Հարցազրոյց` պատ­մա­գէտ ՄԱՅՔԼ ԲԱԲԱՅԵԱ­Նի հետ

«Անդ­րա­նիկ Հան­րա­պե­տու­թեան ար­ժէք­նե­րը պէտք է դնել պե­տա­կան կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գում եւ այդ ար­ժէք­նե­րով շար­ժո­ւել»

0
1453

­

«Անդ­րա­նիկ Հան­րա­պե­տու­թեան ար­ժէք­նե­րը պէտք է դնել պե­տա­կան կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գում եւ այդ ար­ժէք­նե­րով շար­ժո­ւել»

Վա­րեց՝ ԶԱՐՄԻԿ ՊՕՂԻԿԵԱՆ — «ԳԱՆՁԱՍԱՐ»

­Հայ­րե­նի ե­րի­տա­սարդ պատ­մա­գէտ ­Մայքլ ­Բա­բա­յեան կը պատ­րաս­տէ ­Հա­յաս­տա­նի անդ­րա­նիկ ­Հան­րա­պե­տու­թեան քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ­նե­րուն մա­սին վա­ւե­րագ­րա­կան յու­շա­մա­տեան մը: ­Յու­շա­մա­տեա­նին եւ ա­նոր բե­րած նո­րու­թիւն­նե­րուն ծա­նօ­թա­նա­լու հա­մար՝ «­Գան­ձա­սար» առ­ցանց հար­ցազ­րոյց մը ու­նե­ցաւ ­Բա­բա­յեա­նի հետ: Ս­տո­րեւ՝ զայն կը յանձ­նենք մեր ըն­թեր­ցող­նե­րու ու­շադ­րու­թեան.

Նախ կը շնոր­հա­ւո­րեմ ձեր աշ­խա­տան­քը, որ ող­ջու­նե­լի քայլ է ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան 100ա­մեա­կին ա­ռի­թով եւ շատ կա­րե­ւոր ներդ­րում է պատ­մա­գի­տու­թեան ո­լոր­տին մէջ: ­Ներդ­րում մը՝ որ խիստ կա­րե­ւոր է թէ՛ ա­պա­գայ սե­րունդ­նե­րուն եւ թէ պատ­մա­գէտ­նե­րուն հա­մար՝ որ­պէս սկզբնաղ­բիւր: Ի՞նչ ըն­թաց­քի մէջ է ա­նի­կա:

­Շատ շնոր­հա­կալ եմ ձեր գնա­հա­տան­քին հա­մար. հէնց այս պա­հին, շատ պա­տա­հա­բար բա­ցա­յայ­տուեց մեր պե­տա­կան գոր­ծիչ­նե­րից մէ­կի ժա­ռանգ­նե­րին մա­սին, որ եր­բեք չէինք լսել: ­Պար­զո­ւեց, որ ­Պաք­ւում եւ ­Թիֆ­լի­սում մեր դես­պան ­Տիգ­րան ­Բեկ­զա­դեա­նը ու­նէր ժա­ռանգ­ներ Ֆ­րան­սիա­յում, իսկ նրա եղ­բայր­նե­րը՝ ­Ռու­սաս­տա­նում: ­Բո­լո­րը հա­ւա­քուե­ցին իմ շուրջ, ի­մա­ցան ար­դէն որ ես այս­պի­սի աշ­խա­տանք եմ տա­նում: Այս­պէս ա­նընդ­հատ եւ ա­նա­սե­լի մե­ծու­թեամբ ար­խիւ­ներ են տրա­մադր­ւում, նոր նիւ­թեր, սփիւռ­քի զա­նա­զան շրջան­նե­րից: Դ­րանք հա­ւա­քե­լը ժա­մա­նակ է պա­հան­ջում, դրա հա­մար էլ ես ո­րո­շել եմ ար­դէն յու­շա­մա­տեա­նը ա­ւար­տին հասց­նել մին­չեւ ­Հոկ­տեմ­բե­րի վեր­ջը, յոգ­նել եմ ար­դէն, ո­րով­հե­տեւ անհ­նար է այդ­քան նիւթ հա­ւա­քել ու հա­ւա­քել, պէտք է վեր­ջաց­նել: Աշ­խա­տում ենք ա­նել մեր ա­ռա­ւե­լա­գոյ­նը, որ յու­շա­մա­տեա­նը ամ­բող­ջա­կան լի­նի:

­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան կերտ­ման պատ­մու­թիւ­նը, բա­ցի Ս. Վ­րա­ցեա­նի ծա­ւա­լուն հա­տո­րէն, գի­տա­կան ան­կողմ­նա­կալ ու­սում­նա­սի­րու­թեան ար­ժա­նա­ցա՞ծ է նա­խա­պէս, իսկ ե­թէ ոչ՝ ին­չո՞ւ:

­Սի­մոն Վ­րա­ցեա­նի ծա­ւա­լուն հա­տո­րից յե­տոյ, հրա­տա­րա­կո­ւեց նաեւ ­Խա­տի­սեա­նի յու­շագ­րու­թիւ­նը. 30ա­կան­նե­րին, 40ա­կան­նե­րին հրա­տա­րա­կո­ւե­ցին մի շարք այլ պե­տա­կան գոր­ծիչ­նե­րի յու­շեր, թեր­թե­րում շատ գրո­ւե­ցին յօ­դո­ւած­ներ, եւ գրո­ւեց հիմ­նա­կան ի­րա­դար­ձու­թիւն­նե­րին, ­Փետ­րո­ւար 18ին, ­Սեւ­րին, ­Հա­յաս­տա­նի սո­վե­տա­կա­նաց­ման մա­սին, գրո­ւեց հայ-թուր­քա­կան պա­տե­րազ­մին մա­սին: ­Բայց հայ-թուր­քա­կան պա­տե­րազ­մի գոր­ծօ­նը, որ­պէս մեծ դա­ւադ­րու­թեան ար­դիւնք, լոյ­սի էր բեր­ւում ար­դէն 50ա­կան-60ա­կան­նե­րին: ­Դա նկա­տում ենք «Ա­լիք»ի, «­Յա­ռաջ»ի եւ «­Յու­սա­բեր»ի մէջ: Այդ ժա­մա­նակ սկսե­ցին գրել, թէ պոլ­շե­ւիկ­նե­րի դա­ւադ­րու­թիւ­նը ո՞ւր հա­սաւ եւ ին­չի՞ հասց­րեց ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թիւ­նը եւ հայ ժո­ղո­վուր­դը: Ին­չի՞ հա­մար էին դա ա­նում, ո­րով­հե­տեւ այդ ժա­մա­նակ ա­րեւ­մուտք եւ Խ.Ս.Հ.Մ. յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րը լա­րուել էին, եւ յատ­կա­պէս ի­րա­նա­հա­յու­թեան կող­մից նկատ­ւում էր ձգտու­մը հա­րո­ւա­ծե­լու ­Սո­վե­տա­կան ­Միու­թեա­նը այն մա­սով, որ ի­րա­կա­նու­թիւ­նը եր­կա­թեայ վա­րա­գոյ­րի լայն­քով որ­քան կարճ է ե­ղել պատ­մու­թիւ­նը ներ­կա­յաց­նե­լու ա­ռու­մով, եւ դրա հա­մար սկսե­ցին հրա­տա­րա­կել յու­շե­րը այն մարդ­կանց, ով­քեր որ գրել էին այդ պա­տե­րի ներ­քեւ, օ­րի­նակ՝ ­Յով­հան­նէս Ա. Քհնյ. ­Հա­ճեա­նը գրել է յու­շագ­րու­թիւն եւ գիրք, «Ա­լիք»ը հրա­տա­րա­կել է յու­շագ­րու­թեան մի շարք, ուր բա­ցա­յայտ­ւում է, թէ ինչ­պէ՞ս ­Կար­սը յանձ­նո­ւեց: Ն­մա­նա­տիպ յու­շեր գրել է նաեւ նա­հան­գա­պետ ­Ղոր­ղա­նեա­նը եւ այլ մար­դիկ:
20ա­կան թո­ւա­կան­նե­րին հայ-թուր­քա­կան պա­տե­րազ­մին առն­չո­ւող յու­շագ­րու­թիւն­ներ կան, ուր ի յայտ են գա­լիս, թէ պոլ­շե­ւիկ­նե­րը ինչ­պի­սի՞ դա­ւադ­րու­թիւն­ներ սար­քե­ցին, ինչ­պէ՞ս թուր­քե­րին օգ­նե­ցին, ինչ­պէ՞ս միա­ցեալ ու­ժե­րով ե­կան եւ կոր­ծա­նե­ցին ­Հա­յաս­տա­նը, ինչ­պէս զի­նո­ւո­րա­կա­նու­թեա­նը, ճա­կա­տի հրա­մա­նա­տա­րու­թեա­նը գնե­ցին ու կոր­ծա­նե­ցին ­Հա­յաս­տա­նը, սրանց բո­լո­րին փաս­տաթղ­թե­րը կան: Այս մար­դիկ վա­ճա­ռո­ւել են դեռ ­Մա­յի­սեան ապս­տամ­բու­թեան օ­րե­րին: Այդ յու­շագ­րու­թիւն­նե­րը ­Հա­յաս­տա­նի վեր­ջին 20 տա­րո­ւան ղե­կա­վա­րու­թիւնն էլ յա­տուկ չէր բե­րում աս­պա­րէզ, որ­պէս­զի ցոյց չտար, թէ ի­րա­կա­նում ով­քեր էին մե­ղա­ւոր­նե­րը: ­Յա­ճախ աս­ւում էր, որ ­Դաշ­նակ­ցու­թիւնն է մե­ղա­ւոր, քան­դեց եր­կի­րը, վա­ճա­ռեց եր­կի­րը եւ այլն: Ի­րա­կա­նում ա­մե­նա­մեծ սու­տը հէնց դա է:
­Բա­ւա­կա­նին լաւ յու­շագ­րու­թիւն­ներ կան, պատ­մա­գի­տա­կան նիւ­թեր կան, եւ պէտք է ա­սեմ, որ սփիւռ­քում է գրո­ւել միակ ճշմա­րիտ պատ­մու­թիւ­նը ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան 1918-1921 թո­ւա­կան­նե­րի ի­րա­դար­ձու­թիւն­նե­րի մա­սին. ու­րիշ տեղ չի գրո­ւել:
­Հա­յաս­տա­նում սո­վե­տա­կան 70 տա­րի­նե­րից յե­տոյ գրո­ւել է սկզբում պոլ­շե­ւի­կեան, ա­պա մերձ-սո­վե­տա­կան պատ­մու­թիւն, ո­րով­հե­տեւ դուք գի­տէք ար­դէն, որ ­Սո­վե­տա­կան ­Միու­թեան փլու­զու­մից յե­տոյ ար­խիւ­նե­րը բա­ցո­ւե­ցին եւ սկսե­ցին գրո­ւել հե­քիաթ­ներ: Օ­րի­նակ՝ հրա­պա­րա­կո­ւե­ցին Անդ­րա­նի­կի նո­ւի­րո­ւած 3 հա­տոր­ներ, ո­րոն­ցում աշ­խար­հի լու­տան­քը թա­փե­ցին ­Դաշ­նակ­ցու­թեան հաս­ցէին, ­Յով­հան­նէս ­Քա­ջազ­նու­նու հաս­ցէին, նրան ներ­կա­յաց­րե­ցին որ­պէս Անդ­րա­նի­կի թշնա­մին եւ այդ ամ­բող­ջը շատ կեղ­տոտ ձե­ւով էր ար­ւում: Անդ­րա­նի­կի այդ ե­րեք հա­տոր­նե­րը այ­սօր ա­մե­նա­պա­հան­ջուածն են ­Հա­յաս­տա­նում, բայց դրանց մէջ խայ­տա­ռակ ստա­բա­նու­թիւն կայ, թէ ինչ­պէ՞ս ­Քա­ջազ­նու­նին ­Խա­տի­սեա­նի հետ նա­մակ­նե­րով անձ­նա­կան վի­րա­ւո­րանք­ներ է փո­խա­նա­կել: Անդ­րա­նի­կին Էն­վեր ­Փա­շա­յին ուղ­ղած կեղծ նա­մա­կը եւս յայտ­նո­ւեց:
­Պա­տա­հա­կան չէր այդ ա­մէն ին­չը, ամ­բող­ջը նպա­տա­կաուղ­ղո­ւած հա­կա­դաշ­նակ­ցա­կան պայ­քար էր, զոր կազ­մա­կեր­պած էին այդ ժա­մա­նա­կո­ւայ գի­տա­կան շրջա­նակ­նե­րը՝ հա­ճո­յա­նա­լու հա­մար երկ­րի իշ­խա­նու­թիւն­նե­րին, ո­րով­հե­տեւ այդ հա­տոր­նե­րը լոյս էին տես­նում 1994-1995 թո­ւա­կան­նե­րին եւ պարզ է, որ այդ ժա­մա­նակ ­Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը ար­գե­լո­ւած էր, փա­կո­ւած էր, դրա հա­մար էլ այդ ամ­բող­ջը ա­րե­ցին եւ ա­ռա­ջին հան­րա­պե­տու­թիւ­նը քար­կո­ծե­լով՝ այդ շրջա­նի պե­տա­կան գոր­ծիչ­նե­րին էին քար­կո­ծում, որ ցոյց չտա­յին ի­րենց մի­ջա­կու­թիւ­նը, ի­րենց փոք­րու­թիւ­նը, քա­նի որ այդ­տեղ տի­տան­ներ կա­յին, հսկա­ներ կա­յին, ուս­տի պէտք էր ա­մէն ինչ ա­նել նրանց լաւ ա­րարք­նե­րը ցոյց չտա­լու հա­մար:
­Նոյն այս ըն­թաց­քը շա­րու­նա­կո­ւել է վեր­ջին 20 տա­րի­նե­րին, նոյն հա­լա­ծանք­նե­րը պե­տա­կան այդ շրջա­նի գոր­ծիչ­նե­րին հան­դէպ՝ նրանց ան­տե­սե­լով: Ա­րամ ­Մա­նու­կեա­նի տու­նը վկայ, ­Քա­ջազ­նու­նու տու­նը վկայ: ­Գի­տէք այդ մարդ­կանց գե­րեզ­ման­նե­րը ի՛նչ վի­ճա­կում էին, Ա­րամ ­Մա­նու­կեա­նի գե­րեզ­մա­նը գի­տէին, ո­րով­հե­տեւ ­Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը այ­ցե­լում էր այն­տեղ, ­Քա­ջազ­նու­նու ըն­տա­նե­կան գե­րեզ­մա­նը ամ­բողջ ծա­ռե­րով պա­տո­ւած էր, խայ­տա­ռակ վի­ճա­կում էր, գա­նա­տա­հայ բա­րե­րար ­Զոհ­րապ ­Սարգ­սեա­նը՝ Ա­մե­նայն ­Հա­յոց ­Կա­թո­ղի­կոս ­Գա­րե­գին Ա.ի եղ­բայ­րը, ֆի­նան­սա­ւո­րեց բա­րե­կար­գու­մը ու լրագ­րող ­Թա­թուլ ­Յա­կո­բեա­նի հե­տապն­դու­մով ի­րա­կա­նա­ցաւ բա­րե­կարգ­ման աշ­խա­տան­քը: Այս տա­րի ­Քա­ջազ­նու­նու մա­հո­ւան 80ա­մեա­կին, ծննդեան 150ա­մեա­կին եւ ­Մա­յիս 28ին գե­րեզ­մա­նին մօտ յար­գան­քի տուրք է մա­տու­ցո­ւել: ­Մա­յիս 28ին այն­տեղ ներ­կայ են ե­ղել դաշ­նակ­ցա­կան­ներ եւ այլ ակ­նա­ռու դէմ­քեր:

Խօ­սինք ձեր փոր­ձա­ռու­թեան մա­սին: Ինչ­պէ՞ս ճամ­բայ ե­լաք. ի՞նչն էր, որ ձեզ մղեց ընտ­րե­լու այս շրջա­նի գոր­ծիչ­նե­րուն պատ­մու­թիւ­նը յատ­կա­պէս:

2013 թո­ւա­կա­նին ես ըն­դու­նո­ւե­ցի հա­մալ­սա­րան եւ այդ ժա­մա­նակ ար­դէն հե­տաքրք­րո­ւած էի այս ա­մէ­նի մա­սին, սա­կայն չնչին բա­ներ գի­տէի, բայց ես զգում էի, որ կա­րի­քը ու­նեմ նո­րը ի­մա­նա­լու: ­Ժա­մա­նա­կին ես ու­սում­նա­սի­րած էի ­Ռու­սա­կան ­Կայս­րու­թեան պատ­մու­թիւ­նը, յե­տոյ ար­դէն Վ­րաս­տա­նի ու Ատր­պէյ­ճա­նի պատ­մու­թիւ­նը, վեր­ջը նրանք մի կողմ դրե­ցի եւ ու­շադ­րու­թիւնս կեդ­րո­նաց­րի հա­յոց պատ­մու­թեան վրայ, բնա­կա­նա­բար ես շատ էի սի­րում հա­յոց միջ­նա­դա­րեան պատ­մու­թիւ­նը, շատ էի ու­սում­նա­սի­րում, յե­տոյ այդ­տե­ղից տե­ղա­փո­խո­ւե­ցի ­Հան­րա­պե­տա­կան ­Հա­յաս­տան, մէկ-եր­կու նիւ­թեր ըն­կան ձեռքս, կար­դա­ցի՝ ի­մա­ցայ, որ այս­պի­սի ժո­ղո­վա­ծու­ներ են լոյս տե­սել, ու այդ գրքե­րից ես տե­ղե­կա­ցայ, որ այս­պի­սի՛ պե­տու­թիւն ենք մենք ու­նե­ցել, այս­պի­սի՛ իշ­խա­նու­թիւն, օ­րէնս­դիր մար­մին եւ սկսե­ցի իմ ու­սում­նա­սի­րա­կան աշ­խա­տանք­նե­րին:
2013ի ­Սեպ­տեմ­բե­րէն Ազ­գա­յին Գ­րա­դա­րան սկսե­ցի յա­ճա­խել եւ այդ օ­րո­ւա­նից մին­չեւ այս տա­րի բազ­մա­թիւ ար­խիւ­ներ հա­ւա­քե­ցի: Ու հա­մո­զո­ւե­ցի, որ ես պէտք է այդ ամ­բող­ջը վե­րա­ծեմ գի­տա­կան աշ­խա­տու­թեան, այ­սինքն պէտք է մարդ­կանց տալ ոչ թէ իմ ու­սում­նա­սի­րու­թիւ­նը, այլ հում նիւ­թե­րի, սկզբնաղ­բիւր­նե­րի մի հա­մա­լիր, որ­պէս­զի ըն­թեր­ցո­ղը ինքն իր հա­մար պատ­կե­րաց­նի, թէ ով­քե՞ր էին այս մար­դիկ եւ ի՞նչ գործ էին տա­րել:
Այ­սինքն՝ ես տա­լիս եմ հում նիւթ, ես չեմ ցան­կա­նում իմ սուպ­յեկ­տիւ (են­թա­կա­յա­կան) մօ­տե­ցում­նե­րը ներ­կա­յաց­նել, ես թո­ղում եմ ըն­թեր­ցո­ղին, թող ըն­թեր­ցո­ղը ինք բա­ցի, կար­դայ այդ նիւ­թե­րը, որ տես­նի, թէ ով­քե՞ր են այդ մար­դիկ: ­Հում նիւ­թե­րը, լու­սան­կար­նե­րը կեն­դա­նու­թիւն են տա­լիս ա­ւե­լի քան խօս­քե­րը, ա­ւե­լի գրա­ւիչ են ու պատ­կե­րա­ւոր:

Ո­րե­ւէ կող­մէ վե­րա­պա­հու­թիւն նշմա­րե­ցի՞ք ձեր աշ­խա­տան­քին ըն­թաց­քին:

Ան­շուշտ՝ խան­գա­րող­ներ, վե­րա­պա­հու­թիւն ու­նե­ցող­ներ: Իսկ հի­մա այն­պի­սի նիւ­թեր եմ հա­ւա­քել, որ ոչ ոք չի կա­րող ար­դէն խան­գա­րել ինձ, կա­խո­ւա­ծու­թիւն չու­նեմ, ան­կախ եմ: Աշ­խա­տանքս խան­գա­րել փոր­ձե­ցին նաեւ հա­կա­գի­տա­կան շրջա­նակ­ներ, յատ­կա­պէս ­Դաշ­նակ­ցու­թեան թան­գա­րա­նին հետ իմ գոր­ծակ­ցու­թիւ­նը խա­փա­նե­լու, ո­րով­հե­տեւ ես պե­տա­կան գոր­ծիչ­նե­րի ժա­ռանգ­նե­րից ստա­ցած ար­խիւ­նե­րը նո­ւի­րում էի Հ.Յ.Դ. թան­գա­րա­նին, դա պոռթ­կում ա­ռա­ջաց­րեց նրանց մօտ, յատ­կա­պէս ազ­գա­յին ար­խի­ւի շրջա­նակ­ներ, կամ ա­ւե­լի ճիշդ՝ ան­հատ­ներ, նպա­տակ էին դրել խան­գա­րե­լու իմ այս աշ­խա­տան­քը: Ն­րանք չէին ու­զում, որ սփիւռ­քից հա­սած ­Դաշ­նակ­ցու­թեան գոր­ծիչ­նե­րի ար­խիւ­նե­րը Հ.Յ.Դ. պատ­մու­թեան թան­գա­րան հաս­նեն:
Ինձ հա­սել են նաեւ թո­ւայ­նա­ցո­ւած ար­խիւ­ներ, ո­րոնք էլ տրա­մադ­րե­լու եմ թան­գա­րա­նին: ­Պե­տա­կան գոր­ծիչ­նե­րի ժա­ռանգ­նե­րին է­լի հա­սանք եւ հսկա­յա­կան նիւթ հա­ւա­քե­ցինք, ժա­ռանգ­նե­րը մէ­կը միւ­սի յե­տե­ւից նիւթ տրա­մադ­րե­ցին, սփիւռ­քի տա­րած­քին աշ­խոյժ գոր­ծակ­ցու­թեան հսկայ մի ցանց ստեղ­ծո­ւեց ու հսկա­յա­ծա­ւալ նիւ­թեր տրա­մադ­րո­ւե­ցին այս աշ­խա­տան­քին:

Դուք հիմ­նա­դիր­նե­րէն էք նաեւ Ե­րի­տա­սարդ ­Պատ­մա­գէտ­նե­րու ­Միու­թեան: ­Ձեր կար­ծի­քով՝ պատ­մա­գի­տու­թիւ­նը, պատ­մագ­րու­թիւ­նը գի­տա­կան ինչ­պի­սի՞ մօ­տե­ցում կը պա­հան­ջէ, իսկ ի՞նչ վի­ճակ կը պար­զէ այս ո­լոր­տը ­Հա­յաս­տա­նի մէջ:

Հա­յաս­տա­նում պատ­մա­գի­տու­թիւ­նը եւ պատ­մագ­րու­թիւ­նը լաւ վի­ճա­կում չեն: Ու­նենք բազ­մա­թիւ խնդիր­ներ եւ մար­դոյ­ժի տագ­նապ: ­Հա­մա­լիր մօ­տե­ցում պէտք է ցու­ցա­բե­րել այս հար­ցե­րին: Այ­սօ­րո­ւան պատ­մա­գի­տու­թիւ­նը հիմ­նո­ւած է նէօ-պոլ­շե­ւի­կեան սկզբունք­նե­րի վրայ, իսկ նէօ-պոլ­շե­ւիզ­մը չա­րիք­նե­րի չա­րիքն է, յատ­կա­պէս գի­տա­կան պատ­մա­գի­տու­թեան ո­լոր­տում: Այդ պոլ­շե­ւի­կեան մօ­տե­ցու­մը իս­կա­պէս խան­գա­րում է մեզ՝ բնա­կան, գի­տա­կան, ան­կախ ­Հա­յաս­տա­նի յա­րիր պատ­մագ­րու­թիւն ու­նե­նա­լու հա­մար: Ե­թէ բնա­կան պատ­մագ­րու­թիւն չու­նե­նաս, պատ­մա­գի­տու­թիւ­նը չի կա­րող բնա­կան լի­նել: Ի՞նչ են մեզ հրամց­նում, ի՞նչ գրքեր են մեզ հրամց­նում, ի՞նչ սկզբունք­նե­րով, դրանք խայ­տա­ռա­կու­թիւն են: Դպ­րո­ցա­կան դա­սագր­քե­րում ի՛նչ խե­ղա­թիւ­րում­ներ գո­յու­թիւն ու­նեն, ­Դաշ­նակ­ցու­թեան պատ­մու­թեան այ­լան­դա­կում, նրա ար­ժէք­նե­րի նո­ւա­զե­ցում, նրա պատ­մու­թեան կրճա­տում, ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան պե­տա­կան գոր­ծիչ­նե­րի նսե­մա­ցում, վար­կա­բե­կում: Ես ուղ­ղա­կի չեմ պատ­կե­րաց­նում, թէ ինչ­պէ՛ս կա­րե­լի է գի­տա­կան գիրք գրել ինչ-որ մի գործ­չի մա­սին եւ այդ­տեղ ներ­կա­յաց­նել պոլ­շե­ւի­կեան մօ­տե­ցում­ներ, այն ինչ գրո­ւել է 70 տա­րի տե­ղա­փո­խել այդ գրքի մէջ: Երկ­րո՛ր­դը ձեր ա­սա­ծի շա­րու­նա­կու­թեան՝ հե­տե­ւեալն է. ես շատ եմ կա­րե­ւո­րում, որ մենք հիմ­նե­ցինք Ե­րի­տա­սարդ ­Պատ­մա­գէտ­նե­րի ­Միու­թիւն ու այդ փոր­ձը ու­նե­ցանք, ինչ որ չա­փով յա­ջո­ղո­ւեց, ինչ որ չա­փով ձա­խո­ղո­ւեց, բնա­կա­նա­բար ե­րի­տա­սարդ ու­սա­նող­ներ են, դա­սե­րի հետ կա­պո­ւած խնդիր­ներ ու­նեն, չեն հասց­նում:
Այ­սօ­րո­ւայ ե­րի­տա­սար­դու­թիւ­նը այն­քան էլ հա­կո­ւած չի պատ­մա­գի­տու­թեան, ո­րով­հե­տեւ հաս­կա­նում է, թէ այս ո­լոր­տը այդ­քան էլ լաւ վճա­րո­վի ո­լորտ չի, գու­մար չեն կա­րո­ղա­նում աշ­խա­տել, բայց մեր պատ­մա­գի­տու­թիւ­նը կա­ղում է, ո­րով­հե­տեւ հա­մայ­նա­վա­րու­թեան շրջա­նի թո­ղած հետ­քե­րը կան այն­տեղ:
­Պատ­մու­թեան ճիւ­ղը ա­ւար­տող ու­սա­նող­նե­րից շա­տե­րը դժո­ւա­րու­թիւն­ներ ու­նեն, նրանք մեր պատ­մու­թեան նո­րա­գոյն ծալ­քե­րը չեն կա­րող ու­սում­նա­սի­րել, աղ­բիւր­ներ չկան: Ինչ որ ես հա­ւա­քե­ցի, դրանք չու­նեն, դա է խնդի­րը, չու­նեն պար­զա­պէս, չկայ, փա­կում են, խան­գա­րում են ար­խի­ւում, դա նո­րու­թիւն չի, ո­րով­հե­տեւ այդ մար­դիկ սո­վե­տա­կան օ­րե­րից մին­չեւ իշ­խա­նա­փո­խու­թեան օ­րեր բազ­մել էին պե­տա­կան այդ հիմ­նարկ­նե­րում եւ խան­գա­րում էին, ու­սա­նող­նե­րին վերց­նում էին ի­րենց թե­ւի տակ ու աշ­խա­տեց­նում էին, փոր­ձում էին ա­տե­նա­խօ­սու­թիւն­նե­րը միայն ի­րենք ղե­կա­վա­րել, որ­պէս­զի ու­սա­նող­նե­րը կա­խո­ւած լի­նեն: ­Չէինք պատ­կե­րաց­նում, որ այդ­պի­սի հա­մա­կարգ ու­նենք եւ այդ ամ­բողջ հա­մա­կար­գը այ­սօր ջարդ­ւում է, ո­րով­հե­տեւ յե­ղա­փո­խու­թիւ­նը նաեւ դրա վրայ է ազ­դել: Ամ­բողջ մտա­ծո­ղու­թեան փո­փո­խու­թիւն է տե­ղի ու­նե­նում այ­սօր, որ հրա­մա­յա­կան է, դա շատ կա­րե­ւոր է: Եւ հի­մա դուք գի­տէք, որ աշ­խոյժ հա­կա­դաշ­նակ­ցա­կան պայ­քար է գնում. պէտք է այս­տեղ զգու­շու­թիւն ցու­ցա­բե­րեմ նաեւ ես, ո­րով­հե­տեւ ես չեմ կա­րող բո­լոր քննա­դատ­նե­րին հա­կա­դաշ­նա­ցա­կան հա­մա­րել. նրանք, ինչ­պէս «Աս­պա­րէզ» թեր­թում էր գրո­ւած, ե­րեք խմբի են բա­ժան­ւում, ա­ռա­ջին խում­բը այն մար­դիկն են, ո­րոնք սրտա­ցաւ քննա­դա­տող­ներ են, եւ դրանք ուղ­ղո­ւած են գի­տա­կան մօ­տե­ցում­նե­րով պատ­մու­թեան սխալ­նե­րը ուղ­ղե­լու, սրանց պէտք է քա­ջա­լե­րել, պէտք է ճիշդ մօ­տե­նալ, զա­նա­զա­նել, եւ պէտք է ի­մա­նալ, որ յետ-յե­ղա­փո­խա­կան շրջա­նում սրանք ան­խու­սա­փե­լի են, կան նաեւ պա­տե­հա­պաշտ­ներ, ո­րոնք օգ­տո­ւե­լով այս վի­ճա­կից՝ պատ­մու­թիւ­նը այ­լան­դա­կե­լով ու­զում են բե­րել հասց­նել ներ­կայ եւ ներ­կան փա­թա­թել ան­ցեա­լի մի­ջո­ցով, այ­սինքն՝ ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան պատ­մու­թիւ­նը կեղ­ծում են, նեն­գա­փո­խում են, բե­րում են այ­սօ­րո­ւան ­Դաշ­նակ­ցու­թեան վզին են փակց­նում այդ կեղ­ծի­քը եւ ու­զում են ա­սել, որ դուք միշտ այդ­պի­սին էք ե­ղել եւ ձեր բո­լոր գոր­ծիչ­նե­րը այդ­պի­սին են ե­ղել: Ս­րանք ա­պա­կա­ռու­ցո­ղա­կան մօ­տե­ցում­ներ են:
Այս­պի­սի պայ­քա­րի ու հա­կա­նե­րի մէջ բո­լոր կող­մե­րը խան­գար­ւում են ար­դէն եւ շեղ­ւում են ի­րենց էա­կան ուղ­ղու­թիւ­նից՝ ներ­քա­շո­ւե­լով այդ ամ­բողջ քա­րոզ­չա­կան պա­տե­րազ­մի մէջ, դա շատ վատ է: Այդ մթնո­լոր­տը պէտք է փո­խո­ւի, չի կա­րե­լի ընդ­դէ­մի պայ­քար տա­նել, պէտք է տա­նել յա­նու­նի պայ­քար: ­Յա­նուն ին­չի՞, յա­նուն այն ար­ժէք­նե­րի, ո­րոնք կա­յին ա­ռա­ջին հան­րա­պե­տու­թեան օ­րե­րին: ­Մենք այդ ար­ժէք­նե­րը պէտք է վե­րա­կանգ­նենք, ոչ թէ հե­քիաթ­ներ պատ­մենք: Այդ ար­ժէք­նե­րը այ­սօր մե­ռած են, չկան:
Ա­ռա­ջին ­Հան­րա­պե­տու­թեան ար­ժէք­նե­րը ցայ­սօր չկան, պէտք է նրանք դնել պե­տա­կան կա­ռա­վար­ման հա­մա­կար­գի հիմ­քում եւ այդ ար­ժէք­նե­րով շար­ժո­ւել ու կը տես­նէք, թէ ինչ­քա՜ն օ­գուտ են բե­րում, բա­ցի օ­գու­տից վնաս չկայ, ո­րով­հե­տեւ վե­հա­գոյն ար­ժէք­ներ կան այդ­տեղ: ­Հի­մա սկսել են կի­րա­ռել այդ ար­ժէք­նե­րը ար­դէն, յու­սով ենք կ­՛ար­մա­տա­նան ու հա­մա­լիր կը դառ­նան: Ե­թէ այդ ար­ժէք­նե­րը մենք կի­րա­ռենք, դրանք մեզ կ­՛օգ­նեն ամ­բող­ջա­կան ճշմար­տու­թեան հաս­նե­լու հա­մար:

­Հա­մա­ռօտ գի­ծե­րու մէջ կը ներ­կա­յաց­նէ՞ք յու­շա­մա­տեա­նը:

Յու­շա­մա­տեա­նը բաղ­կա­ցած է հե­տե­ւեալ ե­րեք գլուխ­նե­րից. գոր­ծա­դիր իշ­խա­նու­թիւն, օ­րէնս­դիր իշ­խա­նու­թիւն, դա­տա­կան իշ­խա­նու­թիւն. այ­սինքն՝ կա­ռա­վա­րու­թիւն, խորհր­դա­րան, դա­տաի­րա­ւա­կան հա­մա­կարգ: ­Մենք նաեւ դա­տա­կան հա­մա­կար­գի մա­սին ցայ­սօր ո­չինչ գի­տենք, ինչ­պի­սի՞ դա­տա­ւոր­ներ ենք ու­նե­ցել, ինչ­պի­սի՞ դա­տա­խազ­ներ, քննիչ­նե­րը ով­քե՞ր էին, ի՞նչ էին ա­նում, ի՞նչ հա­մա­կարգ էր դա:
­Պէտք է այդ ամ­բող­ջը ի­մա­նալ:
Ու­րեմն՝ կա­ռա­վա­րու­թիւն, խորհր­դա­րան. կա­ռա­վա­րու­թեան գլխին մէջ հինգ կա­ռա­վա­րու­թիւն՝ ի­րենց վար­չա­պետ­նե­րով, նա­խա­րար­նե­րով, ի­րենց բա­ժին­նե­րով. նոյ­նը՝ եր­կու խորհր­դա­րան­նե­րը ի­րենց պատ­գա­մա­ւոր­նե­րով, բա­ժին­նե­րով: ­Մենք սկզբուն­քով մա­մու­լում, հա­մա­ցան­ցում շատ տա­րա­ծո­ւած նկար­նե­րը չենք օգ­տա­գոր­ծում, ո­րով­հե­տեւ նիւ­թը ծա­ւա­լուն է, դրա հա­մար կը դնենք բա­ցա­ռիկ­նե­րը: Այս ամ­բող­ջը մեզ կը տայ նոր գի­տա­կան աշ­խա­տու­թիւն, որ իր նմա­նը չու­նի այս ձե­ւա­չա­փով: Այս յու­շա­մա­տեա­նը կը լի­նի այս տա­րո­ւայ ա­մե­նա­կա­րե­ւոր հրա­տա­րա­կու­թիւ­նը: Ար­ձա­գանգ­նե­րը, ո­րոնք գա­լիս են յատ­կա­պէս հայ­կա­կան սփիւռ­քից, մեծ խան­դա­վա­ռու­թիւն են ստեղ­ծում, պա­հան­ջար­կը մեծ է, ինձ խնդրում են, որ հա­մա­ցան­ցով եւս տրա­մադ­րեմ գիր­քը:
Ար­դէն կան շնոր­հան­դէս­նե­րի ա­ռա­ջարկ­ներ, ես բո­լո­րին ա­սել եմ, որ սպա­սէք, թող գիր­քը լոյս տես­նի: Ես գո­վազ­դով չեմ զբաղ­ւում, իմ ա­նու­նը նոյ­նիսկ չեմ գրել, իմ նպա­տակն է, որ այս ամ­բողջ ար­խիւ­նե­րը հրա­տա­րա­կո­ւեն եւ մար­դիկ օգ­տո­ւեն, ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­ներ կա­տա­րեն, ո­րով­հե­տեւ այս­տեղ չկան խե­ղա­թիւ­րում­ներ: ­Պէտք է պատ­մու­թիւ­նը մաք­րել ա­մէն տե­սակ խե­ղա­թիւ­րում­նե­րից եւ տալ ամ­բողջ ճշմար­տու­թիւ­նը:
­Յոյ­սով եմ, որ ­Հոկ­տեմ­բե­րի վեր­ջում կը հրա­տա­րա­կենք յու­շա­մա­տեա­նը: