5 Յուլիս 1921. Արցախը Ատրպէյճանին բռնակցելու Ստալինի հայակործան որոշումը Ն.

5 Յուլիս 1921. Արցախը Ատրպէյճանին բռնակցելու Ստալինի հայակործան որոշումը Ն.

0
3454

­Յու­լիս 5ի այս օ­րը, 1921 թո­ւա­կա­նին, ա­ղի­տա­բեր տա­րե­թիւ մը ե­ղաւ հայ ժո­ղո­վուր­դին հա­մար։
97 տա­րի ա­ռաջ՝ 5 ­Յու­լիս 1921ին, այս­պէս կո­չո­ւած «­Ռու­սա­կան ­Կո­մու­նիս­տա­կան ­Կու­սակ­ցու­թեան Կ. ­Կո­մի­տէի ­Կով­կա­սեան ­Բիւ­րոն», ա­ռանց օ­րի­նա­կա­նու­թիւն­ներ փնտռե­լու եւ կար­գու­կա­նոն յար­գե­լու՝ ստա­լի­նեան կա­մա­յա­կան ո­րո­շու­մով մը՝ ­Ղա­րա­բա­ղը պո­կեց խորհր­դա­յին մա­կա­նի տակ առ­նո­ւած ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թե­նէն եւ բռնակ­ցեց ար­դէն խորհր­դա­յին կար­միր դրօշ պար­զած Ատր­պէյ­ճա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան։
Ոչ միայն ա­պօ­րի­նի այդ ո­րո­շու­մին յա­ջոր­դած տա­րի­նե­րուն եւ տաս­նա­մեակ­նե­րուն, այ­լեւ 1988ի ­Փետրո­ւա­րին թափ ա­ռած Ար­ցա­խեան ­Շար­ժու­մէն ետք ալ, շատ մե­լան հո­սե­ցաւ ստա­լի­նեան այդ կա­մա­յա­կան, ա­նօ­րի­նա­կան եւ, մա­նա­ւա՛նդ, ա­նար­դար ո­րո­շու­մին պատ­մա­քա­ղա­քա­կան լու­սա­բան­ման եւ դա­տա­պարտ­ման հա­մար՝ ամ­բողջ եօ­թա­նա­սուն տա­րի թեր ու դէմ հա­կա­դիր ճամ­բար­նե­րու բաժ­նե­լով հայ քա­ղա­քա­կան մտքի հո­սանք­նե­րը։
Իսկ ­Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խու­թեան վե­րա­կանգնման ու Ար­ցա­խի ­Հան­րա­պե­տու­թեան պատ­մա­կերտ նուա­ճում­նե­րէն աս­դին, հայ քա­ղա­քա­կան միտ­քը եր­կու ուղ­ղու­թիւն­նե­րով իր քննար­կում­ներն ու վի­ճար­կում­նե­րը կեդ­րո­նա­ցու­ցած է խորհր­դա­յին­նե­րու այդ ո­րոշ­ման այժ­մէա­կան ար­ծարծ­ման եւ ի­րա­ւա­կան ար­ժե­ւո­րու­մին վրայ։
­Մէկ ուղ­ղու­թիւ­նը հիմ­նա­ւո­րած ու դա­տա­պար­տած է այդ ո­րոշ­ման կա­մա­յա­կան, ա­պօ­րի­նի եւ ա­նար­դար բնոյ­թը։ ­Հիմ­նա­ւո­րած է, թէ ին­չո՛ւ ստա­լի­նեան ո­րո­շու­մին մէջ ի­րա­ւա­կան ո­րե­ւէ հիմք գո­յու­թիւն չէ ու­նե­ցած եւ պար­զա­պէս ­Ռու­սաս­տա­նի մե­ծա­պե­տա­կան շա­հախնդ­րու­թեանց յա­գուրդ տո­ւող գոր­ծարք մը ե­ղած է ­Լեռ­նա­յին ­Ղա­րա­բա­ղի բռնակ­ցու­մը Ատրպէյ­ճա­նին։
Երկ­րոր­դը՝ հիմ­նա­ւո­րած է ի­րա­ւա­գի­տա­կան յե­նա­կէտ­նե­րը ա­զատ ու ան­կախ Ար­ցա­խի ­Հան­րա­պե­տու­թեան մի­ջազ­գա­յին լիի­րաւ ճա­նա­չու­մին՝ իբ­րեւ քա­ղա­քա­կան-ի­րա­ւա­կան հիմ­քը Ար­ցա­խեան ­Հար­ցի բա­նակ­ցա­յին լուծ­ման հա­մար հայ­կա­կան կող­մին ա­ռա­ջադ­րած եւ պաշտ­պա­նած տե­սա­կէ­տին։
Ի պա­տաս­խան ատր­պէյ­ճա­նա­կան կող­մի այն հե­տե­ւո­ղա­կան պնդու­մին, թէ իբր յա­նուն Ատր­պէյ­ճա­նի հո­ղա­յին ամ­բող­ջա­կա­նու­թեան՝ ­Լեռ­նա­յին ­Ղա­րա­բա­ղը պէտք է վե­րա­դար­ձո­ւի Ատր­պէյ­ճա­նի կազ­մին, հայ­կա­կան կող­մը ի­րա­ւա­բա­նօ­րէն կը հիմ­նո­ւի այն փաս­տին վրայ, որ ամ­բողջ ­Ղա­րա­բա­ղը՝ դաշ­տա­յին թէ լեռ­նա­յին, եր­բեք մաս չէ կազ­մած Ատր­պէյ­ճա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան եւ, հե­տե­ւա­բար, ան­հիմն ու ան­հե­թեթ է ա­մէն խօ­սակ­ցու­թիւն Ատր­պէյ­ճա­նի հո­ղա­յին ամ­բող­ջա­կա­նու­թեան պահ­պան­ման մա­սին։
Ար­դա­րեւ, ե­թէ 1921ին ­Ղա­րա­բա­ղը յայ­տա­րարուած էր մէկ մա­սը Ատր­պէյ­ճա­նի, այդ քայ­լը ի­րա­ւա­բա­նօ­րէն նախ ե­ղած էր ա­պօ­րի­նի, ա­պա՝ բռնակ­ցու­մը կա­տա­րո­ւած էր ի սպաս ­Խորհր­դա­յին Ատր­պէյ­ճա­նի, այլ ոչ թէ ան­կախ եւ իբր թէ «ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան» Ատր­պէյ­ճա­նի։
Ա­ւե­լի՛ն. բռնակ­ցու­մին Ս­տա­լին փոր­ձած էր տալ խորհր­դա­յին սահ­մա­նադ­րա­կան հիմ­նա­ւո­րում՝ 1923ի ­Յու­լիս 7ին ա­րո­ւես­տա­կա­նօ­րէն կեան­քի կո­չե­լով ­Լեռ­նա­յին ­Ղա­րա­բա­ղի Ինք­նա­վար ­Մարզ մը, որ սա­կայն 1991էն ետք կորսն­ցուց այդ ա­ռու­մով եւս ի­րա­ւա­կան ա­մէն շին­ծու հիմ­նա­ւո­րում, երբ նոյ­նինքն Ատր­պէյ­ճան մեր­ժեց ճանչ­նալ ­Խորհր­դա­յին ­Միու­թիւնն ու ա­նոր սահ­մա­նադ­րու­թիւ­նը եւ դուրս ե­կաւ Խ.Ս.Հ.Մ. կազ­մէն, նոյ­նիսկ նախ­քան ա­նոր պաշ­տօ­նա­կան լու­ծա­րու­մը։
Այլ խօս­քով՝ նոյ­նինքն 5 ­Յու­լիս 1921ի խորհր­դա­յին պաշ­տօ­նա­կան ո­րո­շու­մէն մեկ­նե­լով, ա­նոր ա­նար­դար բնոյ­թը շեշ­տե­լով հան­դերձ, հայ ժո­ղո­վուր­դը ի­րա­ւա­կան ա­մէն հիմք ու­նի կառ­չած մնա­լու այն փաս­տին, որ ­Ղա­րա­բա­ղը ի­րա­ւա­կա­նօ­րէն բնաւ մաս չէ կազ­մած Ատր­պէյ­ճա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան։
­Պատ­մու­թիւ­նը ար­ձա­նագ­րած է, որ ­Ռու­սա­կան ­Կայս­րու­թեան ան­կու­մէն յե­տոյ, ­Կով­կա­սի մէջ սկսած ազ­գա­յին պե­տու­թիւն­նե­րու «ձե­ւա­ւոր­ման» փու­լին, ամ­բողջ ­Ղա­րա­բա­ղը 1918-20 թո­ւա­կան­նե­րուն կռուախն­ձոր դար­ձաւ մէկ կող­մէ ազ­գա­յին-պատ­մա­կան իր ան­կա­խու­թիւ­նը վե­րա­կանգ­նած ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան եւ, միւս կող­մէ, թրքա­կան զօր­քե­րու ներ­խուժ­ման պայ­ման­նե­րուն մէջ Անդրկով­կա­սի թա­թա­րաբ­նակ տա­րածք­նե­րէն ձե­ւա­ւո­րո­ւած նո­րե­լուկ Ատր­պէյ­ճա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան մի­ջեւ։
Այդ ա­տեն ծայր ա­ռաւ հա­յեւ­թա­թա­րա­կան դա­ժան պա­տե­րազմ մը, ո­րուն ըն­թաց­քին Ար­ցա­խը հե­րո­սա­բար պաշտ­պա­նեց ինք­զինք եւ պա­պե­նա­կան իր հո­ղը։
Ատր­պէյ­ճա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թիւ­նը, իր կազ­մա­ւոր­ման պա­հէն իսկ, շա­րու­նա­կա­բար հո­ղա­յին պա­հանջ­ներ ներ­կա­յա­ցուց Անդր­կով­կա­սի հայ­կա­կան շրջան­նե­րուն նկատ­մամբ:
Թր­քա­կան կա­նո­նա­ւոր զօր­քերն ու Ատր­պէյ­ճա­նի մու­սա­ւա­թա­կան զօ­րա­միա­ւոր­նե­րը, օգ­տո­ւե­լով Ա­ռա­ջին Աշ­խար­հա­մար­տի եւ ­Ռու­սա­կան ­Կայս­րու­թեան անկ­ման հե­տե­ւան­քով ստեղ­ծո­ւած խառ­նաշ­փոթ ի­րա­վի­ճա­կէն, փոր­ձե­ցին իր ա­ւար­տին հասցնել հայ ժո­ղո­վուր­դին դէմ թրքա­կան պե­տու­թեան կող­մէ 1915ին գոր­ծադ­րու­թեան յանձ­նո­ւած ցե­ղաս­պա­նու­թեան ո­ճի­րը։
1918էն 1920, հա­մաթր­քա­կան մեծ պե­տու­թիւն մը հիմ­նե­լու ցնո­րա­կան ծրագ­րով տա­րո­ւած՝ թրքա­ցեղ այդ զօր­քե­րը բնաջն­ջե­ցին հա­րիւ­րա­ւոր հայ­կա­կան գիւ­ղեր, կազ­մա­կեր­պե­ցին հա­յե­րու ջար­դեր ­Պա­քո­ւի եւ ­Գեան­ջա­յի մէջ:
­Բայց նոյ­նինքն ­Ղա­րա­բա­ղի մէջ թուր­քե­ւատրպէյ­ճա­նա­կան զօր­քե­րը բա­խե­ցան լուրջ դի­մադ­րու­թեան եւ պար­տո­ւած նա­հան­ջի դի­մե­ցին՝ հա­կա­ռակ ա­նոր, որ Ար­ցա­խի ա­տե­նի մայ­րա­քա­ղաք ­Շու­շին 1920ի ­Մարտ 23ին հրկի­զո­ւած ու թա­լա­նո­ւած էր, իսկ ա­նոր հայ բնակ­չու­թիւ­նը կո­տո­րո­ւած։
­Ճիշդ այդ ժա­մա­նակ, մի­ջազ­գա­յին հան­րու­թիւ­նը անհ­րա­ժեշտ հա­մա­րեց մի­ջամ­տել ան­նա­խըն­թա­ցօ­րէն ող­բեր­գա­կան բնոյթ ստա­ցած հա­կա­մար­տու­թեան։
1920ի ­Դեկ­տեմ­բեր 1ին, Ազ­գե­րու ­Լի­կա­յի 5րդ ­Կո­մի­տէն, իր 3րդ Են­թա­կո­մի­տէի զե­կոյ­ցին վրայ հիմ­նուե­լով եւ հա­կա­դար­ձե­լով Ատր­պէյ­ճա­նի տա­րած­քա­յին յա­ւակ­նու­թիւն­նե­րուն ու ա­զե­րի­նե­րու ձե­ռամբ հա­յե­րու զան­գո­ւա­ծա­յին կո­տո­րած­նե­րուն՝ միա­ձայ­նու­թեամբ ո­րո­շեց մեր­ժել Ատր­պէյ­ճա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան դի­մու­մը Ազ­գե­րու ­Լի­կա­յին ան­դա­մակ­ցե­լու։
Օ­րին, Ազ­գե­րու ­Լի­կան նաեւ ո­րո­շեց, մին­չեւ հա­կա­մար­տու­թեան վերջ­նա­կան կար­գա­ւո­րու­մը, ­Ղա­րա­բա­ղը ճանչ­նալ իբ­րեւ վի­ճե­լի տա­րածք եւ այդ ո­րո­շու­մին շուրջ հա­մա­ձայ­նու­թեան յան­գե­ցան հա­կա­մար­տու­թեան առն­չա­կից բո­լոր կող­մե­րը, ա­նոնց շար­քին եւ Ատր­պէյ­ճա­նը։ Այս­պէ՛ս, 1918-20 թո­ւա­կան­նե­րուն, Ատր­պէյ­ճա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան ստեղծ­ման ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նին, ա­նոր գե­րիշ­խա­նու­թիւ­նը չէր տա­րա­ծո­ւած ­Ղա­րա­բա­ղի, ինչ­պէս եւ ­Նա­խի­ջե­ւա­նի վրայ։
Այ­նու­հե­տեւ, Անդր­կով­կա­սի մէջ խորհր­դա­յին կար­գե­րու հաս­տա­տու­մին հե­տե­ւե­ցաւ քա­ղա­քա­կան նոր քար­տէ­սի սահ­մա­նագ­ծու­մը։
1920ի ­Դեկ­տեմ­բե­րի վեր­ջե­րուն, ­Խորհր­դա­յին ­Հա­յաս­տա­նի հռչա­կու­մէն յե­տոյ, ­Կար­միր ­Բա­նա­կի զօր­քե­րը, յատ­կա­պէս կար­միր հա­մազ­գեստ հա­գած ա­զե­րի­նե­րով լե­ցո­ւած, ա­ռանց սպա­սե­լու ­Ղա­րա­բա­ղի եւ ­Նա­խի­ջե­ւա­նի ի­րա­ւա­վի­ճա­կի մի­ջազ­գա­յին ի­րա­ւա­կան խա­ղաղ լուծ­ման, բռնագ­րա­ւե­ցին հա­յա­պատ­կան զոյգ տա­րածք­նե­րը:
­Միա­ժա­մա­նակ՝ ­Հա­յաս­տա­նի մէջ խորհր­դա­յին կար­գե­րու հաս­տա­տու­մէն ան­մի­ջա­պէս յե­տոյ, Ատրպէյ­ճա­նի ­Յեղ­կո­մը (­Յե­ղա­փո­խա­կան ­Կո­մի­տէն, որ պոլ­շե­ւի­կեան այդ ժա­մա­նա­կո­ւան իշ­խա­նու­թեան գլխա­ւոր մար­մինն էր) պաշ­տօ­նա­կան յայ­տա­րա­րու­թեամբ ճանչ­ցաւ «­վի­ճե­լի տա­րածք­նե­րուն» ­Ղա­րա­բա­ղի եւ ­Նա­խի­ջե­ւա­նի ­Հա­յաս­տա­նի ան­բա­ժա­նա­լի մասն ըլ­լա­լը:
­Ղա­րա­բա­ղի եւ ­Նա­խի­ջե­ւա­նի նկատ­մամբ իր յա­ւակ­նու­թիւն­նե­րէն հրա­ժա­րե­լու մա­սին ատր­պէյ­ճա­նա­կան այդ յայ­տա­րա­րու­թեան պա­հուն, հայ­կա­կան տա­րածք­նե­րը ի­րո­ղա­պէս մաս չէին կազ­մեր ար­դէն ­Խորհր­դա­յին Ատր­պէյ­ճա­նին։
«­Վի­ճե­լի տա­րածք­ներ»ու նկատ­մամբ իր յա­ւակ­նութիւն­նե­րէն հրա­ժա­րե­լու մա­սին ­Խորհր­դա­յին Ատր­պէյ­ճա­նի յայ­տա­րա­րու­թեան եւ ­Հա­յաս­տա­նի ու Ատր­պէյ­ճա­նի կա­ռա­վա­րու­թեանց մի­ջեւ հա­մա­ձայ­նու­թեան հի­ման վրայ, 1921ի ­Յու­նիս 21ին, ­Խորհրդա­յին ­Հա­յաս­տա­նը ­Լեռ­նա­յին ­Ղա­րա­բա­ղը յայ­տա­րա­րեց իր ան­բա­ժա­նե­լի մա­սը:
­Հա­յաս­տա­նի կա­ռա­վա­րու­թեան ըն­դու­նած հա­մա­պա­տաս­խան ­Դեկ­րե­տը լոյս տե­սաւ ինչ­պէս ­Հա­յաս­տա­նի, այն­պէս ալ Ատր­պէյ­ճա­նի խորհր­դա­յին մա­մու­լի է­ջե­րուն։ ­Պա­քո­ւի «Աշ­խա­տա­ւոր» թեր­թը, որ Ատր­պէյ­ճա­նի ­Կոմ­կու­սի ­Կենտ­կո­մի օր­գանն էր, 1921ի ­Յու­նիս 22ին լոյս ըն­ծա­յեց ­Դեկ­րե­տը։ Այդ­պի­սով, տե­ղի ու­նե­ցաւ ­Ղա­րա­բա­ղի փաս­տա­ցի միա­ցու­մը ­Հա­յաս­տա­նին, ինչ որ մի­ջազ­գա­յին-ի­րա­ւա­կան ի­մաս­տով Անդր­կով­կա­սի մէջ, կո­մու­նիս­տա­կան վար­չա­կար­գի ըն­թաց­քին, ե­ղաւ վեր­ջին օ­րի­նա­կան քայ­լը ­Ղա­րա­բա­ղի կար­գա­վի­ճա­կին վե­րա­բե­րեալ։
­Միաց­ման այդ քայ­լը ող­ջու­նե­ցին ինչ­պէս մի­ջազ­գա­յին հան­րու­թիւ­նը, այն­պէս ալ ­Ռու­սաս­տա­նը, ինչ որ ամ­րագ­րո­ւե­ցաւ Ազ­գե­րու ­Լի­կա­յի ժո­ղո­վի բա­նա­ձե­ւին մէջ (թիւ /18.XII.1920թ.), ինչ­պէս նաեւ Ազ­գե­րու ­Լի­կա­յի գլխա­ւոր քար­տու­ղա­րին՝ Ազ­գե­րու ­Լի­կա­յի ան­դամ-պե­տու­թիւն­նե­րուն ուղ­ղո­ւած տե­ղե­կանք-նո­թին եւ Ռ.Խ.Ֆ.Ս.Հ. ար­տա­քին գոր­ծե­րու ժո­ղովրդա­կան ­Կո­մի­սա­րիա­տի (նա­խա­րա­րու­թեան — իշ­խա­նու­թեան բարձ­րա­գոյն մարմ­նին) ­Խոր­հուրդ­նե­րու XI նստաշր­ջա­նին ուղ­ղո­ւած 1920-21 թթ. տա­րե­կան զե­կոյ­ցին մէջ։
­Շու­տով, սա­կայն, ­Ռու­սաս­տա­նի պոլ­շե­ւի­կեան ղե­կա­վա­րու­թիւ­նը, հա­մաշ­խար­հա­յին կո­մու­նիս­տա­կան յե­ղա­փո­խու­թեան օ­ժան­դա­կե­լու իր քա­ղա­քա­կա­նու­թե­նէն մեկ­նե­լով եւ ­Թուր­քիոյ վե­րա­պա­հե­լով «Ա­րե­ւել­քի մէջ յե­ղա­փո­խու­թեան ջա­հա­կիր»ի դե­րը, ըստ այնմ փո­խեց իր վե­րա­բեր­մուն­քը վեր­ջի­նիս ազ­գա­յին ծա­գու­մով մեր­ձա­ւոր Ատր­պէյ­ճա­նի եւ «­վի­ճե­լի տա­րածք­նե­ր»ու խնդրին, այդ շար­քին նաեւ ­Ղա­րա­բա­ղի նկատ­մամբ:
Ատր­պէյ­ճա­նի ղե­կա­վա­րու­թիւ­նը, ­Մոս­կո­ւա­յի ցուց­մուն­քով, վերսկ­սաւ խօ­սակ­ցու­թիւն­ներ ձեռ­նար­կե­լու ­Ղա­րա­բա­ղի նկատ­մամբ իր յա­ւակ­նու­թիւն­նե­րուն մա­սին:
Այ­սօր ար­դէն հան­րա­գի­տա­կան հաս­տա­տո­ւած տե­ղե­կանք է, որ՝
«ՌԿ/բ/Կ ­Կով­բիւ­րո­յի պլե­նու­մը (նստաշր­ջա­նը), ար­հա­մար­հե­լով Ազ­գե­րու ­Լի­կա­յին ո­րո­շու­մը եւ մեր­ժե­լով ժո­ղովր­դա­կան հան­րա­քո­ւէն՝ իբ­րեւ ­Հա­յաս­տա­նի եւ Ատր­պէյ­ճա­նի մի­ջեւ սահ­ման­նե­րու ո­րոշ­ման ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան մե­խա­նիզմ (աշ­խա­տա­կարգ), 1921ի ­Յու­լիս 5ին, Ս­տա­լի­նի ան­մի­ջա­կան ճնշու­մին տակ եւ ի հա­կադ­րումն միաց­ման ակ­տի, ա­րա­րո­ղա­կար­գա­յին խախ­տում­նե­րով ո­րո­շում տուաւ ­Հա­յաս­տա­նէն ­Ղա­րա­բա­ղի բռնի ան­ջատ­ման մա­սին՝ այդ հայ­կա­կան տա­րածք­նե­րուն վրայ Ադր­բե­ջա­նա­կան Խ.Ս.Հ. կազ­մին մէջ լայն ի­րա­ւա­սու­թիւն­նե­րով ազ­գա­յին ինք­նա­վա­րու­թիւն կազ­մա­ւո­րե­լու պայ­մա­նով»:
Ա­հա՛ նման՝ ա­պօ­րի­նի, կա­մա­յա­կան եւ ա­նար­դար ո­րո­շու­մի մը կա­յաց­ման չա­րա­բաս­տիկ թո­ւա­կանն է 1921ի ­Յու­լիս 5ը։
Այդ ա­ռու­մով ալ մեր օ­րե­րուն կա­տա­րո­ւող աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան մեծ զար­գա­ցում­նե­րը, երբ ­Հա­յաս­տա­նի եւ հա­յու­թեան ա­պա­գա­յին վե­րա­բե­րեալ ա­նար­դար քա­ղա­քա­կան լու­ծում մը կը փոր­ձեն պար­տադ­րել՝ ա­ռանց հայ քա­ղա­քա­կան մտքին հա­մա­ձայ­նու­թիւ­նը ա­պա­հո­վե­լու, փաս­տօ­րէն այդ­պի­սով կը կրկնեն ստա­լի­նեան մեծ ո­ճի­րը, ո­րով­հե­տեւ ազ­գա­յին իր հու­նէն դուրս կը բե­րեն ­Հա­յոց ­Պե­տա­կան ­Տու­նը՝ փոր­ձե­լով զայն սոսկ լծորդ դարձ­նել մե­ծա­պե­տա­կան ու­ժե­րու ծա­ւա­լա­պաշ­տա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թեան հա­շիւ­նե­րուն եւ ա­խոր­ժակ­նե­րուն։
­Նոյ­նիսկ խորհր­դա­հայ մտա­ծո­ղու­թիւ­նը քա­ռորդ դար ա­ռաջ ար­դէն յան­գած էր պատ­մա­կան զար­գացում­նե­րու հո­լո­վոյ­թին վե­րա­բե­րեալ հա­մազ­գա­յին