Միսաք Մեծարենց (Մեծատուրեան, 1886-1908)

Միսաք Մեծարենց (Մեծատուրեան, 1886-1908). Գեղեցիկի եւ Բարիի պաշտամունքով անմահացած հանճարեղ բանաստեղծը Ն.

0
1776

­Յու­լիս 4ի գի­շե­րը, 110 տա­րի ա­ռաջ, իր վեր­ջին շուն­չը փչեց հայ գրա­կա­նու­թեան ա­մէ­նէն գե­ղա­պաշտ բա­նաս­տեղ­ծը՝ ­Մի­սաք ­Մե­ծա­րենց։
­Գե­ղե­ցի­կի պաշ­տա­մուն­քը կա­տա­րե­լու­թեան հասցնող բա­ռե­րու, պատ­կեր­նե­րու, խո­հե­րու եւ զգայ­նու­թիւն­նե­րու ա­ռինք­նող աշ­խարհ մը ա­րա­րեց ­Մե­ծա­րենց, որ միայն 22 տա­րի ապ­րե­ցաւ… ո­րով­հե­տեւ ա­նո­ղոք հի­ւան­դու­թիւ­նը վա­խա­ժամ կտրեց ա­նոր կեան­քին թե­լը։
Որ­քան ժա­մա­նա­կը կ­’անց­նի, այն­քան հա­յոց նո­րա­հաս սե­րունդ­նե­րու կազ­մա­ւոր­ման մէջ միտք ու հո­գի ազնուաց­նող իր շունչն ու բա­բա­խու­մը զգա­լի կը դարձնէ ­Մե­ծա­րենց, ո­րուն ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան վաս­տա­կը թէեւ զրկո­ւե­ցաւ քա­նա­կով ա­ճե­լու կեան­քի ու ժա­մա­նա­կի հնա­րա­ւո­րու­թե­նէն, բայց անկրկ­նե­լի բար­ձունք մը նուա­ճեց իր հան­ճա­րեղ ո­րա­կով։
­Հա­յոց գրա­կան-ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան հան­ճա­րի ա­մէ­նէն բո­ցա­շունչ բա­նաս­տեղ­ծը՝ Ե­ղի­շէ ­Չա­րենց ա­մե­նայն հա­րա­զա­տու­թեամբ կ­’ար­տա­յայ­տէր ­Մե­ծա­րեն­ցի հան­դէպ մեր ժո­ղո­վուր­դին տա­ծած պաշ­տա­մուն­քը, երբ կը գրէր՝
Ա­րիւն է ե­ղել աշ­խար­հում: — Ե­ղել է ե­ղեռն ու կռիւ:
­Լեռ­նա­ցել են ու­ժեր վիթ­խա­րի՝
ա­մե­հի ե­լած ի­րար դէմ:
Աշ­խար­հից հե­ռու մի գիւ­ղում,
ե­ղէգ­նեայ մի սրինգ կտրած,
Ա­րեւ է եր­գել ու գա­րուն այս հի­ւանդ,
հան­ճա­րեղ պա­տա­նին:

Այդ­պէ՛ս, հայ մար­դուն ­Մե­ծա­րենց կտա­կեց ­Սի­րոյ ծա­րա­ւի յա­ւեր­ժա­կան եր­գը՝ իր «­Սի­րերգ»ով.

­Գի­շերն ա­նուշ է, գի­շերն հեշ­տա­գի՜ն,
­Հա­շի­շով օ­ծուն ու բա­լա­սա­նով.
­Լու­սե­ղէն ճամ­բէն ես կ­’անց­նիմ գի­նով՝
­Գի­շերն ա­նուշ է, գի­շերն հեշ­տա­գի՜ն…

­Համ­բոյր­ներ կու գան հո­վէն ու ծո­վէն,
­Համ­բոյր՝ լոյ­սէն որ չորս դիս կը ծաղ­կի,
Այս գի­շեր ­Տօն է հոգ­ւոյս՝ ­Կի­րա­կի՜,
­Համ­բոյր­ներ կու գան հո­վէն ու ծո­վէն:

­Բայց լոյսն իմ հոգ­ւոյս քիչ-քիչ կը մա­շի՜,
Շր­թուն­քըս են ծա­րաւ միակ համ­բոյ­րին…
Ցն­ծա­գին գի­շերն է լոյս ու լու­սին՝
­Բայց լոյսն իմ հոգ­ւոյս քիչ-քիչ կը մա­շի…
1886 թո­ւա­կա­նի ­Յու­նո­ւա­րին Ակ­նայ (­Խար­բերդ) ­Բին­կեան գիւ­ղը ծնած էր ­Մե­ծա­տու­րեան ­Մի­սաք, որ նախ­նա­կան իր կրթու­թիւ­նը ստա­ցաւ ծննդա­վայ­րի ­Մես­րո­պեան վար­ժա­րա­նին մէջ։ Ակ­նայ շրջա­նը մեծ ազ­դե­ցու­թիւն ու­նե­ցաւ ­Մե­ծա­րեն­ցի բա­նաս­տեղ­ծա­կան կազ­մա­ւոր­ման մէջ. մէկ կող­մէ՝ կա­նա­չա­զարդ եւ ջրա­ռատ իր բնու­թեան գե­ղեց­կու­թիւն­նե­րով, իսկ միւս կող­մէ՝ ա­րեւմ­տա­հայ ժո­ղովր­դա­կան եր­գե­րու («Ան­տու­նի­ներ») իր հա­րուստ յու­զաշ­խար­հով, Ակ­նը իր հիմ­նա­րար դե­րը ու­նե­ցաւ գե­ղե­ցիկ ­Բա­նի, գե­ղա­գէտ ­Պատ­կե­րի եւ գե­ղա­պաշտ ­Յոյ­զի այն ե­զա­կի հա­մադ­րու­մին մէջ, որ մայր ա­կունքն ու տի­րա­կան ա­ռանձ­նա­յա­տկու­թիւ­նը ե­ղաւ ­Մի­սաք ­Մե­ծա­րեն­ցի թարմ ու նո­րա­րար գրա­կան ժա­ռան­գու­թեան։
Ակ­նայ աշ­խար­հին գե­ղեց­կու­թեան ­Մե­ծա­րեն­ցեան քան­դա­կումն է «­Հիւ­ղը».
­Դաշ­տի ճամ­բու մը վրան,
­Կամ՝ ստո­րո­տը լե­րան,
ու­ղե­ւո­րին ժա­ման­ման
սպա­սող հիւղն ըլ­լա­յի:
Ու գգո­ւան­քիս կան­չէի
ես ճամ­բորդ­ներն ան­ժա­ման,
Եւ ճամ­բուն վրայ մե­նա­ւոր
Ու ճամ­բուն վրայ ոս­կե­ման,
Ե­կո­ւոր­նե­րուն դի­մա­ւոր՝
ծխա­նիս ծուխն ամ­պէի:

Ու գրգան­քիս կան­չէի
Ու­ղե­ւոր­ներ պար­տա­սուն
Ու բա­րե­ւի մը փո­խան
­Հա­զար բա­րիք ես տա­յի,
­Հա­զար բա­րիք ես տա­յի
­Գո­լը կրա­կին ճար­ճա­տուն,
­Կութ­քը բեր­րի դաշ­տե­րուն,
­Բո­լոր մրգերն ա­շու­նի,
Ու մեղր ու կաթ ու գի­նի…

Ու ձմեռ­ներն ալ համ­բուն,
Հ­րա­ւի­րակ զո­ւար­թուն,
­Կանգ­նէի քո­վը ճամ­բուն
Ու ձիւ­նա­պատ հէք մար­դուն
Ես հայ­րօ­րէն, լայ­նա­բաց
Եր­կու թեւս պար­զէի,
­Մի՜շտ քաղց­րա­գին, նիւ­թա­ցած
Հ­րա­ւէ՜րն ես ըլ­լա­յի:
1895ին, ­Մե­ծա­տու­րեան­նե­րու ըն­տա­նի­քը տե­ղա­փոխուե­ցաւ ­Սե­բաս­տիա, ուր ­Մի­սաք յա­ճա­խեց «Ա­րա­մեան» վար­ժա­րա­նը: Եր­կու տա­րի ետք, 11ա­մեայ ­Մի­սաք ղրկո­ւե­ցաւ ­Մար­զո­ւան, որ­պէս­զի հե­տե­ւի «Ա­նա­տո­լիա» գի­շե­րօ­թիկ երկ­րոր­դա­կան վար­ժա­րա­նի դա­սըն­թաց­նե­րուն։
­Մե­ծա­րեն­ցի գրա­կան կազ­մա­ւոր­ման մէջ օրհ­նա­բեր նշա­նա­կու­թիւն ու­նե­ցաւ 1902ին ըն­տա­նի­քին ­Պո­լիս տե­ղա­փո­խու­թիւ­նը։ 16ա­մեայ պա­տա­նին յա­ճա­խեց ­Կեդ­րո­նա­կան վար­ժա­րա­նը, ուր ու­սու­ցիչ ու­նե­ցաւ Հ­րանդ Ա­սա­տու­րը, ո­րուն շուն­չին տակ ­Մե­ծա­րենց դրսե­ւո­րեց եւ զար­գա­ցուց իր գրա­կան կան­խա­հաս ըն­դու­նա­կու­թիւն­նե­րը։
1902ը նաեւ ան­բու­ժե­լի իր թո­քախ­տին ա­ռա­ջին ախ­տան­շան­նե­րու բա­ցա­յայտ­ման տա­րին ե­ղաւ եւ, դէմ յան­դի­ման ճա­կա­տագ­րի հա­րո­ւա­ծին, ­Մե­ծա­րենց այդ օ­րե­րուն գրեց իր ա­ռա­ջին բա­նաս­տեղ­ծու­թիւ­նը՝ «­Մարմ­նի վէրք, Սր­տի վէրք» խո­րագ­րով.
­Մարմ­նի վէր­քը` ար­տա­բա­ցո­ւած դա­նա­կէ`
Ի՜նչ ար­ցունք­ներ դառ­նա­կայ­լակ կը քա­մէ,
Ի՜նչ յու­զու­մով ու տխրու­թեամբ հա­մա­կէ
­Մարմ­նի վէր­քը` ար­տա­բա­ցո­ւած դա­նա­կէ։

Սր­տի վէ՞ր­քը, ո՜հ, դառ­նա­գոյն է, Աս­տո­ւա՜ծ,
­Սե­ւով ան­քակ, խո­ցե­րով ժանտ է պա­տած,
­Խեղճ ու թշո­ւառ կամ տա­րա­մերժ ու լքո­ւած
Սր­տի վէ՞ր­քը, ո՜հ, դառ­նա­գոյն է, Աս­տո­ւա՜ծ:

­Մարմ­նի վէր­քը սպե­ղա­նի ու­նի բոյժ,
Անց­նե­լով նա մոռ­ցուկ կ­’ըլ­լայ շատ կա­նուխ,
­Զան­գակ չու­նի նա տխրա­հունչ, մա­հա­գոյժ։

Սր­տի վէր­քը մինչ գե­րեզ­մանն եր­կա­րած
Ո­ղի մ­’ու­նի, ար­ցունք­նե­րու զերթ մէկ ուղխ,
Ս­պե­ղա­նին ա­նոր եր­կինքն է պա­հո­ւած:
­Հա­կա­ռակ թո­քախ­տին, բայց նաեւ ա­նոր չա­րա­գու­շակ ան­բու­ժե­լիու­թեան հե­տե­ւան­քով՝ ­Մե­ծա­րենց թա­փով փա­րե­ցաւ ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան աշ­խա­տան­քի։ 1902-1903ին իր գրած ո­տա­նա­ւոր­նե­րը, խմբե­լով «­Բա­բա­խում­ներ» ա­նու­նով տետ­րի մը մէջ, յանձ­նեց Հ. Ա­սա­տու­րի ու­շադ­րու­թեան եւ դա­տո­ղու­թեան։ Ար­ժա­նա­ցաւ իր ու­սու­ցի­չին ամ­բող­ջա­կան քա­ջա­լե­րան­քին եւ 1903ին մաս­նակ­ցե­ցաւ «­Մա­սիս» հան­դէ­սի գրա­կան մրցա­նա­կին՝ շա­հե­լով 5րդ մր­ցա­նա­կը:
­Բայց թո­քախ­տը ան­տա­նե­լի դար­ձած էր եւ 1905ին ­Մե­ծա­րենց ստի­պո­ւե­ցաւ դադ­րեց­նել ու­սու­մը եւ հե­ռա­նալ ­Կեդ­րո­նա­կան վար­ժա­րա­նէն։
1905էն մին­չեւ իր վախ­ճա­նը՝ 1908ին, ­Մե­ծա­րենց ամ­բող­ջա­պէս նո­ւի­րո­ւե­ցաւ ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան աշ­խա­տան­քի։
Ս­տեղ­ծա­գոր­ծա­կան վե­րել­քի, գրա­կան հա­սու­նաց­ման եւ գե­ղա­րո­ւես­տա­կան ըմբռ­նում­նե­րու մշակ­ման բեղմ­նա­ւոր շրջա­նը ե­ղան իր կեան­քին այդ վեր­ջին ե­րեք տա­րի­նե­րը։
1907ի գար­նան ­Մե­ծա­րենց լոյս ըն­ծա­յեց իր «­Ծիա­ծան» խո­րագ­րով գիր­քը, որ մեծ աղ­մուկ բարձ­րա­ցուց պոլ­սա­հայ գրա­կան մա­մու­լի է­ջե­րուն։ Գ­նա­հա­տա­կան­նե­րու կող­քին յար­ձա­կում­նե­րու բուռն պայ­քար մը ծա­ւա­լե­ցաւ ­Մե­ծա­րեն­ցի բա­նաս­տեղ­ծու­թեան շուրջ։
1907ի աշ­նան լոյս տե­սաւ իր երկ­րորդ գիր­քը՝ «­Նոր տա­ղեր»ը, որ ա­ւե­լիով բոր­բո­քեց ­Մե­ծա­րեն­ցի շուրջ ծա­ւա­լած գրա­կան բա­նա­վէ­ճը: ­Մե­ծա­րեն­ցին ի պաշտ­պա­նու­թիւն հրա­պա­րակ ի­ջան ոչ միայն ա­տե­նի ա­նուա­նի գրա­կա­նա­գէտ­նե­րէն ո­մանք, այ­լեւ ինք՝ ­Մե­ծա­րենց, որ այդ առ­թիւ բա­նա­ձե­ւեց ու խո­րա­ցուց իր գրա­կան ըմբռ­նում­նե­րը. այդ յօ­դո­ւած­նե­րու շար­քին գրա­կա­նա­գի­տա­կան մնա­յուն գործ մը ե­ղաւ «Ինք­նաքն­նա­դա­տու­թեան փորձ մը…» խո­րագ­րով իր տե­սա­բա­նա­կան յօ­դո­ւա­ծը: 1908ի ­Յու­լիս 4էն 5ի լուս­ցող գի­շե­րը, ընդ­միշտ դադ­րե­ցաւ բա­բա­խե­լէ ­Մե­ծա­րեն­ցի սիր­տը, որ այն­քա՜ն լոյս եւ գե­ղեց­կու­թիւն բաշ­խեց իր ստեղ­ծա­գոր­ծու­թեանց մի­ջո­ցաւ:
Մ. ­Մե­ծա­րենց թա­ղո­ւե­ցաւ ­Պոլ­սոյ ­Պա­լիք­լի գե­րեզ­մա­նա­տու­նը: ­Գե­րեզ­մա­նին վրայ յու­շար­ձան մը կանգնուե­ցաւ՝ «Իր ըն­կեր­նե­րէն եւ հա­մա­կիր­նե­րէն» մա­կագ­րու­թեամբ:
1934ին, ­Մե­ծա­րեն­ցի կեն­սա­գիր Թ. Ա­զա­տեան, իր «Մ­շա­կոյթ» հրա­տա­րակ­չա­կա­նով, լոյս ըն­ծա­յեց վա­ղա­մե­ռիկ հայ հան­ճա­րին ան­տիպ գոր­ծե­րը՝ «Ոս­կի Ա­րի­շին ­Տակ» խո­րագ­րով։
­Մե­ծա­րեն­ցի նո­ւի­րո­ւած այս անդ­րա­դար­ձը կ­’ար­ժէ ա­ւար­տել իր կտա­կը հան­դի­սա­ցող «Ար­դի մար­դուն ­Հայր ­Մե­րը» բա­նաս­տեղ­ծու­թե­նէն քա­ղո­ւած­քով.
­Տո՜ւր ին­ծի, ­Տէ՜ր, ու­րա­խու­թիւնն ա­նանձ­նա­կան,
­Ծա­ղիկ­նե­րո՜ւ պէս զայն ժող­վեմ ճամ­բուս վրան`
­Նա­յո­ւածք­նե­րուն մէջ ա­մէ­նուն եւ ա­մէն օր:

­Տո՜ւր ին­ծի, ­Տէ՜ր, ու­րա­խու­թիւնն ա­նանձ­նա­կան,
­Զան­գակ­նե­րո՜ւ պէս զայն կա­խեմ ա­մէն դը­րան`
Ու զերթ նա­րօտ ա­մէն դը­րան զայն պը­սա­կեմ:

­Տո՜ւր ին­ծի, ­Տէ՜ր, ու­րա­խու­թիւնն ա­նանձ­նա­կան,
Ճ­րագ­նե­րու պէս զայն բո­ցեմ բազ­մաս­տեղ­նեան`
­Խա­ւա­րին մէջ ա­մէն երդ ու խրճիթ­նե­րու:

­Տո՜ւր ին­ծի, ­Տէ՜ր, ու­րա­խու­թիւնն ա­նանձ­նա­կան,
­Զայն սրբա­սաց իմ հո­գեա­կիս ը­նեմ խո­րան`
­Զայն իմ մտքիս ծը­խեմ` զերթ խունկ բազ­մա­բու­րեան:

­Տու՜ր ին­ծի, ­Տէ՜ր, ու­րա­խու­թիւնն ա­նանձ­նա­կան,
Ու չըլ­լա՜յ որ ու­րիշ­նե­րու կոծն ու կա­կան
­Խեղ­դել ու­զեմ ջրվէ­ժին մէջ դա­փիս ձայ­նին:

­Տո՜ւր ին­ծի, ­Տէ՜ր, ու­րա­խու­թիւնն ա­նանձ­նա­կան.
­Զայն իբր անձ­րեւ ցօ­ղեմ ա­մէն դաշ­տի վը­րան,
­Զայն իբր ա­րեւ բաշ­խեմ ա­մէն հո­րի­զո­նի:

­Տո՜ւր ին­ծի, ­Տէ՜ր, ու­րա­խու­թիւնն ա­նանձ­նա­կան.
­Զայն ընդգր­կած՝ ի­տէա­լի՜ն ըլ­լամ սրսկան.
­Զայն լաստ ը­րած ես ­Լոյ­սե­րու նա­ւո՜րդն ըլ­լամ:

­Տո՜ւր ին­ծի, ­Տէ՜ր, ու­րա­խու­թիւնն ա­նանձ­նա­կան.
­Ժող­վել` հոգ­ւոյն մէջ ծե­րե­րուն, կոյ­սին, ման­կան,
­Պարզ մար­դե­րուն` գեղ­ջուկ­նե­րուն ու բա­նո­ւո­րին:

­Տո՜ւր ին­ծի, ­Տէ՜ր, ու­րա­խու­թիւնն ա­նանձ­նա­կան.
­Ժող­վել` հոգ­ւոյն մէջ ա­մէ­նո՜ւն, հա­մայ­նա­կան
­Հոգ­ւոյն ա­մէն մաս­նիկ­նե­րուն մէջ` ա­մէն ժամ:
110 տա­րի ան­ցած է ­Մե­ծա­րեն­ցի վա­ղա­ժամ հե­ռա­ցու­մէն աս­դին, բայց հա­յու հո­գիին մէջ ան­վերջ կը թրթռայ ե­րաժշ­տա­կան գե­ղեց­կա­գոյն բա­բա­խու­մը ա­նոր ա­րա­րած բա­նաս­տեղ­ծու­թեան, ո­րով­հե­տեւ ­Մեծն ­Յա­կոբ Օ­շա­կա­նի իսկ բնու­թագ­րու­թեամբ՝ «…­Մեր երկ­րին նկա­րա­գեղ քաղց­րու­թիւն­նե­րը, մեր հո­գիին ըն­դո­ծին դալ­կու­թիւն­նե­րը, մեր շնորհն ու տրտմա­նուշ ե­րա­զանք­նե­րը սքան­չե­լի ծա­ղիկ­նե­րու նման կը բուս­նին ա­նոր ար­նա­շա­ղախ է­ջե­րուն»:
Ո­րով­հե­տեւ ­Մե­ծա­րենց ԳԵՂԵՑԻ­Կի եւ ԲԱՐԻի ՊԱՇՏԱՄՈՒՆ­Քը վե­րա­ծեց դա­ւա­նան­քի՝ պատ­գա­մե­լով սե­րունդ­նե­րուն.
­«Բա­նաս­տեղ­ծը բնու­թեան ար­տա­ցո­լու­մը պէտք է ըլ­լայ, թէ ո՛չ բա­նաս­տեղծ չէ ի­րա­պէս, քեր­թո­ւած­նե­րը իբ­րեւ բառ պէտք է ու­նե­նան տե­րե­ւին թրթռու­մը, թռչու­նին դայ­լայ­լը…
­«Բա­նաս­տեղ­ծին ձայ­նը տիե­զե­րա­կան յա­րա­բե­րակ­ցու­թեան մը լա­րը պէտք է ըլ­լայ, բո­լոր գո­յու­թիւն­նե­րուն հա­մադ­րա­կան թրթռու­մով տրո­փուն։
Ա­րո­ւես­տին մե­ծա­գոյն գրգռիչ գա­ղա­փա­րը դիւ­րա­մա­տոյց ըլ­լալն է։
«Օգ­տո­ւինք եւ­րո­պա­կան լե­զու­նե­րու նո­րա­նոր եւ թարմ ար­տա­յայ­տու­թիւն­նե­րէն, բայց չմոռ­նանք գրա­բա­րին յուռ­թի շտե­մա­րան­նե­րէն օգ­տո­ւիլ մա­նա­ւանդ։ Ին­չո՞ւ մեր հա­ցը գե­տին ձգենք ու մու­րա­ցիկ՝ ու­րի­շին ե­տե­ւէն վա­զենք։
«Իմ մտա­հո­գու­թիւնս, իմ մեծ ծա­րաւս գրա­կա­նու­թեան գա­ղա­փա­րին ի­րա­կա­նա­ցումն է։ Եւ ա­սոր հա­մար, գէթ իմ մա­սին, անհ­րա­ժեշ­տու­թիւն կը զգամ հո­ղին ու ջու­րին ու քա­րին հետ ապ­րե­լու»։