Գէորգ Ախվէրտեանց (Յախվերդեան, 1818-1861)

Գէորգ Ախվէրտեանց (Յախվերդեան, 1818-1861). Ցարական արքունիքի հայ բժիշկը, որ աշխարհին ծանօթացուց Սայաթ­Նովայի հանճարը Ն.

0
840

­Յու­նիս 5ի այս օ­րը, եր­կու հա­րիւր տա­րի ա­ռաջ, ­Թիֆ­լի­սի մէջ լոյս աշ­խարհ ե­կաւ հայ ժո­ղո­վուր­դի մե­ծար­ժէք զա­ւակ­նե­րէն ­Գէորգ Ախ­վէր­տեանց (­Յախ­վեր­դեան), որ իբ­րեւ բժիշկ, բա­նա­սէր, գիտ­նա­կան մարդ եւ մշա­կու­թա­յին գոր­ծիչ՝ 19րդ ­դա­րու կէ­սե­րուն հի­նա­կան ներդ­րում ու­նե­ցաւ ա­րե­ւե­լա­հայ զար­թօն­քի շղթա­յա­զերծ­ման ու հու­նա­ւոր­ման ո­գո­րու­մին մէջ։
­Մաս­նա­գի­տա­կան պատ­րաս­տու­թեամբ փայ­լուն բժիշկ եւ գա­ղա­փա­րա­կան աշ­խար­հով ժո­ղո­վուր­դի լայն խա­ւե­րուն նո­ւի­րո­ւած բա­րե­գործ ու հա­սա­րա­կա­կան անձ­նո­ւէր գոր­ծիչն է ­Գէորգ Ախ­վէր­տեանց, որ միա­ժա­մա­նակ հմուտ բա­նա­սէ­րի, հայ բար­բա­ռա­գի­տու­թեան հիմ­նա­դի­րի եւ, յատ­կա­պէս, ­Սա­յաթ-­Նո­վա­յի մե­ծար­ժէք ժա­ռան­գու­թեան ա­ռա­ջին հա­ւա­քո­ղի եւ վեր­ծա­նո­ղի իր վաս­տա­կով՝ ան­մա­հու­թեան ի­րա­ւունք նո­ւա­ճեց հա­յոց մե­ծե­րու հա­մաս­տե­ղու­թեան մէջ։
19րդ ­դա­րու սկիզ­բի տա­րի­նե­րէն սկսեալ, մեր ժո­ղո­վուր­դին պատ­մու­թիւ­նը սեր­տօ­րէն կա­պո­ւե­ցաւ ռուս ժո­ղո­վուր­դի ճա­կա­տագ­րին հետ։ ­Վեր­ջին եր­կու դա­րե­րուն հայ ժո­ղո­վուր­դի ապ­րած ե՛ւ լու­սա­ւոր, ե՛ւ սեւ ու մութ օ­րե­րը այս կամ այն ա­ռու­մով առն­չո­ւած են ­Ռու­սաս­տա­նի, յատ­կա­պէս ռուս քա­ղա­քա­կան մտքի զար­գա­ցում­նե­րուն հետ։
Իսկ ­Գէորգ Ախ­վէր­տեանց կը հան­դի­սա­նայ ա­ռա­ջին ծի­ծեռ­նակ­նե­րէն մէ­կը, որ գոր­ծեց եւ յա­ջո­ղու­թիւն­նե­րու հա­սաւ ռու­սա­կան մի­ջա­վայ­րի մէջ՝ հայ­կա­կան տա­ղան­դին եւ ար­ժա­նա­ւո­րու­թեան ճա­ռա­գայ­թող ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րէն դառ­նա­լով։
Ան կրցաւ, ռուս պե­տա­կան-ցա­րա­կան, քա­ղա­քա­կան-մտա­ւո­րա­կան, գրա­կան թէ մշա­կու­թա­յին շրջա­նակ­նե­րուն հետ իր սերտ կա­պե­րով, բարձ­րաց­նել ­Հա­յաս­տա­նի գրա­ւած տեղն ու հայ ժո­ղո­վուր­դին վա­յե­լած վարկն ու վստա­հու­թիւ­նը ռուս ժո­ղո­վուր­դին մօտ։
Գ. Ախ­վէր­տեանց հռչա­կո­ւե­ցաւ իբ­րեւ ա­ռա­ջին կեն­սա­գի­րը եւ ար­ժե­ւո­րո­ղը մե­ծա­նուն հայ ա­շուղ-բա­նաս­տեղծ ­Սա­յաթ-­Նո­վա­յի՝ ժա­մա­նա­կի յա­ռա­ջա­դէմ մարդ­կու­թեան ծա­նօ­թաց­նե­լով ա­րո­ւեստն ու տա­ղան­դը հայ հան­ճա­րեղ եր­գի­չին։
­Բա­նա­սէր, բժիշկ եւ տնտե­սա­գէտ՝ ­Գէորգ Ախ­վէր­տեանց ծնած էր 1818ին, ­Թիֆ­լիս բնա­կող ու ցա­րա­կան բա­նա­կին մէջ յա­ջո­ղակ հայ սպա­յի մը ըն­տա­նե­կան յար­կին տակ: 1834ին ա­ւար­տեց «­Լա­զա­րեան» ճե­մա­րա­նը, իսկ 1839ին՝ ­Մոս­կո­ւա­յի հա­մալ­սա­րա­նի բժշկա­կան բա­ժի­նը:
Ուս­ման ա­ւար­տէն ան­մի­ջա­պէս ետք, ե­րի­տա­սարդ բժիշ­կը վե­րա­դար­ձաւ ­Թիֆ­լիս եւ, 1839-42 թո­ւա­կան­նե­րուն, ամ­բողջ ­Կով­կա­սի տա­րած­քին, ան­խոնջ աշ­խա­տան­քի լծո­ւե­ցաւ եւ լայն ժո­ղովր­դա­կա­նու­թիւն ձեռք բե­րաւ իբ­րեւ զի­նո­ւո­րա­կան փայ­լուն բժիշկ:
Բժշ­կա­կան աս­պա­րե­զէն ներս իր ձեռք բե­րած հե­ղի­նա­կու­թեան ու մաս­նա­գի­տա­կան հմտու­թեան հա­մար, ­Կով­կա­սի փո­խար­քան Ախ­վէր­տեան­ցին իբ­րեւ ըն­կե­րա­կից ու խորհր­դա­կան յանձ­նա­րա­րեց ­Ցա­րա­կան ­Կայս­րու­թեան ռազ­մա­կան նա­խա­րար կոմս Ա. ­Չեր­նի­շո­վին, երբ 1842ին նա­խա­րա­րը շրջա­նը այ­ցե­լեց՝ ­Կով­կա­սի տա­րած­քին ռազ­մա-ու­սում­նա­սի­րա­կան շրջա­գա­յու­թեան մը հա­մար։ ­Կոմս Ա. ­Չեր­նի­շով խո­րա­պէս տպա­ւո­րո­ւե­ցաւ ի­րեն նաեւ անձ­նա­կան բժիշկ ե­ղած Ախ­վէր­տեան­ցի թէ՛ մաս­նա­գի­տա­կան հմտու­թե­նէն, թէ՛ մտա­ւո­րա­կան հա­րուստ պա­շա­րէն եւ թէ մարդ­կա­յին ազ­նո­ւա­կան նկա­րագ­րէն: Շր­ջա­գա­յու­թեան ա­ւար­տին նա­խա­րա­րը փա­փա­քե­ցաւ իր հետ Ս. ­Փե­թերս­պուրկ տա­նիլ հայ ե­րի­տա­սարդ բժիշ­կը՝ ա­նոր խոս­տա­նա­լով ­Գեր­մա­նիա ու­ղար­կել բժշկա­կան բարձ­րա­գոյն մաս­նա­գի­տաց­ման հա­մար։
­Թէեւ ­Գեր­մա­նիա ու­սա­նե­լու այդ խոս­տու­մը բնաւ չի­րա­կա­նա­ցաւ, այ­դու­հան­դերձ՝ ­Փե­թերս­պուր­կի մէջ իր կե­ցու­թեան չորս տա­րի­նե­րը լայն հո­րի­զոն­նե­րու բա­ցին Ախ­վէր­տեան­ցի թէ՛ գի­տա­կան պատ­րաս­տու­թիւնն ու բժշկա­կան փոր­ձա­ռու­թիւ­նը, թէ՛ գրա­կան-մտա­ւո­րա­կան հե­տաքրք­րու­թեանց ու ծա­նօ­թու­թեանց շրջա­նա­կը, թէ՛ ժո­ղովր­դա­յին ծա­ռա­յու­թեան մէջ իր գե­րա­գոյն բա­ւա­րա­րու­թիւ­նը գտնող հա­սա­րա­կա­կան գոր­ծի­չի իր նե­րաշ­խար­հը։
­Բայց հայ­րե­նի կա­րօ­տը ետ ­Թիֆ­լիս կան­չեց զինք։ 1847ին, երբ այ­լեւս վերջ­նա­կա­նա­պէս փա­կո­ւած նկա­տեց ­Գեր­մա­նիա եր­թա­լու եւ մաս­նա­գի­տա­նա­լու խոս­տու­մին ի­րա­կա­նաց­ման յոյ­սը, Ախ­վէր­տեանց վե­րա­դար­ձաւ ­Թիֆ­լիս։ ­Նախ բժիշ­կի պաշ­տօ­նա­վա­րու­թեան կո­չո­ւե­ցաւ փո­խար­քա­յի գրա­սե­նեա­կին մէջ, ա­պա՝ նշա­նա­կուե­ցաւ սպան­դա­նո­ցա­յին մաք­սա­տան գոր­ծե­րու վար­չու­թեան ա­ւագ աս­տի­ճա­նա­ւոր՝ զօ­րա­վա­րի կո­չու­մով:
Ինչ­պէս որ իր կեն­սա­գիր­նե­րը կը հաս­տա­տեն, ­Գէորգ Ախ­վէր­տեանց բազ­մա­կող­մա­նի ու­նա­կու­թիւն­նե­րով օժ­տո­ւած եւ ա­մե­նա­տար­բեր հե­տաքրք­րու­թիւն­ներ ու­նե­ցող հան­րա­գի­տակ անձ­նա­ւո­րու­թիւն մըն էր։ ­Հե­տե­ւա­բար, բժշկա­կան իր աս­պա­րէ­զին կող­քին, ան ամ­բող­ջա­պէս նուի­րո­ւե­ցաւ հայ­րե­նի կեան­քին, սե­փա­կան ժո­ղո­վուր­դին, հայ մշա­կոյ­թին եւ գրա­կա­նու­թեան գի­տա­կան ու­սում­նա­սի­րու­թեան՝ անգ­նա­հա­տե­լի ծա­ռա­յու­թիւն­ներ կա­պե­լով իր ա­նու­նին բա­նա­սի­րու­թեան, բար­բա­ռա­գի­տու­թեան եւ պատ­մա­գի­տու­թեան բնա­գա­ւառ­նե­րուն մէջ։ Ախ­վէր­տեան­ցի կը պար­տինք յայտ­նա­բե­րու­մը հին ­Հա­յաս­տա­նի նա­խա­րա­րա­կան տու­նե­րուն եւ նա­խա­րար­նե­րուն պա­տուաս­տի­ճան­նե­րու ցու­ցա­կին` ­Գահ­նա­մա­կին:
­Յատ­կա­պէս հա­յոց ժո­ղովր­դա­կան եր­գե­րը հա­ւա­քե­լու, հրա­տա­րա­կե­լու եւ աշ­խար­հին ծա­նօ­թաց­նե­լու մտա­ծու­մը հան­գիստ չտո­ւաւ Ախ­վեր­տեան­ցին: Իր ջան­քե­րով հա­ւա­քո­ւե­ցան ­Կով­կաս ապ­րող հայ-թուրք-վրա­ցի ա­շուղ­նե­րու գրա­ւոր ու բա­նա­ւոր խա­ղե­րը: Ար­դէն պատ­րաստ էր հրա­տա­րա­կե­լու ա­շու­ղա­կան խա­ղե­րը, երբ Ախ­վէր­տեանց յայտ­նա­գոր­ծեց ­Սա­յաթ-­Նո­վա­յի «­Տաֆ­թա­րը» (տետ­րա­կը)։ Ան­մի­ջա­պէս յե­տաձ­գեց հայ միւս ա­շուղ­նե­րու գոր­ծե­րուն հրա­տա­րա­կու­թեան գոր­ծը եւ լծո­ւե­ցաւ բա­ցա­ռա­պէս ­Սա­յաթ-­Նո­վա­յի եր­գե­րուն բա­նա­հա­ւաք­ման, ստուգ­ման եւ վեր­ծան­ման շատ ժա­մա­նակ խլող եւ մա­շեց­նող աշ­խա­տան­քին։
Այդ շրջա­նի իր փնտռտուք­նե­րուն եւ ու­սում­նա­սի­րու­թեանց մա­սին Ախ­վէր­տեանց հե­տե­ւեա­լը կը գրէր իր ա­ռա­ջին ու­սու­ցիչ­նե­րէն եւ հե­տա­գա­յի մտե­րիմ­նե­րէն Մկր­տիչ Է­մի­նին.-
«Ինձ մօտ հա­ւա­քո­ւել են ա­նո­ւա­նի քա­ման­չիստ ­Սա­յաթ-­Նո­վա­յի 45 կամ 50 եր­գե­րը եւ ցան­կա­նում եմ զա­նոնք հրա­տա­րա­կել ­Թիֆ­լի­սի բար­բա­ռով. նրա եր­գե­րում այն­քան տե­ղա­կան կո­լո­րիտ կայ, որ սքան­չե­լի է»։
Ամ­բողջ ե­րեք տա­րի Ախ­վէր­տեանց ա­մէն ջանք թա­փեց՝ վեր­ծա­նե­լու հա­մար «­Տաֆ­թար»ի դժո­ւար ըն­թեռ­նե­լի վրա­ցա­տառ հա­յե­րէն, հա­յա­տառ թուր­քե­րէն, վրա­ցե­րէն գրո­ւած տա­ղե­րը: Ա­պա գրեց ըն­դար­ձակ յա­ռա­ջա­բան մը եւ պատ­րաս­տեց ծա­նօ­թագ­րու­թիւ­նը իւ­րա­քան­չիւր եր­գի. կազ­մեց նաեւ ան­հաս­կա­նա­լի բա­ռե­րու բա­ռա­րա­նը:
Եր­կար կեանք չու­նե­ցաւ ­Գէորգ Ախ­վէր­տեանց։ 43 տա­րե­կան էր, երբ 17 ­Նո­յեմ­բեր 1861ին վախ­ճա­նե­ցաւ։
­Բայց ի­րեն բա­ժին ին­կած կեան­քի այդ կարճ ժա­մա­նա­կը Գ. Ախ­վէր­տեանց ի­մաս­տա­ւո­րեց եւ ան­մա­հա­ցուց իր գոր­ծով, տա­ղան­դով եւ, մա­նա­ւա՛նդ, ժո­ղո­վուր­դի ծա­ռա­յու­թեան նո­ւի­րո­ւած բա­րե­գործ բժիշ­կի համ­բա­ւով։

ԲԱԺՆԵԼ
Նախորդ յօդուածը4 Յունիս 1918
Յաջորդ յօդուածըՍ. Պա­տա­րագ