհր­դա­յին իշ­խա­նու­թիւն­նե­րը շնոր­հե­ցին Ա­րո­ւես­տի «վաս­տա­կա­ւոր գոր­ծիչ»ի կո­չու­մը (1932): Իսկ 1934էն սկսեալ մաս կազ­մեց Գ­րող­նե­րու ­Միու­թեան՝ պա­տաս­խա­նա­տու պաշ­տօն­ներ վա­րե­լով։
­Մե­ծար­ժէք ա­րո­ւես­տա­բանն ու գրա­կա­նա­գէ­տը վախ­ճա­նե­ցաւ 28 ­Սեպ­տեմ­բեր 1947ին, Ե­րե­ւան։
­Հայ մշա­կոյ­թի եւ գրա­կա­նու­թեան տար­բեր մար­զե­րուն նո­ւի­րո­ւած իր հրա­պա­րա­կում­նե­րը ­Գա­րե­գին ­Լե­ւո­նեան ստո­րագ­րեց այ­լա­զան գրչա­նուն­նե­րով, ինչ­պէս Գ.Լ., ­Գոշ, Գ­րա­սէր, Լ., Ճ­ռինչ, ­Մե­ֆիս­տո­ֆէլ, ­Շա­ւարշ, ­Վա­ղի­նակ ե­ւայլն։
­Ծա­ւա­լուն ժա­ռան­գու­թիւն մը կտա­կեց հայ մշա­կոյ­թին։ ­Տաս­նեա­կա­ւոր հա­տոր­նե­րով հրա­տա­րա­կո­ւած կամ տա­կա­ւին ձե­ռա­գիր վի­ճա­կի մէջ մնա­ցած իր գոր­ծե­րուն շար­քին են՝ «­Հայ ա­շուղ­ներ»ը, Ա­լեք-պոլ, 1892, 151 էջ: «­Հա­յոց պար­բե­րա­կան մա­մու­լը», Ա­լեք-պոլ, 1895, 570 էջ: «Աշ­խար­հէ աշ­խարհ կամ 20.000 վերստ Եւ­րո­պա­յում», ­Թիֆ­լիս, 1914: «­Հա­յոց պար­բե­րա­կան մա­մու­լը», Ե., ­Պետհ­րատ, 1934, 230 էջ: «­Թատ­րո­նը հին ­Հա­յաս­տա­նում», Ե., ­Հայ­պետհ­րատ, 1941, 122 էջ: «Ա­շուղ­նե­րը եւ նրանց ա­րո­ւես­տը», Ե., ­Հայ­պետհ­րատ, 1944, 106 էջ: «­Հայ գիր­քը եւ տպագ­րու­թեան ա­րո­ւես­տը», Ե., ­Հայ­պետհ­րատ, 1946, 255 էջ: «­Յու­շեր», Ե., ­Հայ­պետհ­րատ, 1959, 203 էջ: «Եր­կեր», Ե., ­Հայ­պետհ­րատ, 1963, 504 էջ:
Ինչ­պէս որ Ա­ւե­տիք Ի­սա­հա­կեան դի­տել տո­ւած է՝ «­Գա­րե­գին ­Լե­ւո­նեա­նի ընդգր­կու­մը լայն Էր, հե­տաքրք­րու­թիւն­նե­րը՝ բազ­մա­զան, ծրագ­րե­րը՝ շատ։ ­Նա տաս­նեակ տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում, իր ան­խոնջ գոր­ծու­նէու­թեամբ, յի­շեց­նե­լով ժրա­ջան մե­ղո­ւին, հա­ւա­քել եւ կու­տա­կել Է ա­հա­գին փաս­տա­կան նիւթ. գրքե­րից, ար­խիւ­նե­րից, փո­շի­նե­րի տա­կից, մի խօս­քով՝ ան­յայ­տու­թիւ­նից լոյս աշ­խարհ բե­րել բազ­մա­թիւ փաս­տեր ու տո­ւեալ­ներ…»։
­Գա­րե­գին ­Լե­ւո­նեա­նի մե­ծու­թիւ­նը կը կա­յա­նայ ոչ միայն հայ մշա­կոյ­թի շնչա­ւոր հան­րա­գի­տա­րա­նը ըլ­լա­լու իր ար­ժա­նի­քին մէջ, այ­լեւ հայ գրա­կա­նա­գի­տու­թիւնն ու ա­րո­ւես­տա­բա­նու­թիւ­նը նոր հո­րի­զոն­նե­րու բա­նա­լու եւ ան­կոխ ու­ղի­ներ հար­թե­լու յա­ռա­ջա­պա­հի իր ա­ւան­դին մէջ։
14 տա­րի շա­րու­նակ հրա­տա­րա­կո­ւած իր «­Գե­ղա­րո­ւեստ» հան­դէ­սը կը հան­դի­սա­նայ դրօ­շա­կի­րը հայ­կա­կան գե­ղա­րո­ւես­տին նո­ւի­րո­ւած մաս­նա­գի­տա­կան հայ մա­մու­լին, որ ուղ­ղո­ւած էր մի­ջին ըն­թեր­ցո­ղին եւ ծա­ռա­յեց ա­նոր գե­ղա­րո­ւես­տա­կան ճա­շա­կի յղկու­մին ու բարձ­րա­ցու­մին։
­Հայ գրա­կա­նա­գի­տու­թեան եւ ա­րո­ւես­տա­բա­նու­թեան մէջ նոյն­պէս նոր բնա­գա­ւառ­ներ բա­ցող նո­ւա­ճում­ներ ե­ղան հա­յոց հին թատ­րո­նին հե­տա­զօտ­ման եւ ­Գի­րե­րու ­Գիւ­տին մշա­կու­թա­յին են­թա­հո­ղի պեղ­ման նո­ւի­րո­ւած ­Գա­րե­գին ­Լե­ւո­նեա­նի կո­թո­ղա­կան գոր­ծե­րը, ո­րոնք ան­կորն­չե­լի հարս­տու­թիւ­նը կը կազ­մեն հա­յոց ապ­րող սե­րունդ­նե­րուն։