29 Սեպտեմբեր 1866

29 Սեպտեմբեր 1866. Ա­մե­նայն ­Հա­յոց ­Կա­թո­ղի­կոս ընտ­րո­ւե­ցաւ ­Գէորգ Ե­պիս­կո­պոս ­Կոնս­տանդ­նու­պոլ­սե­ցին (1813-1882) Ն.

0
1588

­Սեպ­տեմ­բեր 29ի օ­րը, 152 տա­րի ա­ռաջ, Ա­մե­նայն ­Հա­յոց ­Կա­թո­ղի­կո­սի ընտ­րու­թեան ժո­ղով գու­մա­րուե­ցաւ Ս. Էջ­միած­նի մէջ։
1865ի Օ­գոս­տոս 22ին վախ­ճա­նած էր ­Մատ­թէոս Ա. ­Կոս­տանդ­նու­պոլ­սե­ցի ­Կա­թո­ղի­կո­սը, որ ­Ներ­սէս Աշ­տա­րա­կե­ցի ­Կա­թո­ղի­կո­սին յա­ջոր­դած էր 1858ին, բայց միայն 7 տա­րի գա­հա­կա­լե­լու ժա­մա­նակ մնա­ցած էր ա­նոր կեան­քին։
Ա­մե­նայն ­Հա­յոց նոր ­Կա­թո­ղի­կո­սի ընտ­րու­թեան օ­րա­կար­գով, հե­տե­ւա­բար, 29 ­Սեպ­տեմ­բեր 1866ին, Ս. Էջ­միա­ծին հա­ւա­քո­ւե­ցան միա­բա­նու­թեան եւ ­Կա­թո­ղի­կո­սու­թեան կա­պո­ւած ­Վի­ճակ­նե­րու (թե­մե­րը այդ ա­նու­նով կը ճանչ­ցո­ւէին ժա­մա­նա­կին) 29 ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­ներ։
­Թէեւ Ա­մե­նայն ­Հա­յոց ­Կա­թո­ղի­կո­սու­թեան ընտ­րա­կան ժո­ղո­վին օ­րի­նա­կան կազ­մը 33 պատ­գա­մա­ւոր­նե­րէ բաղ­կա­ցած պէտք է ըլ­լար, բայց 4 պա­տո­ւի­րակ­ներ բա­ցա­կայ էին։ Այ­դու­հան­դերձ՝ ներ­կայ ժո­ղո­վա­կան­նե­րը ըն­թացք տո­ւին ընտ­րա­կան ժո­ղո­վին, վա­րանք կամ երկմ­տանք չու­նե­ցան յա­ջորդ ­Հայ­րա­պե­տի ի­րենց նախա­սի­րած թեկ­նա­ծո­ւին շուրջ եւ միա­ձայ­նու­թեամբ Ա­մե­նայն ­Հա­յոց ­Կա­թո­ղի­կոս ընտ­րե­ցին ­Գէորգ Ե­պիս­կո­պո­սին, որ նոյն­պէս ­Կոս­տանդ­նու­պոլ­սե­ցի էր եւ մինչ այդ ­Պոլ­սոյ ­Հա­յոց ­Պատ­րիար­քու­թեան ­Վի­ճակ­նե­րէն Պ­րու­սա­յի ա­ռաջ­նորդն էր։
Այդ­պէ՛ս, Ա­մե­նայն ­Հա­յոց ­Կա­թո­ղի­կո­սու­թիւ­նը ու­նե­ցաւ ­Գէորգ ա­նու­նով օ­ծո­ւած իր չոր­րորդ ­Հայ­րա­պե­տը, որ հայ ժո­ղո­վուր­դի եւ ­Հա­յաս­տա­նեայց Ե­կե­ղեց­ւոյ պատ­մու­թեան մէջ ու­րոյն տեղ գրա­ւեց իբ­րեւ «­Գէորգ Դ. ­Մե­ծա­գործ ­Կա­թո­ղի­կոս Ա­մե­նայն ­Հա­յոց»։
­Գէորգ Դ. ար­ժա­նա­ցաւ «­Մե­ծա­գործ»ի տիտ­ղո­սին, ինչ­պէս որ կը վկա­յէ բարձ­րար­ժէք գրա­կա­նա­գէտ եւ լե­զո­ւա­բան ­Մա­նուկ Ա­բե­ղեան 1899ին լոյս տե­սած իր մե­նագ­րու­թեան մէջ, ո­րով­հե­տեւ ոչ միայն հիմ­նա­դի­րը ե­ղաւ հայ հո­գեմ­տա­ւոր դպրու­թեան մե­ծա­գոյն օ­ճախ­նե­րէն Էջ­միած­նի «­Գէոր­գեան» ­Ճե­մա­րա­նին, այ­լեւ մե­ծակ­շիռ ներդ­րում ու­նե­ցաւ ընդ­հան­րա­պէս ե՛ւ ա­րեւմ­տա­հայ, ե՛ւ ա­րե­ւե­լա­հայ կրթա­կան, հրա­տա­րակ­չա­կան ու թե­մա­կան կեան­քի կազ­մա­կեր­պու­մին, ամ­րապն­դու­մին ու աշ­խու­ժա­ցու­մին մէջ։
Ա­ւա­զա­նի ա­նու­նը Գ­րի­գոր ­Պետ­րո­սի ­Քէ­րէս­տէ­ճեան էր (ազ­գա­նու­նը կու գար մեծ հօր` ա­տաղ­ձա­վա­ճառ Գ­րի­գո­րէն) եւ ծնած էր ­Պոլ­սոյ ­Սա­մա­թիա թա­ղը, 18 ­Յու­լիս 1813ին։ Մ. Օր­մա­նեան իր «Ազ­գա­պա­տում»ին մէջ շեշ­տա­կի դրո­ւա­տի­քով ներ­կա­յա­ցու­ցած է «­Գէորգ Դ. ­Կոս­տանդ­նու­պոլ­սե­ցի»ն, որ իր գլխա­ւոր կրթու­թիւ­նը ստա­ցած է ­Կա­րա­պետ ­Պատ­րիար­քի բա­ցած ­Գում ­Գա­բո­ւի ­Ժա­ռան­գա­ւո­րաց վար­ժա­րա­նին մէջ` ­Փէշ­տի­մալ­ճեան ­Պա­տո­ւե­լիի ու­սուց­չու­թեան ներ­քոյ։
­Գում ­Գա­բո­ւի ­Ժա­ռան­գա­ւո­րա­ցը 1830ին ա­ւար­տե­լով՝ 17 տա­րե­կա­նին, Գ­րի­գոր իբ­րեւ գրա­գիր ըն­դու­նո­ւած է ­Պոլ­սոյ ­Հա­յոց ­Պատ­րիար­քա­րա­նի դի­ւա­նա­տան մէջ։ 1834ին սար­կա­ւագ եւ 1835ին ա­բե­ղայ ձեռ­նադ­րո­ւած է Ս­տե­փա­նոս Ա­ղաւ­նի ­Պատ­րիար­քին կող­մէ, որ Ար­մա­շի միա­բա­նու­թեան ներշն­չու­մով՝ ­Գէորգ ա­նո­ւա­նա­կո­չած է նո­րըն­ծայ հո­գե­ւո­րա­կա­նը։
­Խո­հուն եւ պեր­ճա­խօս ­Գէորգ Ա­բե­ղան, նոյն տա­րին իսկ եւ նոյն ­Պատ­րիար­քին կող­մէ կ­’ար­ժա­նա­նայ «մաս­նա­ւոր գա­ւա­զա­նի իշ­խա­նու­թեան»` առ ի գնա­հա­տանք իր ծա­ւա­լած հո­գեմ­տա­ւոր քա­րոզ­չու­թեան։ Ան­մի­ջա­պէս կը հրա­ւի­րո­ւի, իբ­րեւ ծխա­տէր քա­հա­նա­յի, ­Խաս­քէո­յի ա­մի­րա­նե­րու թա­ղը, ուր կարճ ժա­մա­նա­կի ըն­թաց­քին ոչ միայն իր հո­գե­ւոր քա­րոզ­չու­թեամբ կը բարձ­րաց­նէ թա­ղի ե­կե­ղեց­ւոյ վար­կը, այ­լեւ՝ ար­դիւ­նա­ւէտ գոր­ծու­նէու­թիւն կը ծա­ւա­լէ թէ՛ իբ­րեւ թա­ղի դպրո­ցին տե­սու­չը, թէ՛ իր ծու­խի հո­գե­րուն եւ կա­րիք­նե­րուն հաս­նող ու դար­ման գտնող նո­ւի­րեալ մը։ Կ’ար­ժա­նա­նայ վար­դա­պե­տի աս­տի­ճա­նին։
­Բայց երբ պատ­րիար­քա­կան նոր ընտ­րու­թիւն տե­ղի կ­’ու­նե­նայ, Ս­տե­փա­նոս Ա­ղաւ­նին փո­խա­րի­նող ­Յա­կո­բոս ­Պատ­րիար­քը կ­’ու­զէ ­Խաս­քէո­յէն հե­ռաց­նել եւ ­Բե­րա­յի ան­շուք ծու­խը ու­ղար­կել ­Գէորգ Ա­բե­ղա­յին` դժգո­հե­լով, որ ե­րի­տա­սարդ հո­գե­ւո­րա­կա­նը անհ­րա­ժեշտ նո­ւի­րու­մը ցոյց տո­ւած չէր ­Բո­ղո­քա­կա­նու­թեան դէմ իր բա­ցած պայ­քա­րին։ Ա­մի­րա­յա­կան շրջա­նակ­նե­րը, սա­կայն, ազ­դու մի­ջամ­տու­թիւն կ­’ու­նե­նան եւ ­Գէորգ Ա­բե­ղայ ծխա­տի­րա­կան ծա­ռա­յու­թեան կը կո­չո­ւի այս ան­գամ Օր­թա­քէո­յի մէջ։ ­Հոն եւս բե­ղուն ու ժո­ղովր­դա­նո­ւէր գոր­ծու­նէու­թիւն կ­’ու­նե­նայ։
1840ին, երբ Ս­տե­փա­նոս Ա­ղաւ­նի վերս­տին ­Պատ­րիարք կ­’ընտ­րո­ւի, ­Գէորգ ­Վար­դա­պե­տի կը վստա­հո­ւի Ար­մաշ եր­թա­լու եւ նո­րըն­տիր պատ­րիար­քը ­Պո­լիս հրա­ւի­րե­լու ա­ռա­քե­լու­թիւ­նը։ Կ’ար­ժա­նա­նայ ­Պատ­րիար­քի փո­խա­նոր­դի պաշ­տօ­նին, իսկ տա­րի մը ետք ալ ­Ծայ­րա­գոյն ­Վար­դա­պե­տի աս­տի­ճա­նին։ ­Պատ­րիար­քա­կան փո­խա­նոր­դու­թեան պաշ­տօ­նին վրայ կը մնայ Ս­տե­փա­նոս Ա­ղաւ­նի ­Պատ­րիար­քի յա­ջորդ­նե­րուն` Աս­տո­ւա­ծա­տուր եւ ­Մատ­թէոս ­Պատ­րիարք­նե­րու օ­րով ալ։
1844ին կը հի­ւան­դա­նայ եւ կ­’ու­ղար­կո­ւի Պ­րու­սա­յի ջեր­մուկ­նե­րը, բու­ժու­մի հա­մար։ ­Միա­ժա­մա­նակ մօ­տէն շփում կ­’ու­նե­նայ Պ­րու­սա­յի հա­յու­թեան հետ։ Պ­րու­սա­ցիք ան­մի­ջա­պէս կ­’ու­զեն ի­րենց ­Վի­ճա­կին ա­ռաջ­նորդ ընտ­րել զինք. ­Պատ­րիար­քը իր հա­ւա­նու­թիւ­նը կու տայ։ Եւ 1844ի ­Հոկ­տեմ­բե­րին, Պ­րու­սա­յի հա­յոց ­Վի­ճա­կին ա­ռաջ­նոր­դու­թեան ստանձ­նու­մով՝ կը սկսի ­Գէորգ Ծ. ­Վար­դա­պե­տի հո­գեմ­տա­ւոր աշ­խոյժ ծա­ռա­յու­թեան գլխա­ւոր հանգ­րո­ւան­նե­րէն մէ­կը։
Ա­նընդ­հատ 14 տա­րի ­Գէորգ Ծ. ­Վար­դա­պետ վա­րեց Պ­րու­սա­յի հա­յոց ա­ռաջ­նոր­դու­թիւ­նը, որ հո­գե­ւո­րա­կան, ման­կա­վար­ժա­կան եւ վար­չա­կան իր կա­րո­ղու­թիւն­նե­րու դրսե­ւոր­ման ա­ռու­մով՝ փայ­լուն գոր­ծու­նէու­թեան շրջան մը հան­դի­սա­ցաւ, մեծ վարկ ու հռչակ ա­պա­հո­վե­լով ե­րես­նա­մեայ հո­գե­ւո­րա­կա­նին։ ­Ժո­ղո­վուր­դին նկատ­մամբ իր ցու­ցա­բե­րած հո­գա­ծու­թեամբ, ինչ­պէս նաեւ ե­կե­ղե­ցա­կան ծի­սա­կա­տա­րու­թեանց եւ եր­գե­ցո­ղու­թեանց ար­մա­տա­կան բա­րե­կար­գու­մով` դար­ձաւ թե­մին սի­րո­ւած ու յար­գո­ւած ա­ռաջ­նոր­դը։ Իր ժո­ղովր­դա­կա­նու­թեան ու համ­բա­ւին տա­րած­ման մէջ մեծ դեր ու­նե­ցաւ ­Գէորգ Ծ. ­Վար­դա­պե­տի կրթա­կան աս­պա­րէ­զէն ներս ցու­ցա­բե­րած աշ­խու­ժու­թիւ­նը` նա­խա­ձեռ­նու­թեան ո­գին եւ նոր սե­րուն­դի հա­յե­ցի ու հո­գեմ­տա­ւոր դաս­տիա­րա­կու­թեան գոր­ծին բո­լո­րա­նո­ւէր փա­րու­մը։ ­Հիմ­նո­վին վե­րա­նո­րո­գեց, վե­րա­կազ­մա­կեր­պեց եւ ա­ւե­լի քան հա­զար երկ­սեռ ա­շա­կերտ­նե­րով կրթա­կան յար­գո­ւած հաս­տա­տու­թեան մը վե­րա­ծեց տեղ­ւոյն դպրո­ցը, որ մինչ այդ հա­զիւ 200 ա­շա­կերտ ու­նէր եւ խեղճ շէնք մըն էր։
1847ին, ըն­դա­ռա­ջե­լով Պ­րու­սա­յի ազ­գա­յին ժո­ղո­վա­կա­նու­թեան դի­մու­մին, ­Մատ­թէոս ­Պատ­րիարք Ե­պիս­կո­պո­սա­կան աս­տի­ճան շնոր­հեց ար­ժա­նա­ւոր հո­գե­ւո­րա­կա­նին, որ ճամ­բայ ե­լաւ դէ­պի Ս. Էջ­միա­ծին` Ա­մե­նայն ­Հա­յոց ­Կա­թո­ղի­կո­սին կող­մէ Ե­պիս­կո­պոս ձեռ­նադ­րո­ւե­լու հա­մար։ ­Ներ­սէս Աշ­տա­րա­կե­ցի ­Կա­թո­ղի­կոս այդ շրջա­նին ­Թիֆ­լիս կը գտնո­ւէր եւ փա­փա­քե­ցաւ, որ նո­րըն­ծայ Ե­պիս­կո­պո­սը ­Թիֆ­լիս եր­թայ եւ այդ­պէս ալ ե­ղաւ։ ­Գէորգ ­Կոս­տանդ­նու­պոլ­սե­ցիի Ե­պիս­կո­պոս ձեռ­նադ­րու­թիւ­նը կա­տա­րո­ւե­ցաւ մեծ շու­քով. ­Թիֆ­լի­սի մէջ ան ար­ժա­նա­ցաւ ազ­գա­յին թէ պե­տա­կան բարձ­րա­գոյն պա­տիւ­նե­րու։
Ե­պիս­կո­պո­սա­կան ձեռ­նադ­րու­թեան իր ու­ղե­ւո­րու­թիւ­նը ­Գէորգ Ե­պիս­կո­պոս ա­ռա­ւե­լա­գոյնս օգ­տա­գոր­ծեց, որ­պէս­զի մօ­տէն ծա­նօ­թա­նայ Ա­մե­նայն ­Հա­յոց ­Կա­թո­ղի­կո­սու­թեան թե­մե­րուն` ­Կար­սէն մին­չեւ Ե­րե­ւան եւ Ա­խալ­քա­լաք, ինչ­պէս եւ՝ ընդ­հան­րա­պէս ա­րե­ւե­լա­հա­յոց հո­գեմ­տա­ւոր ու հա­սա­րա­կա­կան կեան­քին։
1848ի ­Սեպ­տեմ­բե­րի վեր­ջե­րուն, ­Գէորգ Ե­պիս­կո­պոս վե­րա­դար­ձաւ Պ­րու­սա եւ մին­չեւ 1858ի ­Հոկ­տեմ­բե­րը շա­րու­նա­կեց ա­ռաջ­նոր­դի իր բե­ղուն գոր­ծու­նէու­թիւ­նը։ Այդ շրջա­նին էր, որ տե­ղի ու­նե­ցաւ 1855ի մեծ երկ­րա­շար­ժը Պ­րու­սա­յի մէջ. ամ­բողջ քա­ղա­քին հետ ծանր վնաս­նե­րու են­թար­կո­ւե­ցան նաեւ ազ­գա­պատ­կան շէն­քե­րը եւ հա­յոց ինչ­քե­րը։
­Հո­գե­ւոր ա­ռաջ­նոր­դի պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թեան ար­ժա­նա­ւո­րա­պէս տէր կանգ­նե­լով` ­Գէորգ Ե­պիս­կո­պոս ա­մէն դուռ բա­խեց եւ ա­մէն ճիգ թա­փեց, որ­պէս­զի հո­գե­պէս եւ նիւ­թա­պէս վե­րա­կանգ­նէ իր հո­գա­տա­րու­թեան յանձ­նո­ւած թե­մը։
­Հե­տե­ւա­բար պա­տա­հա­կան չէր, որ 1858ի ­Հոկ­տեմ­բեր 30ին, երբ ­Պոլ­սոյ ­Պատ­րիար­քի ընտ­րու­թիւն կա­տա­րո­ւե­ցաւ, ­Գէորգ Ե­պիս­կո­պո­սի վրայ կեդ­րո­նա­ցաւ ազ­գա­յին ժո­ղո­վա­կա­նու­թեան նա­խընտ­րու­թիւ­նը։
­Գէորգ ­Պատ­րիար­քի պաշ­տօ­նա­վա­րու­թիւ­նը, սա­կայն, կար­ճա­տեւ ե­ղաւ. միայն 18 ա­միս մնաց պաշ­տօ­նի վրայ եւ հրա­ժա­րե­ցաւ 1860 Ապ­րի­լին։ Օր­մա­նեա­նի հա­մա­ձայն` ­Գէորգ ­Կոս­տանդ­նու­պոլ­սե­ցիի նկա­րագ­րով ու աշ­խար­հա­յեաց­քով ան­հա­տա­կա­նու­թիւ­նը յար­մար չէր ­Պատ­րիար­քու­թեան պաշ­տօ­նին, ո­րով­հե­տեւ գոր­ծու­նեայ եւ ար­ժա­նա­ւոր հո­գե­ւո­րա­կա­նը պահ­պա­նո­ղա­կան էր իր ողջ էու­թեամբ։ ժո­ղո­վա­կան կաշ­կան­դում­նե­րու եւ հա­կակշ­ռի են­թար­կո­ւող չէր, միանձ­նեայ ղե­կա­վա­րու­մի կողմ­նա­կից էր եւ բա­ռին բուն ի­մաս­տով իր ձեռ­քը կ­’ու­զէր կեդ­րո­նաց­նել բա­րո­յա­կան եւ վար­չա­կան ա­մէն իշ­խա­նու­թիւն։ ­Մինչ­դեռ ­Պոլ­սոյ ­Պատ­րիար­քի պաշ­տօ­նը ա­ռա­ւե­լա­գոյն չա­փով ազ­գա­յին-ժո­ղո­վա­կան մաս­նակ­ցու­թիւն կ­’են­թադ­րէր ոչ միայն ազ­գի գոր­ծե­րուն, այ­լեւ նոյ­նինքն պատ­րիար­քա­րա­նի աշ­խա­տանք­նե­րուն ղե­կա­վար­ման մէջ։ ­Մա­նա­ւանդ որ Ազ­գա­յին ­Սահ­մա­նադ­րու­թեան մշակ­ման եւ ­Պատ­րիար­քու­թեան ղե­կա­վար­ման մէջ ժո­ղովր­դա­յին հա­կակ­շի­ռը ամ­րապն­դե­լու բուռն պայ­քա­րի շրջա­նին զու­գա­դի­պե­ցաւ ­Գէորգ ­Կոս­տանդ­նու­պոլ­սե­ցիի պատ­րիար­քու­թիւ­նը։ Ան ուժգ­նօ­րէն ընդ­դի­մա­ցաւ եւ բուռն պայ­քար մղեց Ազ­գա­յին ­Սահ­մա­նադ­րու­թիւ­նը ար­մա­տա­պէս ժո­ղովրդա­վա­րա­կան հի­մուն­քով մշա­կե­լու ա­ռա­ջար­կու­թեանց դէմ։ ­Բայց երբ տե­սաւ ­Սահ­մա­նադ­րու­թեան կողմ­նա­կից­նե­րու յաղ­թար­շա­ւը, նա­խընտ­րեց հրա­ժա­րա­կան տալ եւ վե­րա­դառ­նալ Պ­րու­սա­յի ա­ռաջ­նոր­դու­թեան իր պաշ­տօ­նին։
1866ին, երբ ­Մատ­թէոս Ա­ռա­ջին ­Կա­թո­ղի­կոս վախ­ճա­նե­ցաւ, Ա­մե­նայն ­Հա­յոց ­Կա­թո­ղի­կո­սու­թեան յա­ջորդ գա­հա­կա­լի փնտռտուք­նե­րը կեդ­րո­նա­ցան ­Գէորգ Ե­պիս­կո­պո­սի վրայ։
29 ­Սեպ­տեմ­բեր 1866ին ­Կա­թո­ղի­կոս ընտ­րո­ւե­լով, ինչ­պէս որ նա­խա­տե­սո­ւած էր ­Պո­լո­ժե­նիա­յով (­Ցա­րա­կան կա­նո­նագ­րու­թեամբ), ­Գէորգ Դ. ձեռ­նար­կեց դէ­պի ­Մոս­կո­ւա եւ ­Սէն ­Փե­թերս­պուրկ ու­ղե­ւո­րու­թեան` ­Ցա­րին ներ­կա­յա­նա­լու եւ պաշ­տօ­նա­պէս իբ­րեւ Ա­մե­նայն ­Հա­յոց ­Կա­թո­ղի­կոս հաս­տա­տո­ւե­լու հա­մար։ ­Հիւ­սի­սա­յին ­Կով­կա­սի հա­յա­շատ քա­ղաք­նե­րէն մին­չեւ Ս. ­Փե­թերս­պուրկ, նո­րըն­տիր ­Հայ­րա­պե­տը ա­մէ­նուր հան­դի­պում­ներ ու­նե­ցաւ իր հօ­տին հետ, ծա­նօ­թա­ցաւ ա­նոնց դժուա­րու­թիւն­նե­րուն, լսեց ա­նոնց պա­հանջ­նե­րը եւ տեղ­ւոյն վրայ լու­ծեց վար­չա­կան բնոյ­թի բա­զում խնդիր­ներ։ ­Վէ­ճեր հար­թեց, հա­յու հա­ւատ­քը գօ­տեպն­դեց, կրթա­կան օ­ճախ­ներ բա­նա­լու ար­շաւ կազ­մա­կեր­պեց եւ, ի պա­տիւ իր այ­ցե­լու­թեան նա­խա­տե­սո­ւած ըն­դու­նե­լու­թիւն­նե­րը խրա­խու­սե­լու փո­խա­րէն՝ բո­լո­րին յոր­դո­րեց, որ ազ­գա­յին նպա­տակ­նե­րու նո­ւի­րեն ի­րենց սրտա­բուխ նո­ւէր-գու­մար­նե­րը։
Ս. Էջ­միա­ծին վե­րա­դար­ձին` ­Գէորգ Դ. նո­ւի­րո­ւե­ցաւ Ա­մե­նայն ­Հա­յոց ­Կա­թո­ղի­կո­սու­թիւ­նը բա­րե­կար­գե­լու եւ հզօ­րաց­նե­լու աշ­խա­տան­քին։ Հ­րա­տա­րա­կեց «Ա­րա­րատ» հան­դէ­սը։ ­Վե­րա­նո­րո­գեց Էջ­միած­նի տպա­րա­նը եւ վե­րա­կազ­մա­կեր­պեց հրա­տա­րակ­չա­կան գոր­ծու­նէու­թիւ­նը։ ­Մօ­տէն զբա­ղե­ցաւ միա­բա­նու­թեան հար­ցե­րով ու ա­նոնց վի­ճա­կի ընդ­հա­նուր բա­րե­կարգ­ման ձեռ­նար­կեց։ ­Բայց մա­նա­ւանդ ո­րո­շեց եւ գոր­ծադ­րու­թեան յանձ­նեց հո­գե­ւոր ճե­մա­րա­նի կա­ռուց­ման ծրա­գի­րը։ ­Շի­նա­րա­րա­կան եւ նա­խա­պատ­րաս­տա­կան աշ­խա­տանք­նե­րը տա­րի­ներ տե­ւե­ցին եւ 1874ին «­Գէոր­գեան» ­Ճե­մա­րա­նը իր դռնե­րը բա­ցաւ հայ նո­րա­հաս սե­րուն­դին առ­ջեւ։ Իր ու­սում­նա­կան մա­կար­դա­կով, հո­գեմ­տա­ւոր ջերմ մթնո­լոր­տով եւ դա­սա­խօ­սա­կան բարձ­րո­րակ անձ­նա­կազ­մով` «­Գէոր­գեան» ­Ճե­մա­րա­նը պատ­մա­կան նշա­նա­կու­թեամբ մեծ դեր ու­նե­ցաւ 19րդ ­դա­րա­վեր­ջի հա­յու­թեան ազ­գա­յին ու հո­գեմ­տա­ւոր պատ­րաս­տու­թեան եւ զար­գաց­ման մէջ։ ­Ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նի մե­ծար­ժէք դէմ­քեր կազ­մա­ւո­րո­ւե­ցան ­Ճե­մա­րա­նի շուն­չով։ Ամ­բողջ սե­րունդ­ներ հաս­ցուց եւ նո­ւի­րա­բե­րեց հայ ժո­ղո­վուր­դին։
«­Գէոր­գեան» ­Ճե­մա­րա­նը ե­ղաւ կա­րա­պի երգն ու փառ­քի պսա­կը ­Հա­յոց ­Գէորգ Դ. ­Մե­ծա­գործ ­Հայ­րա­պե­տին, որ 1882ի ­Դեկ­տեմ­բեր 6ին, իր ա­ռա­քե­լու­թիւ­նը ար­ժա­նա­ւո­րա­պէս ա­ւար­տին հաս­ցու­ցած մար­դու գո­հու­նա­կու­թեամբ, առ­յա­ւէտ փա­կեց իր աչ­քե­րը ­Մա­սի­սի փէ­շե­րուն, Ս. Էջ­միած­նի մէջ։