Յովհաննէս Այվազովսքի (1817-1900)

Յովհաննէս Այվազովսքի (1817-1900). ­Հան­ճա­րեղ ծո­վան­կա­րիչն ու աշ­խար­հահռ­չակ հա­յը Ն.

0
1388

­Յու­լիս 17ին կը նշենք ծնուն­դը ­Հայ­կեան ­Հան­ճա­րի աշ­խար­հահռ­չակ ճա­ռա­գայ­թում­նե­րէն մէ­կը հան­դի­սա­ցող, ծո­վան­կար­չու­թեան ան­զու­գա­կան վար­պե­տը հռչա­կո­ւած ­Յով­հան­նէս Այ­վա­զովս­քիի։
­Սեւ ծո­վու ա­փին, Խ­րի­մի ­Թէո­տո­սիա հա­յաբ­նակ քա­ղա­քին մէջ, 17 ­Յու­լիս 1817ին լոյս աշ­խարհ ե­կաւ ­Յով­հան­նէս ա­նու­նով ի վե­րուստ տա­ղան­դով օժ­տո­ւած հրաշք մա­նուկ մը, որ կո­չո­ւած էր դառ­նա­լու ծո­վան­կար­չա­կան գե­ղա­րո­ւես­տի ա­ռինք­նող, այ­լեւ ծո­վու եւ ա­լիք­նե­րու, նա­ւար­կու­մի եւ ա­նեզ­րա­կան բա­ցե­րու գու­նա­գեղ շնչա­ւոր­ման ու բո­ցա­վառ­ման վա­րա­րուն աղ­բիւր մը։
­Ծա­նօթ Ի­վան Այ­վա­զովս­քի, ­Յով­հան­նէս ­Յայ­վա­զեան կամ Օ­հան­նէս Այ­վա­զեան ա­նուն­նե­րով՝ Այ­վա­զովս­քի ամ­բողջ յու­զաշ­խարհ մը յա­ւեր­ժա­ցուց ծո­վու խո­րա­խոր­հուրդ պատ­կեր­նե­րով՝ ծո­վա­յին բազ­մե­րանգ գոյ­նե­րով եւ լոյ­սի ու ստո­ւե­րի ան­վերջ խա­ղե­րով, ծո­վու ա­լիք­նե­րուն կա­տա­ղու­թեամբ եւ փո­թոր­կում­նե­րուն ցա­սու­մով, ծո­վու անխ­ռով հան­դար­տու­թեամբ եւ տիե­զե­րա­կան ի­մաս­տու­թեամբ։
Ա­րո­ւես­տա­գէ­տի բո­լո­րա­նո­ւէր կեանք մը վի­ճա­կուե­ցաւ ­Հայ­կեան ­Հան­ճա­րի այս բա­ցա­ռիկ ծնուն­դին։ ­Հին յու­նա­կան գաղ­թա­վայր եւ այժ­մու ուք­րայ­նա­կան աշ­խոյժ նա­ւա­հան­գիստ ­Թէո­տո­սիան մեծ­ցաւ եւ աշ­խար­հով մէկ հռչա­կո­ւե­ցաւ Այ­վա­զովս­քիով, ո­րուն ա­նու­նով 1880ին բա­ցո­ւած պատ­կե­րաս­րա­հը մին­չեւ այ­սօր դէ­պի ­Թէո­տո­սիա կ’ուղ­ղէ քայ­լե­րը բո­լոր ա­նոնց, ո­րոնք ­Ծո­վու խոր­հուր­դով հա­ղոր­դո­ւե­լու ներ­քին սէրն ու պա­հան­ջը ու­նին։ Աշ­խար­հի բո­լոր մեծ թան­գա­րան­նե­րուն եւ պատ­կե­րաս­րահ­նե­րուն մէջ մնա­յուն ցու­ցադ­րու­թեան իր ու­րոյն ան­կիւ­նը ու­նե­նա­լու փառ­քին ար­ժա­նա­ցած հայ մեծ ծո­վան­կար­չին գոր­ծե­րը, կա­րե­ւոր մա­սով, ցու­ցադ­րո­ւած են իր ծննդա­վայ­րի իր ա­նու­նը կրող այդ պատ­կե­րաս­րա­հին մէջ եւ այ­ցե­լու­նե­րը, որ­քան ա­ւե­լի մօ­տէն շփո­ւին ա­նոր գլուխ-գոր­ծոց­նե­րուն հետ, այն­քան ի­րենց մէջ կ’ար­մա­տա­ւո­րո­ւին ան­խառն հա­մա­րումն ու սքան­չու­մը Այ­վա­զովս­քիի ծո­վան­կար­չա­կան անկրկ­նե­լի մե­ծու­թեան նկատ­մամբ։
­Զա­ւակն էր ­Գէորգ Այ­վա­զեա­նի, որ ե­ղած էր ­Մոլ­տա­ւիա հա­սած, բայց ի վեր­ջոյ Խ­րիմ վե­րա­դար­ձած ու ­Թէո­տո­սիա հաս­տա­տո­ւած հայ ա­ռեւտ­րա­կան մը։ ­Յով­հան­նէս նախ­նա­կան ու­սու­մը ստա­ցած էր տեղ­ւոյն հա­յոց ծխա­կան վար­ժա­րա­նին մէջ՝ մա­նուկ տա­րի­քէն ցու­ցա­բե­րե­լով նկար­չա­կան յա­տուկ սէր եւ շնոր­հա­լի ըն­դու­նա­կու­թիւն։ 1830-1833 յա­ճա­խած էր ­Սիմ­ֆե­րո­պո­լի ռու­սա­կան երկ­րոր­դա­կան վար­ժա­րա­նը, իսկ այ­նու­հե­տեւ՝ 1833-1837, Ս. ­Փե­թերս­պուր­կի ­Գե­ղա­րո­ւես­տի Ա­կա­դե­միա­յին մէջ, բարձ­րա­գոյն ուս­ման հե­տե­ւած էր ռուս հռչա­կա­ւոր բնան­կա­րիչ Մ.Ն. ­Վո­րո­բիո­վի դա­սա­րա­նին մէջ։
1837ին, իր «Ան­դորր» ա­նուն նկա­րին հա­մար, Այ­վա­զովս­քի ար­ժա­նա­ցաւ իր կեան­քի ա­ռա­ջին պար­գե­ւին՝ Ա­կա­դե­միա­յի բարձ­րա­գոյն մրցա­նա­կին — ոս­կէ շքան­շա­նի եւ եր­կու տա­րո­ւան հա­մար Խ­րի­մի մէջ նկար­չու­թեամբ պա­րա­պե­լու ու­ղե­գի­րի։
Այդ­պէ՛ս սկսաւ Այ­վա­զովս­քիի գե­ղա­րո­ւես­տա­կան վե­րել­քը, որ շա­րու­նա­կա­կան մագլ­ցում մը ե­ղաւ ծո­վան­կար­չու­թեան գա­գաթն ի վեր։
1840ին, առ ի գնա­հա­տանք Այ­վա­զով­քիի խրի­մեան ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան շրջա­նի ի­րա­գոր­ծում­նե­րուն, ­Փե­թերս­պուր­կի Ա­կա­դե­միան զինք ու­ղար­կեց ար­տա­սահ­ման՝ ինք­նա­կա­տա­րե­լա­գործ­ման հնա­րա­ւո­րու­թիւն­ներ ըն­ձե­ռե­լով ե­րես­նա­մեայ ա­րո­ւես­տա­գէ­տին։ Այ­վա­զովս­քի ե­ղաւ Ի­տա­լիա՝ նաեւ Ս. ­Ղա­զար, Ս­պա­նիա, Ֆ­րան­սա, Անգ­լիա եւ ­Հո­լան­տա, ա­մէ­նուր մօ­տէն ծա­նօ­թա­նա­լով ժա­մա­նա­կի եւ­րո­պա­կան մեծ նկա­րիչ­նե­րուն հետ, ինչ­պէս նաեւ ընդ­հան­րա­պէս խո­րա­նա­լով նկար­չա­կան ա­րո­ւես­տի գլուխ-գոր­ծոց­նե­րու իւ­րո­վի ու­սում­նա­սիր­ման մէջ։ Այս շրջա­նին է, որ Այ­վա­զովս­քի մաս­նակ­ցե­ցաւ, յատ­կա­պէս ­Փա­րի­զի եւ Ամս­թեր­տա­մի մէջ, նկար­չա­կան հե­ղի­նա­կա­ւոր ցու­ցա­հան­դէս­նե­րու՝ մի­ջազ­գա­յին մրցա­նակ­նե­րու տի­րա­նա­լով եւ ա­կա­դե­մա­կան կո­չում­նե­րու ար­ժա­նա­նա­լով, ո­րոնց մին­չեւ մահ ար­ժա­նա­ւո­րա­պէս տէր կանգ­նե­ցաւ, շա­րու­նակ վե­րագնա­հատ­ման ու նո­րո­վի մե­ծար­ման փառք կու­տա­կե­լով իր ա­նու­նին շուրջ։
1844ին Այ­վա­զովս­քի վե­րա­դար­ձաւ ­Ռու­սաս­տան, ստա­ցաւ ­Ռու­սա­կան ­Գե­ղա­րո­ւես­տա­կան Ա­կա­դե­միա­յի ա­կա­դե­մի­կո­սի կո­չում (1887էն՝ պա­տո­ւոյ ան­դամ) եւ նշա­նա­կո­ւե­ցաւ ­Ծո­վա­յին Ընդ­հա­նուր Շ­տա­պի գե­ղան­կա­րիչ։ 1845ին Այ­վա­զովս­քի վերջ­նա­կան բնա­կու­թիւն հաս­տա­տեց իր ծննդա­վայ­րին՝ ­Թէո­տո­սիա­յի մէջ, ուր ոչ միայն շա­րու­նա­կեց իր ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան բե­ղուն աշ­խա­տան­քը, այ­լեւ՝ աշ­խու­ժօ­րէն լծո­ւե­ցաւ ազ­գա­յին-քա­ղա­քա­կան եւ հա­սա­րա­կա­կան ե­ռուն գոր­ծու­նէու­թեան։
­Ձա­րա­կան ­Ծո­վու­ժի գե­ղան­կա­րի­չի իր հան­գա­ման­քով՝ Այ­վա­զովս­քի ան­ձամբ մաս­նակ­ցե­ցաւ ռու­սա­կան զօր­քե­րու մղած պա­տե­րազմ­նե­րուն թուր­քե­րու դէմ եւ մեծ է թի­ւը այն նկար­նե­րուն, ո­րոնք նո­ւի­րո­ւած են ռու­սեւ­թուրք ծո­վա­յին ընդ­հա­րում­նե­րուն։ Այդ շար­քէն յի­շա­տա­կե­լի են մա­նա­ւանդ 1853-1856ի Խ­րի­մի պա­տե­րազ­մին նո­ւի­րո­ւած Այ­վա­զովս­քիի նկար­նե­րը, ո­րոնք 1854ին, ­Սե­ւաս­տո­պո­լի պա­շար­ման օ­րե­րուն, ա­ռան­ձին ցու­ցա­հան­դէ­սով ներ­կա­յա­ցո­ւե­ցան՝ ուժ եւ կո­րով ներշն­չե­լով թուր­քե­րու դէմ հե­րո­սա­բար պա­տե­րազ­մող զօր­քին եւ ժո­ղո­վուր­դին։
1850ա­կան­նե­րուն եւ 1860ա­կան­նե­րուն, Այ­վա­զովս­քի շա­րու­նակ ճա­նա­պար­հոր­դու­թեան մէջ ե­ղաւ՝ գե­ղա­րո­ւես­տա­կան իր աշ­խա­տան­քով։ Ե­ղաւ Ա­մե­րի­կա­ներ, Ափ­րի­կէ ու ծայ­րա­գոյն Ա­րե­ւելք, ա­մէ­նուր ցու­ցա­հան­դէս­ներ տո­ւաւ եւ մրցա­նակ­նե­րու տի­րա­ցաւ։ Այդ ճամ­բով է, նաեւ, որ Այ­վա­զովս­քիի հռչա­կը եւ գոր­ծե­րը սե­փա­կա­նու­թիւ­նը դար­ձան ամ­բողջ աշ­խար­հին։
Ընդգ­ծե­լի է, որ հայ ի­րա­կա­նու­թեան հետ մնա­յուն եւ յա­րա­ճուն կա­պով յատ­կան­շո­ւե­ցաւ ու շնչա­ւո­րուե­ցաւ Այ­վա­զովս­քիի կեան­քը։ 1868ին ան ու­ղե­ւո­րո­ւե­ցաւ ­Կով­կաս, ե­ղաւ ­Թիֆ­լիս ու ­Պա­քու, 1869ին իր գոր­ծե­րուն ցու­ցա­հան­դէ­սը տո­ւաւ ­Թիֆ­լի­սի մէջ եւ, այդ­պէ­սով, հի­մը դրաւ հայ նկա­րիչ­նե­րու անձ­նա­կան ցու­ցա­հան­դէս­նե­րու ա­ւան­դու­թեան։ Այ­վա­զովք­սիի ա­շա­կեր­տե­ցին եւ ա­նոր ա­րո­ւես­տին շա­րու­նա­կող­նե­րը ե­ղան հայ մե­ծա­նուն նկա­րիչ­ներ Վ. ­Մա­խո­խեան, Մ. ­Ճի­ւա­նեան եւ Մ. Մահ­տե­սեան։
Ա­ւե­լի քան 6000 նկար հա­շո­ւող մե­ծար­ժէք ժա­ռան­գու­թիւն մը Այ­վա­զովս­քի կա­պեց իր ա­նու­նին։ ­Գե­ղա­րո­ւես­տա­կան տա­ղան­դի այդ վա­րար­ման ար­գա­սիքն են հայ ժո­ղո­վուր­դին ու ­Հա­յաս­տա­նին՝ յատ­կա­պէս հայ­կա­կա­նու­թեան խորհր­դա­նիշ Ա­րա­րա­տին նո­ւի­րո­ւած Այ­վա­զովս­քիի գոր­ծե­րը, ո­րոնց լա­ւա­գոյն նմոյշ­նե­րէն ո­մանք մնա­յուն ցու­ցադ­րու­թեան ի­րենց փա­ռա­ւոր տե­ղը գտած են Ե­րե­ւա­նի Ազ­գա­յին ­Պատ­կե­րաս­րա­հին մէջ։ ­Միայն օ­րի­նակ­ներ թո­ւե­լու կար­գով կ­’ար­ժէ յի­շա­տա­կել «­Հա­յե­րի ջար­դը Տ­րա­պի­զո­նում 1895 թո­ւին», «­Թուր­քա­կան նա­ւե­րը ­Մար­մա­րա ծովն են թա­փում հա­յե­րին», «Ա­րա­րատ լե­րան հո­վի­տը», «­Հայ մար­տի­կի եր­դու­մը», «­Հայ ժո­ղովրդի մկրտու­թիւ­նը», «­Պայ­րո­նի այ­ցը Մ­խի­թա­րեան­նե­րին Ս. ­Ղա­զար կղզում» եւ «Խ­րի­մեան ­Հայ­րի­կը Էջ­միած­նի շրջա­կայ­քում» գոր­ծե­րը, ո­րոնք 19րդ ­դա­րու հայ ժո­ղո­վուր­դի կեան­քին, ո­գո­րում­նե­րուն եւ մա­քա­ռում­նե­րուն, տա­ռա­պանք­նե­րուն եւ յոյ­սե­րուն, վե­հու­թեան եւ ան­կու­մին խո­րա­գոյն պա­հե­րը որ­սա­ցած եւ յա­ւեր­ժու­թեան յանձ­նած են՝ գե­ղա­րո­ւես­տա­կան բարձ­րար­ժէք նո­ւա­ճու­մով։
Այ­վա­զովս­քի նաեւ գործ­նա­պէս իր մաս­նակ­ցու­թիւ­նը բե­րաւ հայ ժո­ղո­վուր­դը պա­տու­հա­սած ող­բեր­գա­կան հա­րո­ւած­նե­րու դի­մագ­րա­ւու­մին։ ­Մեծ ե­ղաւ Այ­վա­զովս­քիի ներդ­րու­մը մա­նա­ւանդ 1894-1896ի հա­մի­տեան կո­տո­րած­նե­րու ժա­մա­նակ։ Ամ­բողջ նկա­րա­շար մը ստեղ­ծեց Այ­վա­զովս­քի, մի­ջազ­գա­յին ցու­ցա­հան­դէս­նե­րու ար­ժա­նա­ցուց այդ շար­քը եւ ոչ միայն հայ­կա­կան ի­րա­ւուն­քին ու ար­դա­րու­թեան ձայ­նը իւ­րո­վի ու բարձ­րա­գոռ հնչե­ցուց աշ­խար­հով մէկ, այ­լեւ՝ այդ գոր­ծե­րու վա­ճառ­քէն գո­յա­ցած գու­մար­նե­րով օգ­նու­թեան ձեռք եր­կա­րեց ­Կով­կաս ու Խ­րիմ ա­պաս­տա­նած հայ գաղ­թա­կան­նե­րուն։
­Ծա­նօթ վկա­յու­թիւն է, որ՝
«­Հայ մե­ծա­նուն նկա­րի­չը պար­գե­ւատ­րո­ւել է նաեւ ­Թուր­քա­կան կա­ռա­վա­րու­թեան կող­մից: ­Մի ա­ռա­ւօտ Այ­վա­զովս­քին արթ­նա­նում է ծանր զգա­ցու­մով: ­Մի քա­նի ան­գամ սե­նեա­կում շրջե­լուց յե­տոյ վերցնում է թուր­քա­կան շքան­շան­ներն ու պար­գեւ­նե­րը եւ իր հա­ւա­տա­րիմ շան հետ գնում է դէ­պի ծո­վափ: ­Թէո­դո­սիա­յի ողջ բնակ­չու­թիւ­նը հե­տե­ւում է այդ մեծ մար­դուն: ­Հաս­նե­լով ափ՝ նկա­րի­չը շքան­շան­նե­րը կա­խում է շան պա­րա­նո­ցից, նա­ւակ է նստում եւ բա­ւա­կա­նին հե­ռա­նա­լով ա­փից՝ հա­նում է դրանք շան վրա­յից եւ նե­տում ան­յա­տակ ծո­վը: Ս­տի­պում է շա­նը լո­ղա­նալ ծո­վի մա­քուր ջրում, որ­պէս­զի հա­ւա­տա­րիմ կեն­դա­նին էլ մաք­րո­ւի դրան­ցից: ­Լո­ւա­նա­լով իր ձեռ­քե­րը՝ Այ­վա­զովս­քին վե­րա­դառ­նում է ափ, անց­նում ապ­շա­հար ամ­բո­խի մէ­ջով, մտնում է իր ա­րո­ւես­տա­նո­ցը եւ սկսում է նկա­րել: ­Յա­ջորդ ա­ռա­ւօ­տեան նրա ա­րո­ւես­տա­նո­ցի պա­տից կա­խո­ւած էր «­Հայ ժո­ղովրդի ջար­դը Տ­րա­պի­զո­նում» ան­մահ կտա­ւը»…
1887ին եւ 1897ին մեծ շու­քով տօ­նա­կա­տա­րուե­ցան Այ­վա­զովս­քիի ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան կեան­քի 50ա­մեա­կին ու 60ա­մեա­կին յո­բե­լեան­նե­րը։ Իսկ 1900ի Ապ­րիլ 19ին, երբ ու­ղե­ղի ա­րիւ­նախ­րու­մով վերջ գտաւ հան­ճա­րեղ հա­յուն ան­ցո­ղիկ կեան­քը, ողջ ­Թէո­տո­սիան՝ զի­նո­ւո­րա­կան մեծ շու­քով կա­տա­րո­ւած յու­ղար­կա­ւո­րու­թեամբ, հա­յոց «Ս. ­Սար­գիս» ե­կե­ղեց­ւոյ մէջ յա­ւի­տե­նա­կան փառ­քի պա­տո­ւան­դա­նին ար­ժա­նա­ցուց ­Յով­հան­նէս Այ­վա­զեա­նին։
Օ­րին, 1900 թո­ւա­կա­նի իր 76րդ ­հա­մա­րով, ­Թիֆ­լի­սի «Մ­շակ» թեր­թը հե­տե­ւեալ վկա­յու­թիւ­նը լոյս ըն­ծա­յեց հայ ժո­ղո­վուր­դին հան­ճա­րը ամ­բողջ աշ­խար­հին պար­զած Այ­վա­զովս­քի կեան­քի վեր­ջին օ­րո­ւան մա­սին.-
«­Թուր­քիա­յում հայ­կա­կան ջար­դե­րը (խօս­քը կը վե­րա­բե­րի ­Հա­մի­տեան կո­տո­րած­նե­րուն) թէեւ դա­դա­րել էին, սա­կայն դրանց ող­բեր­գա­կան հե­տե­ւանք­նե­րը շա­րու­նա­կում էին ի­րենց զգաց­նել տալ նաեւ 1900ա­կան թո­ւա­կան­նե­րին, իսկ ներ­գաղ­թը Խ­րիմ դեռ շա­րու­նակ­ւում էր:
«Այդ բո­լո­րը խո­րա­պէս ազ­դում էր ար­դէն ծե­րա­ցած ա­րո­ւես­տա­գէ­տի վրայ : Եւ նա Ապ­րի­լի 19ին (նոր տո­մա­րով ­Մա­յի­սի 2ին) ա­ռա­ւօ­տեան վերց­նում է վրձի­նը, մօ­տե­նում նկա­րա­կա­լին եւ սկսում նկա­րել մի նոր սիւ­ժե­տա­յին պատ­կեր, ո­րի էս­քի­զը գրի­չով նա գծան­կա­րել էր նա­խորդ ե­րե­կո­յեան, ճա­շա­սե­ղա­նի վրայ դրո­ւած մի թեր­թի­կի վրայ: Ն­կա­րիչն աշ­խա­տում է լա­րո­ւած, յու­զո­ւած եւ վրդո­վո­ւած: ­Նա ու­զում է հէնց նոյն օրն ա­ւար­տել եւ ա­նո­ւա­նում է այն «­Թուր­քա­կան նա­ւի պայ­թիւ­նը»: ­Թե­ման նա վերցրել էր ի­րա­կա­նու­թիւ­նից եւ, այդ անց­քը սրտին ու հո­գուն մօտ զգա­լով՝ սկսել էր նկա­րել: Ա­ւե­լի քան եր­կու ժամ ա­նընդ­մէջ աշ­խա­տե­լով` ծե­րու­նի նկա­րիչն ար­դէն նկա­րել էր խա­ղաղ ծո­վի մա­կե­րե­սը, ա­նամպ երկ­նա­կա­մա­րը եւ կոմ­պո­զի­ցիա­յի մէջ­տե­ղում պայ­թած ռազ­մա­նա­ւի հրե­ղէն բո­ցե­րը:
«­Թուր­քա­կան մեծ, ե­ռա­յարկ ռազ­մա­նա­ւը պայ­թել է, եւ նրա մի­ջից հրդե­հի հրե­ղէն բո­ցե­րը հրա­բու­խի պէս ժայթ­քել են վեր, դէ­պի եր­կինք, որ­տեղ ծխի սեւ քու­լա­ներն ամ­պե­րի նման ծած­կել են երկ­նա­կա­մա­րը: Այդ հրե­ղէն բո­ցե­րի հետ ու­ժեղ պայ­թիւ­նից վեր են նե­տո­ւել նա­ւի այ­րո­ւող տախ­տա­կեայ մա­սե­րը: ­Ռազ­մա­նա­ւի եզ­րե­րին հա­զիւ ե­րե­ւա­ցող մարդ­կանց մանր ֆի­գուր­նե­րը` թուրք զի­նո­ւոր­նե­րը, ի­րա­րանց­ման մէջ են: ­Բայց նրանց փրկու­թիւն չկայ: ­Պայ­թած նա­ւի հրդե­հը , ո­րը ու­ժեղ ընդգ­ծո­ւած է նկա­րում, կլա­նել է բո­լո­րին: Այդ ա­մէ­նը դա­տա­պար­տո­ւած է կոր­ծան­ման:
«Ա՛յս է «­Թուր­քա­կան նա­ւի պայ­թիւ­նը» պատ­կե­րի գա­ղա­փա­րա­կան ի­մաս­տը: Այ­վա­զովս­քին թուր­քա­կան ռազ­մա­նա­ւի պայ­թիւ­նը նկա­րել է հէնց ­Թուր­քիա­յի լեռ­նա­յին բնու­թեան հիմ­քի վրայ, նա­ւա­հանգս­տա­յին քա­ղա­քի մօտ, դրա­նով իսկ նա­ւի պայ­թիւ­նը կա­պե­լով այդ երկ­րի հետ:
«Ն­կա­րի­չը շա­րու­նա­կում էր ո­գեշն­չո­ւած աշ­խա­տել, երբ կէ­սօ­րին Ան­նան մօ­տե­նում է ա­մուս­նուն եւ ա­ռա­ջար­կում է մի փոքր զբօս­նել ծո­վա­փին, մին­չեւ որ սպա­սո­ւող հիւ­րե­րը կը գան: Այ­վա­զովս­քին, ար­դէն յոգ­նած, ընդ­հա­տում է աշ­խա­տան­քը և ­կի­սատ թող­նե­լով գոր­ծը, կնոջ հետ գնում է ծո­վափ:
«­Ծո­վափ­նեայ կար­ճա­տեւ զբօ­սան­քից տուն վե­րա­դառ­նա­լուց յե­տոյ, Այ­վա­զովս­քին նստում է բազ­կա­թո­ռին եւ հան­գիստ, ու­րախ տրա­մադ­րու­թեամբ սպա­սում է հիւ­րե­րին: ­Հէնց այդ պա­հին, ինչ­պէս հա­ղոր­դում են ­Թէո­դո­սիա­յից տրո­ւած հե­ռագ­րե­րը, «բազ­կա­թո­ռում նստած ժա­մա­նակ նա ի­րեն վատ է զգում եւ միայն կա­րո­ղա­նում է զան­գա­հա­րել… ­Նա մե­ռաւ ա­ռանց տան­ջանք­նե­րի, րո­պէա­պէս… նրա մա­հը բո­լո­րո­վին անս­պա­սե­լի էր»:
«­Յով­հան­նէս Այ­վա­զովս­քին մա­հա­ցաւ 1900թ. Ապ­րի­լի 19ին (նոր տո­մա­րով ­Մա­յի­սի 2ին) ­Թէո­դո­սիա­յում, իր տա­նը, յան­կար­ծա­մա­հու­թիւ­նից: Իսկ նրա վեր­ջին կտա­ւը` «­Թուր­քա­կան նա­ւի պայ­թիւ­նը» մնաց ա­նա­ւարտ»։ Այ­սօր, երբ աշ­խար­հի տար­բեր ազ­գե­րուն պատ­կա­նող մար­դոց շար­քին նաեւ հա­յոց աչ­քե­րը կը կեդ­րո­նա­նան Այ­վա­զովս­քիի նկար­նե­րուն վրայ, ան­պայ­ման ­Ծո­վու խոր­հուր­դին մէջ ա­նոնք կը տես­նեն եւ կը հմա­յո­ւին ա­լե­կո­ծում­նե­րովն ու խա­ղա­ղու­թեամ­բը ­Հա­յու ­Հո­գիին, ո­րուն ինք­նու­րոյն թարգ­մա­նը հան­դի­սա­ցաւ հա­յոց ազ­գա­յին հպար­տու­թիւ­նը գե­ղան­կար­չու­թեամբ ջրդե­ղող Այ­վա­զովս­քին։